InterviewHandbiken

Misvormd door Tsjernobyl, misbruikt in Oekraïne, gevormd door de sport: Oksana Masters wint goud

Oksana Masters van team USA wint goud op de tijdrit op de Paralympics.
 Beeld inge hondebrink
Oksana Masters van team USA wint goud op de tijdrit op de Paralympics.Beeld inge hondebrink

Voor Paralympiër Oksana Masters is winnen niet het belangrijkst, ook al won ze dinsdag paralympisch goud in Tokio. Haar adoptie- en sportverhaal moet een inspiratiebron vormen voor al die andere kinderen met een beperking.

32 jaar is ze, maar Oksana Masters tekent in haar hoofd nog om de week een kamer waarin twee lage slaapbedden staan. Daar tussenin schetst ze een groot vierkant. Een deuropening. In die opening staat een man. Zonder gezicht, maar dreigend. Masters weet: de man komt haar pijn doen. Het is een nachtmerrie die zo vaak terugkomt, dat ze de foto ook op papier kan natekenen, met haar ogen dicht.

Iedere paralympiër heeft een verhaal. Een tekening van het leven. Het zijn deze verhalen die de atleten definiëren, nog naast de sportprestaties die ze onder meer op de Paralympische Spelen leveren. Tegelijkertijd halen de atleten uit hun verhalen kracht, inspiratie, en willen ze door hun prestatie iets meegeven aan een volgende generatie.

Kracht van het verhaal

Masters, die dinsdag goud won op de tijdrit in het handbiken, weet wat voor impact een verhaal kan hebben, niet alleen voor een persoon, maar ook voor anderen. Zij is de laatste winnares van de Laureus-award voor mensen met een beperking, ook wel de ‘sport-Oscar’ genoemd. Het is een prijs die niet alleen is bedoeld voor sportprestaties, maar ook voor de manier waarop een atleet sport gebruikt om misstanden aan de kaak te stellen. Masters kreeg de prijs in 2020 - dit jaar is er vanwege corona geen verkiezing geweest. Ze is een opvolger van Esther Vergeer, die twee keer won.

Masters vertelt haar geschiedenis twee maanden voor haar gouden race in Tokio. Vanachter haar laptop, in een lange grijze sweater waar ze bijna in verdwijnt. Het is zakelijk, al trilt haar stem soms door emotie. Het winnen van de prijs was voor haar het moment dat ze echt besefte dat ze iets had bereikt, zegt ze. “Het was het grootste podium waarop ik ooit stond om te vertellen hoe je alles kunt bereiken.”

Zes tenen en gewebte vingers

Grofweg gezien zijn op de Paralympische Spelen atleten te zien die beperkingen hebben als gevolg van aangeboren afwijkingen, ziekten, ongelukken of oorlog. Masters verhaal is er een van leed, liefde en sport. Ze wordt in 1989 in Oekraïne geboren met zes tenen en vingers die als een zwemvlies aan elkaar ‘gewebt’ zijn. Het was het gevolg van de straling die was vrijgekomen na de kernramp in Tsjernobyl, drie jaar eerder, op 26 april 1986, waar haar moeder aan was blootgesteld. Ook groeide ze op met verschillende beenlengtes.

Achtergelaten door haar biologische ouders groeit ze op in een weeshuis, waar ze geestelijk en fysiek misbruikt wordt. Haar enige vriendin wordt voor haar neus vernederd en weggeleid. Ze ziet het jonge meisje nooit meer terug. De tekening van de man in de deuropening is de herinnering op papier, een vormende anekdote uit een periode vol pijn.

Masters lichaam zit nog steeds vol littekens. Het is haar geschiedenis, zoals ze het noemt. Soms weet ze waar een schram vandaan komt. Soms heeft ze geen idee hoe ze eraan komt. “Het is nu eng te beseffen dat er iemand controle over je had.”

Links de Chinese Bianbian Sun met zilver, in het midden de Amerikaanse Oksana Masters met goud and de Nederlandse Jennette Jansen met brons. Beeld REUTERS/Issei Kato
Links de Chinese Bianbian Sun met zilver, in het midden de Amerikaanse Oksana Masters met goud and de Nederlandse Jennette Jansen met brons.Beeld REUTERS/Issei Kato

Ze is ruim een half jaar zeven als ze wordt geadopteerd door Amerikaanse ouders. Als haar nieuwe moeder de allereerste keer binnenkomt met een setje kleren, gooit ze die outfit in de hoek. Hoeft ze niet. “Ik was heel nukkig. Je omgeving maakt je niet, maar je wordt er wel door beïnvloed. Ik denk dat dit was wat mij heeft gered, daar.”

Sport zet haar in Amerika, in Buffalo, op het rechte pad. Op haar dertiende, nadat ze inmiddels twee beenamputaties heeft moeten ondergaan, zet ze zich voor het eerst in een roeiboot van de kade af. Het blijkt het begin van een grote paralympische carrière, al moet ze eerst nog googelen wat paralympisch precies betekent. “Ik zeg weleens dat mijn moeder me fysiek heeft gered door me weg te halen uit Oekraïne. Maar toen ik ging roeien, heeft ze me mentaal gered. Ik ging van een meisje dat de weg kwijt was, dat niet wist waar ze thuishoorde, naar iemand met een doel, iemand die zichzelf weer kon waarderen.”

Zegetocht

Na haar zege in Tokio heeft Masters negen paralympische medailles, in vier verschillende sporten en op zowel de Zomer- als Winterspelen. Ze won in het Zuid-Koreaanse Pyeongchang 2018 vijf medailles (waaronder twee goud) in cross-country skiën en biatlon. Vier jaar eerder was er bij het skiën zilver en brons in Sotsji. In Londen 2012 won ze in het roeien brons, samen met Afghanistan-veteraan Rob Jones.

In Tokio wint ze in wielrennen, in het handbiken. Tegen ieders verwachting in, en vooral tegen die van haarzelf, rijdt ze iedereen op grote achterstand. Na afloop wisselt ze schreeuwen en huilen met elkaar af. Enkele weken voor de Amerikaanse selectiewedstrijden moest ze worden geopereerd aan een tumor in haar dijbeen, een operatie die niet uitgesteld kon worden. Op het nippertje haalde ze de selectie, nadat ze in haar selectiewedstrijd door de pijn uit balans raakte en viel.

Een geëmotioneerde Oksana Masters na het winnen van goud bij het handbiken. Beeld AFP
Een geëmotioneerde Oksana Masters na het winnen van goud bij het handbiken.Beeld AFP

Ze geeft aan dat haar sport inmiddels niet het allerbelangrijkst meer is. Dat is het vertellen van haar verhaal, voor ‘die kleine Oksana’s die nooit een voorbeeld hadden’. “Ik krijg dagelijks berichten van kinderen, of van ouders van kinderen, die mij om hulp vragen. Daar zitten veel mensen bij met of van adopties. Dan schrijf ik een brief terug, of probeer ze advies te geven. Wat ik heb moeten uitvinden, hoeft een ander niet te doen. En zij moeten ook zien dat het sportleven niet perfect hoeft te verlopen. Je hoeft geen kind te zijn van rijke ouders, die een prothese voor je kopen en je zo helpen dat je gelijk goud op de Paralympische Spelen wint. Het kan ook anders.”

Ambassadeur

Zoals zo veel paralympische atleten is Masters niet alleen sporter, maar ook ambassadeur. Ze zet zich in om weeshuizen in Oost-Europa te verbeteren, met geld en als boegbeeld van een hulporganisatie. Ze is lid van een adviesraad om meer vrouwen in de sport vertegenwoordigd te zien. Als enige atleet in haar klasse wil ze dat er richting de Spelen van Los Angeles in 2028 een ‘robuust programma’ komt voor mensen die haar willen volgen. “Op dit moment ben ik de enige atleet uit de VS in mijn categorie. Dat moet anders, ook dat het anders moet dat je twintigduizend euro moet betalen voor een handbike, alleen om te kijken of je het leuk vindt.”

Haar belangrijkste toevoeging aan bewustwording is vertellen over wat zij heeft meegemaakt, zegt ze. Haar relaas is en moet leiden tot betere omstandigheden. Zelfs als ze zelf daar dagelijks pijn over voelt. Of als ze haar littekens moet laten zien. Het zijn die plekken op haar lichaam waar ze een ander verhaal overheen wil leggen. Met tatoeages, waarvan ze zelf beslist om die op haar lichaam te zetten. Het is een bewijs dat ze de baas over haar lichaam is. “Mijn favoriete onkruid is een brandnetel. Die plukte ik vroeger altijd in het weeshuis. Ik zie het als een bloem. Het is een metafoor: schoonheid is in alles, het is maar net hoe je ernaar kijkt.”

Als ze vindt dat ze er klaar voor is, wil ze op haar rug een bijzondere tattoo laten plaatsen. Aan de ene kant de coördinaten van het weeshuis in Oekraïne, aan de andere kant die van de plek in Buffalo, waar ze opgroeide. Als voorbeeld van de reis die ze heeft afgelegd. Ze is er nog niet uit. “Eigenlijk wilde ik de ene kant van mijn lichaam zwart, en de andere kant in kleur. Twee levens op één lichaam. Maar dan loopt mijn moeder nooit meer met me mee naar het altaar, als ik ooit trouw. Dus dat doe ik maar niet. Misschien dat ik dan voor een tattoo van een medaille kies.”

Doorzetten of presteren?

Er zijn meerdere stromingen in de manier waarop het paralympisch verhaal moet worden verteld. De ene is ingaan op de geschiedenis van een atleet, en hoe diegene staat voor inspiratie en doorzettingsvermogen, zoals Masters in dit geval. Zij zijn de atleten die het meest hebben moeten doorstaan om aan de top te komen. Het vluchtelingenteam presenteerde zich als het ‘moedigste team ter wereld’, omdat zij én moesten vluchten, én een beperking hadden.

Niet iedereen is het eens met dat narratief. Marlou van Rhijn, de inmiddels gestopte 200-meterloopster, weigerde regelmatig in te gaan op vragen over haar beperking. Volgens haar moet het sportverhaal worden verteld, niet hoe iemand aan een beperking komt.

Tegelijkertijd, zo zegt ze, snapt ze wel dat de geschiedenis van de sporter aan bod komt. Het is immers dat wat de atleet maakt tot wie hij of zij is. “En, cru gezegd, het is ook de manier waarop je interessant bent voor sponsoren. Het risico is dat als je dat niet vertelt, je niet wordt gehoord. Maar ik vind dat je dat risico moet nemen.”

Lees ook:
Paralympiërs zijn de ambassadeurs van hoop

Bij de Paralympische Spelen moet columnist Marijn de Vries vaak terugdenken aan haar oud-collega Roos. Een superslimme vrouw, maar omdat ze in een rolstoel zat, dachten veel mensen dat ze onnozel was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden