Déja vu Europese Unie

‘Klootzak’ Mansholt werd wel voorzitter van Europese Commissie

Sicco Mansholt Beeld TRbeeld

“Europeanen zijn afgelopen week getrakteerd op het verfrissende spektakel van een Eurocraat die precies zegt wat hij denkt, in heldere taal”, schreef het Amerikaanse weekblad Time in het voorjaar van 1972 na de eerste persconferentie van de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie, de PvdA’er Sicco Mansholt (1908-1995). Heldere bewoordingen wekten destijds al verbazing in Brussel.

Het bereiken van overeenstemming over een kandidaat was al best complex, maar onvergelijkbaar met de vierdimensionale puzzel van de afgelopen week, die Mansholts partijgenoot Frans Timmermans fataal werd.

Man-vrouwverdeling

De Europese politiek kende slechts twee dominante hoofdstromen, de christendemocratie en de sociaaldemocratie. Met man-vrouwverdeling werd geen rekening gehouden. Europese commissarissen waren man. Punt uit. De Oost-Europeanen leefden achter het IJzeren Gordijn. De Britten, Ieren en Denen zouden pas op 1 januari 1973 toetreden tot de Europese Economische Gemeenschap (EEG). Zes in plaats van 28 lidstaten moesten het eens worden.

Het ging om de opvolger van de Italiaanse christendemocraat Franco Maria Malfatti, voorzitter sinds 1 juli 1970. Hij stopte op 17 maart 1972, om mee te kunnen doen aan de verkiezingen in eigen land.

Nederland steunde een kandidatuur van de PvdA’er Mansholt. Net als nu maakte die partij toen geen deel uit van het Nederlandse kabinet. Premier Barend Biesheuvel gaf in Den Haag leiding aan een coalitie van KVP, ARP, CHU, VVD en DS’70.

Groningse herenboer

Mansholt had in Brussel één tegenkandidaat, de Duitse sociaaldemocraat Wilhelm Haferkamp, de zittende commissaris voor de Binnenmarkt. Die was bij de verkiezing van Malfatti in 1970 al in beeld geweest voor het voorzitterschap, maar toen wat halfhartig gesteund door zijn eigen regering.

Haferkamp legde het qua ervaring af tegen de Nederlander. Mansholt was van 1945 tot 1958 minister van Landbouw in Nederland geweest. Sindsdien maakte hij, vanaf het begin, deel uit van de Europese Commissie, steeds als ondervoorzitter. De zoon van een Groningse herenboer ging bovendien over de als belangrijk geziene Landbouwportefeuille, waar een groot deel van de Europese begroting aan opging. Dat nam Parijs wellicht voor zijn voorzitterschap in.

In de jaren daarvoor lagen de Gaullisten juist vaak overhoop met Mansholt. Die kreeg onder invloed van de tijdgeest en een buitenechtelijke relatie met de veertig jaar jongere Petra Kelly (later een van de oprichters van de Duitse Groenen) steeds progressievere ideeën.

Bruto Nationaal Geluk

Malfatti zei op zijn laatste Brusselse persconferentie dat Mansholt zaken op een ‘wel erg revolutionaire manier’ wilde aanpakken. Bijvoorbeeld door het Bruto Nationaal Product als belangrijke indicator te vervangen door Bruto Nationaal Geluk.

Ook de Amerikanen vonden Mansholt te radicaal en dwingend. In een overleg van president Richard Nixon met zijn adviseurs werd gesignaleerd dat Europa onvoldoende begreep dat ze er niet meer toedeed in de wereld. Voor de VS was het zaak contacten zoveel mogelijk te laten verlopen via de regeringsleiders van de EEG-lidstaten (zodat je die fijn uit elkaar kon spelen) en niet via ‘die klootzak’ van de Europese Commissie in Brussel.

Europese kunstje

Binnen de commissie wilden een aantal vertegenwoordigers vasthouden aan de gebruikelijke ambtelijke benadering van vraagstukken, terwijl hun nieuwe voorzitter volgens zijn biograaf Johan van Merriënboer een meer politieke kant op wilde.

Ondanks zijn leeftijd stak Mansholt veel energie in zijn laatste Europese kunstje. Van een door hem gedroomde Europese Unie kwam het nog niet. Voor meer ontwikkelingshulp, onderzoek naar de structuur van de wereldeconomie, afschaffen van persoonscontroles aan de grenzen en harmonisatie van diploma’s kreeg hij evenmin de handen op elkaar. Kleine stappen vooruit werden wel gezet op het gebied van milieu- en regiobeleid.

Op 31 december 1972 ging Mansholt (64), zoals al lang tevoren afgesproken, met pensioen.

Met het oog van een antropoloog en de pen van een dichter doet Wim Boevink dagelijks verslag over de grote en kleine wereld om hem heen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden