Fabio Wilson Nobruga Moniz (24) raakte verslaafd aan de straatdrug bloom. Hij zit in een kliniek op Madeira om af te kicken.  Beeld Eline van Nes
Fabio Wilson Nobruga Moniz (24) raakte verslaafd aan de straatdrug bloom. Hij zit in een kliniek op Madeira om af te kicken.Beeld Eline van Nes

ReportagePortugal

Madeira wordt overspoeld door chemische drugs. Fabio (24): ‘Je weet dat het slecht is, maar iedereen gebruikt het’

In 2001 decriminaliseerde Portugal alle drugs. Madeira vraagt de regering met klem om dat beleid terug te draaien, nu het aantal drugsverslaafden er de pan uit rijst. ‘De drugsmarkt is hier volledig anders dan in Lissabon.’

Jurriaan van Eerten

“Wie gelooft dat cannabis ziektes zoals kanker voorkomt?” Een aantal handen gaat weifelend omhoog, waarna Nelson Carvalho zijn hoofd schudt en vertelt dat dit niet wetenschappelijk aangetoond is. Voor hem is dit de gespreksopener op een mbo in Funchal, de hoofdstad van Madeira, waar hij als hoofd van de lokale drugsinterventiedienst (Ucad) is uitgenodigd om te spreken.

Er volgt een discussie van een uur met de zeventig studenten over drugs en de mythes daaromheen. Carvalho maakt hen aan het lachen, maar schakelt moeiteloos over op wetenschappelijke feiten en praktijkvoorbeelden. Hij praat over synthetische cannabis – drugs die eruitzien als natuurlijke wiet, maar vele malen schadelijker zijn voor lichaam en geest vanwege de hevige chemische toevoegingen. “En nee”, gaat hij verder. “Dat drugs je creatief maken, is een leugen. Je denkt hoogstens dat je creatiever bent.”

Verhoogd risico op geestelijke problemen

Dit preventiegesprek is onderdeel van het voorlichtingsprogramma van Madeira, om zo vroeg mogelijk in te grijpen bij verslavingsrisico. Volgens Carvalho is dat hard nodig. Vanaf pakweg 2012 kampt de eilandengroep met een serieus probleem met zogeheten designerdrugs: middelen met kleurrijke namen als flakka en bloom, die in een lab worden aangepast om niet herkenbaar voor autoriteiten te zijn en heftigere effecten te hebben (zie kader). Veelal brengt dat een verhoogd risico op psychose en andere geestelijke problemen met zich mee.

De moeilijkheid zit er voor lokale autoriteiten in dat Portugal drugs sinds 2001 deels heeft gedecriminaliseerd. Gebruikers worden niet meer vervolgd, maar krijgen medische hulp aangeboden, terwijl dealers nog wel worden vervolgd. Het was een reactie op een enorme heroïnecrisis, waarbij pakweg 1 procent van de bevolking verslaafd was. Autoriteiten konden zich beter richten op het bieden van verslavingszorg, was het idee, en de politie werd ontlast.

Maar volgens de autoriteiten op Madeira en de Azoren zorgt deze wetgeving er juist voor dat zij al jaren met de handen gebonden zijn, nu er vanuit laboratoria experimentele en zeer schadelijke drugs op de markt verschijnen. Drugsdealers gaan de straat op met kleine hoeveelheden van deze drugs, waardoor zij alleen maar als gebruiker worden aangehouden en hoogstens een boete krijgen. Want in tegenstelling tot Nederland, waar mensen met een kleine hoeveelheid op zak officieel strafbaar zijn maar niet worden vervolgd (gedoogbeleid), is men in Portugal bij kleine hoeveelheden écht niet juridisch te vervolgen. Het is daardoor voor de autoriteiten vrijwel onmogelijk om de golf van chemische drugs die het eiland overspoelt tegen te houden.

Designerdrugs

De internationale verzamelnaam voor drugs die in een lab zijn ontwikkeld is ‘designerdrugs’ – in het Portugees afgekort tot NSP (novas substâncias psicoactivas, ofwel nieuwe psychoactieve substanties). Deze stoffen zijn aangepast om onherkenbaar te zijn voor autoriteiten, om bepaalde effecten te versterken of om verslavender te zijn. Jaarlijks komen er ruim veertig nieuwe middelen op de markt. Sommige designerdrugs zijn extreem schadelijk en gebruikers hebben een verhoogd risico op blijvende mentale of lichamelijke schade. Designerdrugs worden overal gebruikt, ook in Nederland.

Enkele euro’s per dosis

Na de preventiesessie vertelt Carvalho tijdens een lunch van rijst, vis en bier in een eenvoudig restaurant buiten het toeristische centrum dat Funchal al jarenlang aan de regering in Lissabon vraagt om het drugsbeleid terug te draaien. “In 2012, in 2017 en in 2021 hebben we een officieel verzoek gedaan tot volledige criminalisering. Die laatste keer vergezeld van een uitgewerkt wetsvoorstel. Ik wil niet alleen maar klagen over de nationale regering, maar we voelen ons niet gehoord. Ze moeten daar begrijpen dat ons probleem een lokaal probleem is, waar specifiek beleid op moet komen. De drugsmarkt is hier volledig anders dan in Lissabon.”

Volgens Carvalho zit het probleem ook in de straatwaarde van de drugs. Waar een gram cocaïne door de moeilijke import met zo’n 80 euro pakweg dubbel zoveel kost als in Lissabon, kosten experimentele straatdrugs slechts enkele euro’s per dosis. Daardoor hebben kwaadwillende dealers ruim baan: de plaatselijke bevolking is veelal arm, heeft weinig toekomstperspectief en kiest vanwege het prijsverschil voor de veel schadelijkere en verslavendere laboratoriumdrugs.

Madeira haalt alles uit de kast om het probleem lokaal aan te pakken: bekende eilandbewoners zoals presentatoren en voetballers worden ingezet om drugsgebruik te ontmoedigen. Onder het motto ‘laat je niet foppen door de nieuwe drugs’ wordt inzichtelijk gemaakt hoe schadelijk en mentaal gevaarlijk sommige chemisch labdrugs zijn. Daarnaast loopt er nu een wetsvoorstel om boetes op klein drugsbezit te verhogen – wanneer iemand vaker wordt gepakt met een hoeveelheid voor eigen gebruik, kan een boete worden gegeven.

De geestelijke gezondheidszorgkliniek op Madeira vangt veel mensen met psychoses op.  Beeld Eline van Nes
De geestelijke gezondheidszorgkliniek op Madeira vangt veel mensen met psychoses op.Beeld Eline van Nes

Opmerkelijk veel verwarde mensen

Dat het probleem fors is, wordt al snel duidelijk als je in de avonduren door Funchal wandelt. Net buiten de glimmende lichtjes van de toeristische industrie scharrelen opmerkelijk veel verwarde mensen rond. Bij de ingang van de gondellift die toeristen naar de berg vervoert, is het niet moeilijk mensen te zien dealen.

Nog duidelijker zijn de gevolgen in het Casa de Saúde São João de Deus. De geestelijke gezondheidszorgkliniek ligt op een half uur rijden van Funchal, over een weg die door tropische begroeiing omhoog slingert. In de kantine van de kliniek schuifelen patiënten van koffietafel naar groepstherapie. In de sportschool rent een jongen met een stevige baard zich in het zweet op een lopende band, verderop staart een man bewegingloos naar de grond.

In de tuin – met fantastisch uitzicht over de kleurrijke huisjes van Funchal – zit de 24-jarige Fabio Wilson Nobruga Moniz een sigaret te roken. Blij om even iemand van buiten de kliniek te spreken, vertelt hij uitgebreid over zijn verslavingsprobleem. Zijn verhaal toont hoe wijdverspreid de drugs zijn op het eiland: op zijn vijftiende kwam hij op school in contact met de straatdrug bloom. “Je weet dat het slecht is, maar iedereen gebruikt het”, vertelt de nerveuze jongen. “Het is heel goedkoop en je wordt high.”

Wilson hoorde al snel stemmen en raakte verdwaald in zijn hoofd. Tijdens een verblijf in het Verenigd Koninkrijk bij familie, weg van zijn Portugese drugsvrienden, kreeg hij zijn leven enigszins op orde. Maar terug op Madeira verviel hij snel weer in het gebruik van bloom, waardoor hij inmiddels wéér is opgenomen in de kliniek.

Agressieve drugspsychoses

Psychiatrisch verpleger Sidonio Faria (52) ziet de laatste jaren steeds meer jongens als Wilson binnenkomen. Vóór 2012 en de komst van de chemische drugs kwamen er ook wel patiënten met drugspsychoses – veelal door marihuana – maar dat was meestal het gevolg van een lang proces van mentale verwarring. “Bij de patiënten van de afgelopen tien jaar is de psychose heel direct, héél agressief. Cannabis is hierbij vergeleken niets. Zelfs heel stabiele mensen kunnen in korte tijd in een psychose raken. Het gaat van de ene op de andere dag.”

Na een wandeling door de kliniek, waar een groepje uitzichtloze gevallen televisie kijkt, toont de goedlachse Faria op zijn computer getallen over de nieuwe entrees van patiënten. Het laat zich bondig samenvatten: waar mensen eerder in de kliniek terechtkwamen om redenen als depressie, alcoholverslaving of andere mentale problematiek, zijn het nu telkens weer psychoses door drugsgebruik.

Op de slaapkamers zijn extra bedden geplaatst om de capaciteit te vergroten. Maar zelfs daarmee lukt het niet om alles draaiende te houden, vooral omdat het heel moeilijk te voorkomen is dat patiënten na hun herstel terugvallen. “Het zou makkelijk moeten zijn een eiland te controleren op drugs”, verzucht Faria tijdens een lunch van tonijn in de kantine. “Er zijn immers weinig manieren om drugs naar het eiland te krijgen.”

Psychiatrisch verpleger Sidonio Faria (52, rechts) werkt al ruim 30 jaar in de geestelijke gezondheidszorgkliniek op Madeira. Hij ziet steeds meer psychotische drugsgebruikers binnenkomen. Beeld Eline van Nes
Psychiatrisch verpleger Sidonio Faria (52, rechts) werkt al ruim 30 jaar in de geestelijke gezondheidszorgkliniek op Madeira. Hij ziet steeds meer psychotische drugsgebruikers binnenkomen.Beeld Eline van Nes

‘Het liefst sluit ik iedereen op’

Datzelfde zou Pedro Ramos – de lokale minister van volksgezondheid in de regering van Madeira – graag willen geloven, maar daarvoor heeft hij steun nodig van de nationale regering. Hij wil dealers zo snel mogelijk uit de samenleving halen om ervoor te zorgen dat de drugscrisis zich niet verder verspreid. “Het liefste sluit ik iedereen op, vooral dealers. Maar ook de gebruikers, als we dat spul maar wegkrijgen van straat.”

In zijn kantoor legt hij uit dat er in 2012 opeens honderden mensen met vreemde, psychose-achtige verschijnselen werden opgenomen. Er vielen dat jaar vier doden. De autoriteiten zagen een samenhang met de nieuwe trend van zogeheten smartshops, waar experimentele middelen werden verkocht. Met lokale wetgeving slaagde Madeira erin deze smartshops te sluiten. “Maar nu zien we opnieuw problemen met vergelijkbare drugs die via internet worden verkocht.”

Om die toestroom van internetdrugs tegen te houden, heeft Madeira nieuwe wetgeving nodig. Maar hoe graag Ramos dit probleem ook wil oplossen – het is een zorg die ook veel kiezers bezighoudt – hij ziet geen uitweg. “Madeira is autonoom op het gebied van gezondheidszorg, dus denken ze in Lissabon dat we het allemaal zelf aankunnen. Alleen kunnen we dat niet zonder criminalisering. Er zit niets anders op, we moeten dit uit de samenleving halen. Zware boetes, gevangenisstraf. Wat er ook voor nodig is.”

Op een pleintje met uitzicht over Funchal zitten drugsverslaafden koffie te drinken en te roken. Beeld Eline van Nes
Op een pleintje met uitzicht over Funchal zitten drugsverslaafden koffie te drinken en te roken.Beeld Eline van Nes

Genoeg middelen

Het hoofd van de nationale Portugese drugsinterventiedienst Sicad, dokter João Goulão, vertelt telefonisch vanuit Lissabon dat hij de problemen op Madeira begrijpt, maar dat hij gelooft dat men op het eiland genoeg middelen heeft om ze te lijf te gaan. Volgens Goulão – een van de architecten van de decriminalisering van drugs – zit het probleem vooral in designerdrugs.

Door de chemische structuur van een drug licht te veranderen, kan de lijst van psychoactieve substanties worden omzeild. Telkens moet een drug opnieuw geïdentificeerd en geclassificeerd worden, wat tijd kost. “Ik heb begrepen dat ze op Madeira meer snelheid willen om lijsten met nieuwe substanties op te stellen, en dat steun ik. Maar alle drugs weer criminaliseren, daar heeft de autonome regio geen macht voor. En ik heb eigenlijk nooit van hen een serieus verzoek gekregen.”

Zodra Carvalho hierover hoort, in de auto rijdend tussen de tropische begroeiing, raakt de timide man toch even geïrriteerd. “We hebben meerdere verzoeken gedaan. Dat weet hij best. We bellen soms, ik leg hem altijd uit met wat voor moeilijkheden we kampen.”

Hét voorbeeld van de passieve houding vanuit Lissabon is volgens Carvalho de regelgeving rondom smartshops. Als Madeira die niet via lokale wetgeving had kunnen verbieden – puur en alleen omdat er designerdrugs werden verkocht die al op internationale drugslijsten stonden – dan waren ze nog steeds open geweest. En daarmee had men eenvoudig toegang gehouden tot extreem schadelijke laboratoriumdrugs.

“De decriminalisatie was een reactie op het probleem met heroïne dat toen bestond”, zegt Carvalho. “Dat was eind jaren negentig. Nu is hier een heel andere drugsproblematiek en we hebben de macht nodig om iets te kunnen doen. Daarom praat ik hier graag over. Ik wil dat ze me horen in Lissabon.”

Lees ook:

Schaf straffen op drugsgebruik af, bepleiten wereldleiders

Wereldleiders pleiten voor het afschaffen van straffen op het gebruiken en bezitten van kleine hoeveelheden drugs. De Global Commission beschrijft in een rapport welke ‘verwoestende’ effecten de harde aanpak heeft gehad en wat kansrijke alternatieven zijn.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden