Reportage 70 jaar Volksrepubliek

Jarig China koestert het buurthuis

Beeld AFP

De Volksrepubliek China bestaat op 1 oktober zeventig jaar. President Xi Jinping wil dat de Communistische Partij via buurthuizen weer diep in de samenleving kruipt. Dat doet ze op een slinkse manier, bijvoorbeeld door zich te vermommen als een hele betrokken overheid.

 Op het computerscherm van Zhang Xiao Geng (76) bewegen twee mannen met lange opplakbaarden over een podium. Uit zijn oordopjes klinkt krakerig gezang. Het is een klassieke opera uit de Qing-dynastie, opgevoerd in Zhangs thuisprovincie Henan. Zhang is gekleed in joggingpak, want iedere ochtend speelt hij hier een balspel.

Er is genoeg te doen in het buurthuis van de Communistische Partij in de drukke Bansongyuanstraat in Shanghai. Zhang zit achter een computer in het mediacentrum, in de gymzaal aan het eind van de gang dansen gepensioneerde dames met veren waaiers in bonte kleuren. Er zijn handwerkclubjes, gymnastieklessen en filmavonden waar naast patriottische drama’s ook vechtfilms en comedy’s vertoond worden.

Basongyuan is een van de honderden buurthuizen die de stad telt. Centra als deze bedienen een of meerdere straten waar in een gemiddelde Chinese stad duizenden mensen wonen. De rol van de Communistische Partij en die van de overheid gaan er naadloos in elkaar over. De bibliotheek, het computerzaaltje, de gymzaal en de vakbondsafdeling zijn allemaal in hetzelfde gebouw als de loketten waar bewoners een verhuizing of een geboorte doorgeven. Wel zo gemakkelijk – al mag het eigenlijk niet volgens de grondwet uit 1982.

 Tentakels van de Communistische Partij 

De buurthuizen fungeren als tentakels van de Communistische Partij (CPC), waar de overheid en de partij geleidelijk aan tot één organisatie samensmelten. Terwijl velen hoopten dat president Xi Jinping na zijn aantreden de grondwet beter zou verankeren in de eenpartijstaat, vestigt hij juist al zijn aandacht op die ene partij.

Tijdens het negentiende partijcongres in oktober 2017, riep hij de partij op ‘dezelfde lucht in te ademen als het volk, dezelfde toekomst te delen, en werkelijk met hen verbonden te blijven’. Vandaar die aandacht voor de buurthuizen. Zolang die een praktisch nut dienen, nemen mensen zoals Zhang de partij op de koop toe.

Eigenlijk was de CPC voor de bejaarde Zhang altijd al synoniem voor de regering. In het buurtcentrum haalt hij herinneringen op aan één van de dieptepunten uit zeventig jaar Volksrepubliek. Tijdens de Culturele Revolutie plantte hij gewassen op een boerderij en produceerde hij betonblokken. “Ik deed al het zware werk. De natie vroeg je te gaan, dus ging ik. Maar het was zonde van mijn tijd, die hele Culturele Revolutie was een verloren tijd”, memoreert hij. Mao Zedongs project om zogenaamde kapitalistische elementen uit te roeien, leidde in de jaren zeventig tot anarchie toen de scholen dicht waren, jeugd naar het platteland was gestuurd en de overheid niets meer te vertellen had.

Zhang Xiao Geng (76): ‘Die hele Culturele Revolutie was een verloren tijd.’ Beeld Eefje Rammeloo

Vooraan in het computerzaaltje zit mevrouw Xia Dong Mei (69) online te pokeren. Ze moet goed haar hoofd erbij houden, zegt ze. Toch vertelt ze graag en warm over de provincie Jiangxi, waar de Communistische Partij haar tijdens de Culturele Revolutie heen stuurde. Ze woonde er decennialang, tot haar zoon naar Shanghai verhuisde. Net als Zhang komt ze hier om de verveling te verdrijven. “Thuis is er niemand, de kinderen zijn het huis uit. Er is niets te doen.”

Xia was een Rode Gardist, vertelt ze. Ze was lid van de maoïstische jongerenbrigade die een belangrijke rol speelde in de Culturele Revolutie. Later werkte ze bij een bureau dat nieuwe soorten rijst ontwikkelde. De politiek heeft sinds die tijd afgedaan, wat haar betreft. “Ik ben er niet meer in geïnteresseerd. Er is te veel politiek in China.” Ze lacht en leunt achterover in haar stoel. “Het gaat tegenwoordig iets beter. Ietsje maar. Vroeger kreeg iedereen een andere pet op: rijk, corrupt, grondbezitter. Nu is er geen klassenstrijd meer. Er zijn geen petten meer.”

Achter Xia wordt gesist. Een oudere man kijkt geïrriteerd op. Xia doet alsof ze het niet merkt. Ze kijkt geamuseerd over haar leesbrilletje. “We zijn nu rijker. Het maakt niet meer uit of je een witte of een zwarte kat bent”, parafraseert ze een uitspraak van Deng Xiaoping, China’s leider in de jaren tachtig. “Als je maar een kat bent die geld verdient.”

Het was Deng die de machten weer scheidde, maar ook in zijn tijd was er niet veel te kiezen in de eenpartijstaat. Wel was het gedaan met de ordeloosheid van de Culturele Revolutie, toen staat en partij één pot nat waren. Voortaan regeerde de overheid het land weer.

Achter de voordeur

Chinezen laten zich in het openbaar liever niet uit over de Communistische Partij die altijd een vinger in de pap hield. Dat is een gesprek voor thuis, achter de voordeur. Zo ook in huize Xia. Haar oudste zoon is al jaren partijlid. “We denken daar verschillend over”, zegt ze raadselachtig. Ook al zo raadselachtig is Zhang als hij zegt dat de partij hem niets kan schelen. “Want niemand vraagt me om er iets van te vinden.”

Op straat reageren mensen schichtig als gevraagd wordt naar de rol van de Communistische Partij in de buurt. Een bejaarde man antwoordt dat het zo gemakkelijk is: al die overheidstaken bij elkaar in één buurthuis. Moeiteloos vervangt hij het woord ‘partij’ in de vraag door ‘overheid’.

Buurthuis Basongyuan in Shanghai. Beeld Eefje Rammeloo

Als de partij alles is, dan zeg je al snel iets verkeerd, beaamt een ideoloog met een hoge positie binnen de partij. Hij wil wel een toelichting geven, maar op voorwaarde van anonimiteit want hij is niet bepaald lovend over de relatie tussen de partij en de overheid. Die is op dit moment ‘in een staat van chaos’. Het is een ‘groot probleem’ dat de partij en de overheid niet meer gescheiden zijn, meent hij. Kijk naar de bemoeienis van de partij in de rechtspraak en in het bedrijfsleven. “De beslissende stem in handen van partijorganisaties leggen, versterkt niet het leiderschap van de partij, maar zadelt de partij op met allerlei juridische problemen én het maakt de Communistische Partij het centrum van sociale tegenstellingen.”

Ruim voor het verjaardagsfeest van de Volksrepubliek vandaag losbarst, verankerde president Xi Jinping het leiderschap van de Communistische Partij in de grondwet. Sinds het volkscongres van 2018 is dat leiderschap een ‘fundamenteel kenmerk van de socialistische staat China’. Het is dus voortaan uitgesloten dat meerdere partijen aanspraak maken op een rol in de regering van China. Eigenlijk is sinds die grondwetswijziging iedere Chinees lid van de partij.

Rolmodel

Wat betekent het concreet dan nog in de jarige Volksrepubliek, om écht lid te zijn van de Communistische Partij? Voor de deur van de bibliotheek in het Basongyuan buurthuis staat een twee meter hoge kartonnen afbeelding van basketballer en rolmodel van de partij, Yao Ming. ‘Wees zoals hem’, staat ernaast. ‘Eerlijk, betrouwbaar, een modelburger.’

Binnen hebben Rui Yi Lin (16) en haar klasgenoot Yang Yi Jun (16) beiden een stapeltje boeken op hun arm. Ze moeten ze op de juiste plank terugzetten. De scholieren van de Daqing middelbare school moeten verplicht veertig uur vrijwilligerswerk doen en ze kozen de bibliotheek. “Je kon ook afval sorteren”, zegt Rui. Ze vond het vooral vervelend dat dat ‘maar een halve dag’ van de veertig uur aftrok.

Nu sorteren ze teruggebrachte boeken, gekleed in blauwe hesjes die ze met een grote mate van willekeur aantrekken. Yang draagt namelijk het embleem van de partij op zijn borst, en Rui niet, terwijl zij wél lid is van de jongerenbond van de Communistische Partij.

Xia Dong Mei (69): ‘Vroeger kreeg iedereen een andere pet op: rijk, corrupt, grondbezitter. Nu is er geen klassenstrijd meer. Er zijn geen petten meer.’ Beeld Eefje Rammeloo

Als lid van de jongerenbond organiseert Rui evenementen en bezoekt ze oudere partijleden om inspiratie op te doen. Het lidmaatschap is een eer die Rui ten deel valt omdat ze een van de besten van haar klas is. Het helpt als ze gaat solliciteren op posities in het bestuur van haar school, in de gemeenschap of later in een bedrijf. Het lidmaatschap toont aan dat ze een modelburger is – net als basketballer Yao Ming. Dat wil klasgenoot Yang natuurlijk ook worden. “Ik ben nog bezig met de procedure om lid te worden”, haast hij te zeggen.

Ideologische dogma’s

De kunst is om het lidmaatschap van de Communistische Partij niet te laten voelen als verplichte kost, net als zware ideologische dogma’s die je niet mag tegenspreken. Zo organiseerde het partijcentrum van het Huayuan district, in een ander deel van Shanghai, een fietstocht voor ‘witte boorden’: personeel van kantoren in de buurt. In een boekje konden deelnemers op bepaalde punten van de tocht, stempels laten zetten nadat zij vragen hadden beantwoord over China’s voornaamste importproducten – ten tijde van de fietstocht vond in Shanghai de importbeurs plaats, een belangrijk propaganda-onderwerp.

Op andere momenten gaat het er op het partijcentrum serieuzer aan toe. Tijdens spreekuren zitten lokale vertegenwoordigers klaar om werklozen aan een baan te helpen of parkeerproblemen uit de wereld te helpen. Leden van de Communistische Partij bezoeken er spreekuurtjes van psychologen, financiële adviseurs of partij-afgevaardigden in de buurt. Leden kunnen er ook klachten indienen over corruptie of over andere zaken die ‘niet in lijn met partijregels’ zijn.

Het loont dus om partijlid te zijn. Dat is niet erg ideologisch, wel heel praktisch. De namen en telefoonnummers van de afgevaardigden hangen aan de muur, maar het is niet de bedoeling dat ze buitenlanders te woord staan. Interviewverzoeken wijzen ze rigoureus af. De wekelijkse lezingen van oudere partijleden of wetenschappers die Xi Jinpings gedachtengoed uitleggen, zijn evenmin toegankelijk voor vreemdelingen. Ze worden stilgelegd zodra een buitenlander in de buurt komt.

Zelfontplooiing

Het zijn vooral mensen van Zhangs en Xia’s generatie die de lezingen met een zwaarder ideologisch karakter bijwonen. Om jongeren te bereiken heeft de partij iets anders bedacht. Zij doen het vrijwilligerswerk dat toegankelijker is, en verder wegblijft van ideologie.

In het buurtcentrum in Huayuan, in een ruime, lichte zaal tegenover het partijbureau, zijn vijftienduizend vrijwilligers actief, vertelt coördinatrice Tai Sha Sha (25). Ze laat een kunstproject zien voor autistische kinderen uit de buurt. Kleurrijke olifanten en andere tekeningen zijn afgedrukt op sjaals en zwarte rolkoffertjes. “De opbrengst gaat naar het fonds voor autistische kinderen”, vertelt Tai. In de lunchpauze kunnen mensen lesjes kaligrafie volgen. Ouderen zonder kinderen kunnen wekelijks een tas groenten komen halen.

Op de vraag of ze mensen wil overhalen partijlid te worden, lacht Tai vanachter haar grote, hippe bril: “Welnee! We richten ons op zelfontplooiing. Maar alles wat hier georganiseerd wordt, gebeurt inderdaad onder leiderschap van de partij”, knikt ze. Schijnbaar onbewust refereert ze aan de beroemde uitspraak van Xi Jinping: ‘Noord, zuid, oost en west. De partij leidt alles’. Tai wijst op het lichtroze organogram aan de muur, dat haar woorden bevestigt.

Dat net afgestudeerde jongeren zoals Tai hier gaan werken, is een mooie manier om de jeugdwerkloosheid tegen te gaan. Het is geen manier om zieltjes te winnen, zegt de partij-ideoloog. “Ik zie niet vaak jonge mensen naar het buurtcentrum gaan omdat ze het zo eens zijn met de idealen van de Communistische Partij.”

De naam van de partij-ideoloog is bekend bij de redactie.

Lees ook:

Communistische partij China bloeit dankzij propaganda en onderdrukking

China maakt zich op voor de zeventigste verjaardag van de Volksrepubliek. De Communistische Partij heeft de macht nooit losgelaten, maar hoe lang kan ze dit volhouden?

Wie kritiek levert op Xi, kan dat met de dood bekopen

Twee maanden geleden verkeerde Wang Meiyu nog in blakende gezondheid, nu is hij plotseling overleden. Zeker is dat er in het detentiecentrum van het stadje Hengyang, in het zuiden van China, iets is gebeurd dat leidde tot zijn dood.

Wie wint de strijd om technologische macht: de draak of de adelaar?

Vergeet raketten, bommen, vliegdekschepen en tanks. Het strijdperk van de Verenigde Staten en China, die allebei het machtigste land ter wereld willen zijn, is technologie. En de centrale vraag is: wie van beide lukt het om de communicatiemiddelen te beheersen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden