Interview

Johan Snel schreef een biografie over staatsman Abraham Kuyper: ‘Hij was de eerste echte democraat’

Johan Snel schreef een biografie over Abraham Kuyper: ‘Een politicus met weinigen te vergelijken’.Beeld Werry Crone

Abraham Kuyper was een radicaal democraat, schrijft historicus Johan Snel in zijn biografie over de gereformeerde staatsman, die een eeuw geleden overleed. ‘In een puur calvinistische samenleving zou hij zich diep ongelukkig hebben gevoeld.’

Abraham Kuyper was een slecht ­slaper, daardoor ­begon zijn dag nooit extreem vroeg. Maar wanneer hij eenmaal om negen uur ’s ochtends achter zijn bureau zat, was hij niet meer te stoppen, en ontrolde zich een spartaans regime.

Van negen tot twaalf uur: hoofdartikelen schrijven voor De Standaard en De Heraut, van twaalf tot één: driestarren (‘kleinere’ commentaren), van één tot twee: eten, om twee uur: omkleden en op weg naar de Vrije Universiteit, het ministerie of de Tweede Kamer, van vier tot zes: wandelen, van zes tot half acht: eten, daarna, tot laat: kopij corrigeren en persklaar maken. Tot slot weer een wandeling, omdat hij ’s middags de geplande twee uur vaak niet had gehaald.

Historicus Johan Snel (58) beschrijft het in geuren en kleuren in zijn maandag te ­verschijnen biografie ‘De zeven levens van Abraham Kuyper’. De lezer raakt makkelijk geïmponeerd door de enorme hoeveelheid werk die Kuyper verzette als journalist, staatsman, theoloog en wetenschapper. Oprichter van De Standaard, de Anti-Revolutionaire Partij (nu CDA) en de Vrije Universiteit. Medegrondlegger van de Gereformeerde Kerken in Nederland. Alleen door een uiterste punctualiteit wist Kuyper alle ballen in de lucht te houden.

Die accuratesse ging zelfs zo ver dat als het dienstmeisje een paar minuten voor elf met de thee voor Kuypers werkkamer stond, ze werd gesommeerd tot klokslag elf te wachten. Maar dat was, volgens Snel, Kuyper op zijn oude dag, die de stiptheid in die levensfase zo ver had doorgevoerd dat hij om één uur ’s middags zelfs midden in een zin kon stoppen. De pen ging resoluut neer, en de zin werd de volgende ochtend voltooid.

Geen gelegenheidsdemocraat

Over de in november 1920 overleden oud-premier is inmiddels een tiental biografieën verschenen, maar doordat recent een veelheid aan bronnen is gedigitaliseerd en daarmee toegankelijk gemaakt – met name Kuypers brieven- en krantenarchief – wist Snel toch een aantal nieuwe feiten bloot te leggen. Zoals de bijna-dood van Kuyper in 1894. “Tot nu toe werd aangenomen dat hij overspannen was, maar vanwege een long­aandoening ontliep hij ternauwernood zijn sterfbed. Door deze ingrijpende ervaring ­besloot Kuyper te breken met de oude garde. De scheiding met De Savornin Lohman, leider van de latere Christelijk-Historische Unie, werd in 1895 definitief.”

Een andere ontdekking, deels gebaseerd op het oeuvre van kerkhistoricus Jasper Vree, was de radicaal-democratische inslag van Kuyper. Snel: “Hij was geen gelegenheidsdemocraat, zoals Jeroen Koch hem omschrijft in zijn biografie uit 2006. Al in 1869, tien jaar voor SDAP’er Domela Nieuwenhuis, spreekt Kuyper zich in zijn weekblad De Heraut uit voor recht voor allen. En eveneens zeer vroeg, in 1860, maakt hij zich sterk voor kerkelijk vrouwenstemrecht. Kuyper was een oerdemocraat, al is dat door zijn Prinzipienreiterei weleens ondergesneeuwd geraakt.”

Doelgericht

In al zijn ‘zeven levens’ blonk Kuyper uit door doelgerichtheid. Die ‘levens’ werden Snel, docent journalistiek aan de Christelijke Hogeschool in Ede, overigens in de schoot geworpen. Tijdens onderzoek voor zijn proefschrift over het journalistieke werk van ‘Abraham de Geweldige’, stuitte hij op een beknopte autobiografie uit 1912, waarin de toen 75-jarige Kuyper zichzelf ­karakteriseerde als alpinist, reiziger, spreker, wetenschapper, activist, journalist en staatsman. Snel stelde zijn proefschrift uit en gaf vanwege het herdenkingsjaar voorrang aan een biografie, met de indeling van Kuyper als leidraad. “Een fantastisch uitgangspunt, die autobiografie. Ik schrijf niet zozeer míjn portret, maar zíjn portret.”

Moet je niet behoorlijk zelfingenomen zijn om jezelf te categoriseren zoals Kuyper deed? Snel denkt dat in dit geval iets anders aan de orde was. “Kuyper schreef zijn tekst in het Frans. Daardoor vermoed ik dat hij was gevraagd voor een Frans biografisch woordenboek. Bij zijn dood een eeuw geleden schreef The Guardian onder meer over de ‘vooraanstaande alpinist Kuyper’. Dat moet uit dat biografische woordenboek ­afkomstig zijn.”

Trouwens, zo blijkt uit Snels biografie, ook dat bergbeklimmen zag Kuyper weer min of meer als plicht, want nodig om zijn hoofd leeg te maken. Zodat hij zich daarna des te meer kon inzetten voor wat hij zag als zijn taak: het verbreiden van het neocal­vinisme als de grondtoon van onze natie. Naar de smaak van Kuyper kende Nederland drie stromingen: liberalisme, katholicisme en calvinisme. Maar de laatste was de belangrijkste, omdat ze aan de basis stond van onze zelfstandigheid: de Republiek der ­Zeven Verenigde Nederlanden, gevormd na afloop van de Tachtigjarige Oorlog.

Al Kuypers denken en doen – artikelen, colleges, lezingen – sproot voort uit calvinistische beginselen. Maar wat die beginselen precies behelsden? “Dat weet eigenlijk niemand”, glimlacht Snel. “Kuyper zelf heeft ze ook pas vrij laat in zijn leven op ­papier gezet. Godsdienstvrijheid, onderwijsvrijheid en soevereiniteit in eigen kring – de staat moet niet meer regelen dan strikt noodzakelijk – zijn de bekendste.”

Vijandschap

Liberalen die vanuit andere beginselen tot dezelfde conclusies kwamen als Kuyper, konden toch niet op diens steun rekenen, simpelweg omdat de grondprincipes verschilden. En ook met veel van zijn directe geestverwanten ontstond vroeg of laat meestal vijandschap. “Dat was”, zegt Snel, “een evidente beperking van Kuyper. We hebben De Savornin Lohman al genoemd, maar ook met de meeste andere ARP’ers van het eerste uur verbrak Kuyper de band. Dat had te maken met diens opvattingen over recht voor allen. Geen mens is aan een ander mens onderworpen, vond Kuyper. Een calvinistische monocultuur kwam in zijn gedachtengoed dan ook niet voor. Sterker, in zo’n samenleving zou Kuyper zich diep ongelukkig hebben gevoeld. Vanuit zijn radicaal-democratische beginselen omarmde Kuyper het pluralisme: joden, katholieken, socialisten, allen hadden gelijke rechten op maatschappelijke en geestelijke ontplooiing. Dat denken was in die tijd, ook voor veel van zijn mede-ARP’ers, revolutionair. Kuyper geloofde, zou je kunnen zeggen, in een multiculturele samenleving avant la lettre.”

Niettemin begon Kuyper als antipapist. Hij was aanhanger van de Aprilbeweging, die in 1853 ijverde tegen het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland. In De zeven levens van Abraham Kuyper zie je geleidelijk aan een wat katholiek-vriendelijker hoofdpersoon opdoemen. Hij komt graag in Rome en zingt zelfs een lofzang op de Sint-Pieter. Was Kuyper een CDA’er in de dop? “Nou”, zegt Snel, “hij was in ieder geval een christen-democraat, met de nadruk op democraat. In de politiek ontwaarde hij in de katholieke leider Schaepman wel een bondgenoot in de strijd tegen de liberale ­elite, die de hele samenleving in handen had. En ook in de Schoolstrijd trokken protestanten en katholieken samen op. Als premier nam Kuyper in zijn kabinet drie katholieke ministers op.”

Verguld met complimenten, verongelijkt als die uitbleven

Kuypers afkeer van de (liberale) elite, zijn veelvuldige ruzies, ijdelheid en effectbejag, soms doet zijn gedrag populistisch aan. Vooral als je de observatie van Kuypers oudste dochter Henriëtte in ogenschouw neemt: Kuyper was verguld met complimenten, en verongelijkt als die uitbleven. Aan wie doet dat ook alweer denken? Snel vindt de vergelijking met populisme niet opgaan. “Het klopt, Kuyper was bijzonder geliefd bij zijn aanhang, de kleyne luyden. Maar niet omdat hij zichzelf centraal stelde. Het ging hem altijd om beginselen. Een intelligente en belezen man die, anders dan populisten, streed voor iets positiefs: pluralisme. Hij heette, in theorie, joden en moslims welkom aan de VU, waar ze vervolgens met hun eigen beginselen aan de slag zouden mogen.”

Kuyper was niet slechts de stem van een stroming in Nederland, hij genoot bekendheid tot ver over de grenzen. De eerste ­Nederlandse politicus die staatsman werd genoemd. Nog altijd. “Overal waar de neocalvinistische gedachte leeft, leeft Kuyper”, weet Snel. “Dus in de Verenigde Staten, ­Canada, Schotland, Hongarije, Zuid-Afrika en Zuid-Korea. Kuyper is voor velen wereldwijd nog altijd de motivator voor maatschappelijk activisme in neocalvinistische zin.”

Een politicus met weinigen te vergelijken, meent Snel. Hooguit met voormalig PvdA-leider Joop den Uyl. “De gedrevenheid, doelgerichtheid en, volgens sommigen, drammerigheid hebben ze gemeen. Den Uyl was ook een calvinist: hij wilde maatschappelijk de bakens verzetten.”

Kameleontisch gedrag

Een eeuw na zijn overlijden hebben we in Nederland nog altijd veel aan Kuyper te danken, denkt zijn biograaf. “Twintigduizend artikelen en zo’n zeventienduizend driestarren. Ze vloeiden in één keer uit zijn pen, alles zat al in zijn hoofd. Onder naam schreef Kuyper nooit, want hij zag zich, ­zoals in die tijd gebruikelijk, slechts als spreekbuis van een stroming. Maar als je leest hoe geestig en vilein hij zijn gedachten op papier zette, prachtig. Bekend is dat de toenmalige hoofdredacteur van het Utrechts Nieuwsblad, Pierre Henri Ritter, elke dag om half vijf naar de brievenbus rende om te genieten van wat Kuyper nu weer in De Standaard had gezet.”

Toch blijft Kuyper, ook voor zijn biograaf, ondoorgrondelijk. “Zijn gedrag was kameleontisch. Hij streed als gereformeerd gelovige voor het neocalvinisme, maar ­andere protestanten, bijvoorbeeld zij die ­onderdak vonden bij de liberalen, joeg hij ­tegen zich in het harnas. Ook in uiterlijk was hij onpeilbaar. Hij kleedde zich zeer mondain in ruitjespak, zijn achterban ­begreep daar weinig van.”

“Of ik een vriend van Kuyper zou kunnen zijn? Dat betwijfel ik. Ik denk het eerlijk gezegd niet. Ik bewonder hem, maar zou in de omgang wederkerigheid missen. Kuyper was zeer hartelijk en innemend op het persoonlijke vlak, maar hij had niet het vermogen om te peilen wat in een ander omging of waardoor een ander zou worden ­gekwetst. Jeroen Koch vermoedt dat hij aan manische-depressiviteit leed, wat ik overigens betwijfel.”

Los daarvan, Johan Snel noemt Kuyper nog altijd een weldaad voor Nederland. “Je zou hem kunnen betitelen als de eerste ­democraat. Hij heeft het neocalvinisme in ons land ingevoerd, met als gunstig uitvloeisel dat we hier nog altijd coalitieregeringen hebben. Dat pluralisme lijkt me een zegen voor ieder.”

‘De zeven levens van Abraham Kuyper’ door Johan Snel verschijnt bij uitgeverij Prometheus (400 blz, € 25).

Kuyper-jaar

De Vrije Universiteit viert haar 140-jarig bestaan op 6 november tegelijk met de honderdste sterfdag van haar stichter Abraham Kuyper. Kuyper wist, volgens de VU, vele netwerken te activeren voor maatschappelijke vernieuwing. Daarom staat bij de dies natalis de rol van actieve netwerken bij maatschappijverbetering ­centraal.

Daarnaast worden eredoctoraten verleend aan drie personen die een uitzonderlijke prestatie hebben geleverd in de wetenschap of op maatschappelijk gebied, onder wie de Amerikaanse politieke wetenschapper Anne-Marie Slaughter. Zij heeft baanbrekend onderzoek gedaan naar het netwerkkarakter van de ­internationale orde en trans-­Atlantische relaties.

Het Kuyper-jaar – aan de VU werd het op 31 augustus geopend – duurt nog tot en met volgend voorjaar. Onder meer een Kuyper-expositie, diverse symposia, een Kuyper-wandeling en de creatie van een ­Kuyper-kunstwerk staan op het programma.

Lees ook:

Zo liberaal was Abraham Kuyper niet

‘Liberaler dan de liberalen zelf’ noemde Trouw-columnist Hans Goslinga de christelijke voorman Abraham Kuyper, in een analyse over de vrijheid van onderwijs. Volgens onderwijssocioloog Johan Goossens verdient Kuyper dat predicaat niet.

Lees ook:

Kuyper was in stijl populist, maar niet in denken

De vergelijking van gereformeerd voorman Abraham Kuyper met PVV-leider Geert Wilders gaat mank, aldus Rien Fraanje, directeur van het wetenschappelijk instituut van het CDA.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden