Interview Janine Jansen

Janine Jansen: ‘Muziek in woorden vatten voelde ooit zo tegenstrijdig’

Janine Jansen: ‘Ik heb zoveel geluk gehad’ Beeld Werry Crone

Altijd een blik die gretigheid verraadt, haar dat van links naar rechts zwiept als ze de moeilijkste noten temt: violiste Janine Jansen (41) speelt alsof haar leven ervan afhangt. Maar ze heeft het aantal concerten gehalveerd. ‘Het moest rustiger worden in mijn lijf en mijn hoofd.’

Supertalent? Ach, dat klinkt zo groot”, zegt Janine Jansen na een fotosessie in het Utrechtse TivoliVredenburg. Daar strijkt Neerlands topvioliste vanaf vrijdag neer met haar Internationaal Kamermuziek Festival Utrecht. “Ik vind het ook lastig om het daarover te hebben. Veel dingen gingen mij op de viool makkelijker af dan anderen, dat voelt oneerlijk. Wat ik kan, dank ik aan hard werken, maar vooral ook aan de mensen om me heen. Ik ben echt niet altijd zo gedisciplineerd geweest als nu. De inspiratie en begeleiding die ik van kindsbeen af heb ondervonden, zijn van bijzonder hoge kwaliteit – en alles ging met warmte en vanuit liefde voor de muziek.”

Thuis was er altijd muziek. Aanvankelijk wilde Jansen cello spelen, net als haar oudere broer Maarten. Maar haar ouders leek een ander instrument juist wel leuk. Het werd viool, ze beet zich erin vast. “Wat als het geen viool was geworden, als ik niet bij mijn fantastische lerares Coosje Wijzenbeek terecht was gekomen? Coosje was veeleisend en dat werkte bij mij goed. Ik vraag veel van mezelf, dus ik ging gretig in op haar lessen. Ik heb zoveel geluk gehad. Niet alleen dat aangeboren talent heeft me gebracht waar ik nu sta.”

Na afloop van een willekeurig concert van Jansen is het dringen voor de solistenkamer. Jonge violistjes in spe vragen met een verlegen blos om een handtekening, conservatoriumstudenten informeren of hun heldin ook masterclasses geeft. Jansen komt iedereen met een brede glimlach tegemoet.

Op de lesvraag antwoordde ze steevast: “Nee, het spijt me”. Maar nu niet meer: Jansen heeft sinds kort enkele studenten onder haar hoede. “Ik heb er vroeger nooit op vertrouwd dat ik dat zou kunnen, lesgeven. Ik heb zelf veel geleerd, maar ik wist niet hoe ik dat door moest geven aan de jongere generatie, of ik wel duidelijk kon maken wat ik bedoelde. Muziek in woorden vatten voelde zo tegenstrijdig. En leraar, het woord alleen al, heel lastig. Zo van: ik weet het beter dan jij. Dat was niets voor mij.”

Met iemand meegroeien

“Ik ben ernaartoe gegroeid”, zegt Jansen voorzichtig, “ik geef bewust minder concerten dan voorheen en heb ruimte in mijn agenda. Het lesgeven durf ik nu aan. Ik ben als professor verbonden aan het conservatorium van Sion, in Zwitserland. Het geeft me energie om samen met een student op zoek te gaan naar hoe je klank vormt, te helpen bij de ontwikkeling van iemand, een stukje met iemand mee te groeien. Ik zou nooit voor een enkele ontmoeting gaan, zoals in een masterclass, dan bouw je geen band op.

“Ik hoop de jonge musici vooral te leren luisteren, echt luisteren is heel moeilijk. Goed spelen, iets in de vingers hebben is één. Maar luisteren naar wat voor geluid je aan het maken bent, en hoe je dat kunt kleuren en betekenis kunt geven, is een volgende stap. Dat is de kern van muziek maken. Omdat ik zelf een zeer intuïtief musicus ben, moet ik om les te kunnen geven heel bewust nadenken over wat ik doe als ik speel: waar komt mijn klank eigenlijk vandaan? Dat is ook beangstigend. Stel dat ik daar straks op het podium over na ga denken, dat ik niet meer vanuit mijn intuïtie speel, en vastloop. Mijn klank komt rechtstreeks voort uit mijn gevoel.”

Janine Jansen: ‘Ik leg de lat steeds hoger’ Beeld Werry Crone

Hoe anders is het podiumdier Janine Jansen wanneer ze aan een cafétafel vragen krijgt over de muziek, over haarzelf en haar drijfveren. De violiste wikt en weegt haar antwoorden, lacht oprecht, maar kijkt ook moeilijk en plaatst bij veel gedachten een vraagteken. Dat lesgeven komt niet uit de lucht vallen. De grens van veertig jaar zette Jansen aan het denken: waar sta ik en wat wil ik nog doen in mijn leven? “De tijd vliegt. Als kind duurde een jaar een eeuwigheid, nu is dat het tegenovergestelde. Ik ben op een punt dat ik nog bewuster over de dingen nadenk. Er is een nieuw hoofdstuk aangebroken. Een bescheiden lespraktijk voelt als een stabiele factor, een zinvolle besteding van de tijd waarin ik zelf niet op het podium sta.”

Overtuigd: “Ik zou nooit kunnen stoppen met concerten geven. Ik geloof in de kracht van de muziek en de verbondenheid met anderen door de muzikale uitvoeringspraktijk. Als ik op het podium ben, kan ik altijd mezelf zijn en me van mijn breekbaarste kant laten zien. Er is totaal geen remming. De Janine op het podium vormt een contrast met mijn ik in het dagelijks leven. Die vraagt zich vaker af: wat vindt de ander van mij? Ik denk dat ik daarom musiceren zo geweldig vind, daar bestaat de vraag ‘hoe kom ik over?’ niet, het ‘ik’ is van geen belang, alleen de muziek.

“Ik doe per jaar nog maar de helft van het aantal concerten dat ik tien jaar geleden speelde. Zo heb ik langzaamaan ruimte gemaakt voor andere dingen. Het reizen brak me op, ik wil langer op één plek zijn, thuis bij mijn man. Het moest rustiger worden in mijn hoofd en in mijn lijf, minder concerten geven helpt daarbij. Nu moet ik leren om bij mezelf te komen in de vrije tijd die ik voor mezelf heb gecreëerd.”

‘Waarom moet alles nu en tegelijk?’

Enkele getalenteerde violisten die Jansen coacht staan ook op de spelerslijst van het Internationaal Kamermuziek Festival Utrecht, dat ze dit jaar programmeert: ‘New Generation musici’. Jansen voelt zich verantwoordelijk voor hen. Jong talent dat gehypet wordt, ze vindt het doodeng, met recht en reden: een burn-out in 2010 zette haar zelf op flinke achterstand. Ze wenst het niemand toe. “Als ik zie hoe snel alles moet bij de jonge generatie, dat heeft een fysieke impact op mij.” Jansen grijpt met twee handen naar het hoofd: “Geef jonge musici tijd om zichzelf te zijn en zichzelf te ontwikkelen! Waarom moet alles nu en tegelijk? De grens bepalen is lastig, helemaal als je jong bent, dat weet ik, je gaat mee in wat je wordt aangereikt. Ik voel me verantwoordelijk om te zeggen wat ik daarvan vind en ik hoop dat ik bij de spelers die ik mag coachen kan laten doorschemeren hoe belangrijk tijd is om jezelf in de muziek en als persoon te leren kennen.

“Ik was zelf niet bezig met wie ik was, ik concentreerde me op het spelen en dacht dat ik alles aankon. De Janine die gewoon boodschappen moest doen kende ik eigenlijk niet. Het gekke is: hoewel ik minder concerten speel dan toen, voelt de concertpraktijk net zo intensief aan. Dat komt door de leeftijd, maar ook doordat ik de lat steeds hoger leg. Er is geen andere mogelijkheid dan altijd verder te zoeken. Falen op het podium is geen optie.”

Internationaal Kamermuziek Festival Utrecht

De zestiende editie van het Internationaal Kamermuziek Festival Utrecht begint op 27 december en duurt tot en met 30 december. Janine Jansen is de oprichtster van het festival, dat vanaf deze editie zal gaan werken met ieder jaar een andere programmeur. Jansen geeft de aftrap van het festival nieuwe stijl. Volgend jaar stelt ze het programma samen met altviolist en frequente festivalspeler Amihai Grosz. Hij zal ook de editie van 2021 programmeren.

Tips: het zelden uitgevoerde Allegro voor vier strijkkwartetten van Johannes van Bree klinkt tijdens het openingsconcert op 27 december; op 28 december wordt ‘To everything there is a season’ van de Zweedse componiste Britta ­Byström voor viool en vrouwenkoor ten doop gehouden; tijdens het slotconcert op 30 december spelen alle festival­strijkers, jong en ouder, mee in Bartóks ­Divertimento.

Info: www.kamermuziekfestival.nl

Het beste geven

Het reizen, het repeteren… Jansen vraagt zich weleens af hoe ze het voor elkaar moet krijgen voor een zaal. Waar haalt ze de energie vandaan? Die toestand kan soms duren tot vijf minuten voordat ze opgaat. En dan hoopt ze dat het komt, dat het lukt. Maar het moet, het kan niet anders. “Op het moment dat ik begin te spelen wil ik het beste geven voor de muziek, voor de luisteraar. Dan is alles verdwenen waar ik me druk over heb gemaakt.

“Ik zit intenser in de muziek dan vroeger. Ik ben heel beweeglijk als musicus, fysiek gezien. Als je meer dan 140 concerten hebt per jaar en je gaat maar door, dan zweef je. Maar als je minder concerten speelt, dan voelen die als een overwinning, je maakt ze bewuster mee. Als ik kijk naar collega’s die zoveel spelen, denk ik: zij kunnen het wel. Maar moet ik het willen? Zoals het nu is, voelt het beter voor mij. Vroeger stond ik op tien centimeter hoge hakken, altijd, bij elk concert. Tegenwoordig sta ik plat op de vloer. Geaard, ik sta hier, dat gevoel. Ik geloof absoluut dat ik nu anders speel, ik beleef de dingen in het moment.

“Ik ben een gelukkig mens, in de rust die ik heb gezocht. Ik kijk op een andere manier naar de muziek, ik bevraag mezelf veel meer: waarom speel ik dit zus of zo? Ik heb ook wel meer twijfels, de ruimte om bewuste keuzes te maken confronteert me met mezelf. De keuze om voor deze festivaleditie de programmering te verzorgen was niet moeilijk: het festival geeft me geweldig veel energie, met vrienden en trouwe festivalbezoekers om me heen. Ik heb het erg gemist en kijk er enorm naar uit.”

Schwindelfrei

“Rust en ruimte helpen, maar zijn soms ook minder enerverend. Dan hou ik mezelf voor dat deze manier van leven wel gezonder is. Ik hoop dat ik leuker ben, omdat ik voor de mensen om mij heen meer aanwezig ben. “Waar ik naar op zoek was is kalmte, en die heb ik nu gevonden en wil ik uitbouwen. Mijn pad moet gaan in de richting van nog meer vrijheid, ruimte en inspiratie. Voelen dat ik niet bang hoef te zijn voor een concertvrije periode waarin je niet high bent van de speelflow. Die is verslavend, en dat kan heel gevaarlijk zijn.

Schwindelfrei, vrij van hoogtevrees: dat staat altijd bij de wandelroutes die ik graag loop in Zwitserland. Ik ben niet iemand van de stijgijzers, maar ik hou wel van hoge bergwandelingen, je moet dan geen last hebben van duizelingen. Ik voel me nu ook schwindelfrei en sta steviger in mijn schoenen. Het verlangen naar avontuur blijft.”

Lees ook:

Vermeerprijs voor Janine Jansen, de violiste die niet anders kan

Violiste Janine Jansen wordt onderscheiden met de Johannes Vermeer Prijs, de Nederlandse staatsprijs voor de kunsten. 

Muziekrecensie - Janine Jansen en Antonio Pappano zijn grootmeesters in het laten zinderen van de lyrische lijn

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden