Brandweerlieden en een militair kijken naar het hoge water van de Maas.

Overstromingen

Is Limburg de wake-upcall voor het klimaat? Vijf reacties

Brandweerlieden en een militair kijken naar het hoge water van de Maas.Beeld ANP

Door de overstromingen in Limburg voelt Nederland de hete adem van de klimaatcrisis in zijn nek. Welke lessen kunnen we uit deze plotselinge ramp trekken? En belangrijker nog: gebeurt er iets met die lessen? Vijf reacties.

Marjan Minnesma: ‘We hebben nu een crisisaanpak nodig’

‘Afgrijselijk. Hoeveel signalen hebben we nodig?’ Die hartenkreet op Twitter van directeur Marjan Minnesma van de klimaatorganisatie Urgenda, bekend van de klimaatzaak, slaat op donderdagmiddag niet meer op de watersnood die Duitsland, België en Nederland trof, maar op vuurtornado’s bij extreme bosbranden in de VS. Kort erna volgen berichten over extreme neerslag in China.

Al die verschijnselen passen in hetzelfde patroon, zegt Minnesma aan de telefoon. “Net als de hitte onlangs in Canada, de eerdere branden in Australië die 1 miljard dieren het leven kostten, orkanen. Het telt allemaal op.” Minnesma hoopt dat Nederland, nu de waterramp de klimaatcrisis in eigen land toont, gaat beseffen dat ernstige gevolgen door de opwarming van de aarde niet in 2050 dreigen, maar nu. “Vooral onze leiders moeten daarop acteren. De meeste mensen voelen allang dat het mis is.”

Marjan Minnesma (Urgenda): ‘Als we nu vijf jaar geen watersnoodramp hebben, dan vergeten mensen de catastrofes weer’.  Beeld ANP
Marjan Minnesma (Urgenda): ‘Als we nu vijf jaar geen watersnoodramp hebben, dan vergeten mensen de catastrofes weer’.Beeld ANP

‘De klimaatcrisis versnelt’

Of dat gebeurt, daar heeft ze een hard hoofd in. “Als we nu vijf jaar geen watersnoodramp hebben, dan vergeten mensen de catastrofes weer. Terwijl we een crisisaanpak nodig hebben.” Zelf zegt Minnesma niet verrast te zijn door het onheil dat Limburg trof. “De klimaatcrisis versnelt, we gaan veel meer extremen in het weerbeeld zien, of het nu hitte is, watersnood of storm.” De enige echte oplossing is, samen met andere landen, snel stoppen met olie, steenkool en gas.

“Alleen dan kunnen we in Nederland op de lage termijn droge voeten houden. Dijken ophogen, rivieren de ruimte geven water op te slaan, dat is ook allemaal nodig. Een noodzakelijk kwaad, want de klimaatcrisis dendert door terwijl de politiek treuzelt.”

Bij de vorige kabinetten miste ze daadkracht, dus of Rutte nu zal doorpakken betwijfelt ze. Minnesma spreekt de landelijke politiek wederom aan op haar verantwoordelijkheid om burgers te beschermen. “Ik vrees alleen dat deze éne ramp, net als bij de Groningse gastragedie ver van de Randstad, niet genoeg is om de wake-upcall te zijn die nodig is. We komen pas in beweging als het al misgaat, is mijn angst.”

Op iets meer urgentie rekent Minnesma wel, omdat uit de psychologie bekend is: wat dichtbij komt, doet meer met mensen dan tv-beelden van rampspoed in verre oorden.

Sjaak van der Tak, voorzitter van Land- en tuinbouworganisatie LTO Nederland: ‘Er zijn al boeren die stoppen omdat zij geen opvolger hebben. De overheid moet ze daar een handje bij helpen’. Beeld ANP
Sjaak van der Tak, voorzitter van Land- en tuinbouworganisatie LTO Nederland: ‘Er zijn al boeren die stoppen omdat zij geen opvolger hebben. De overheid moet ze daar een handje bij helpen’.Beeld ANP

Sjaak van der Tak: ‘Het klimaatbeleid moet veel steviger’

“Er is grote onzekerheid onder de boeren die zijn getroffen door het hoge water. Paniek hoor.” Sjaak van der Tak, voorzitter van de boerenorganisatie LTO was maandag in Limburg. “De melkveehouder die ik trof in de buurt van de Geul moest zijn kalveren in veiligheid brengen, de koeien bleven net aan droog. De akkerbouwers zitten ook in onzekerheid: hoe ziet hun oogst eruit als het water weg is? Wat denk je van de erosie.”

Voor Van der Tak is het na de ramp in Limburg nog duidelijker: “Het klimaatbeleid moet veel steviger.” En wat hem betreft stelt de overheid de boeren in staat ‘om de goede dingen te doen’. “Er moet wel voldoende voedsel worden geproduceerd in dit land en de boeren die blijven, moeten die gelegenheid krijgen. Maar het kan duurzamer. Er zijn al boeren die stoppen omdat zij geen opvolger hebben. De overheid moet ze daar een handje bij helpen. ”

‘Zelf heb ik een regenton in mijn tuin’

LTO presenteerde in mei, met onder meer Natuurmonumenten en Natuur & Milieu, een plan voor verandering van de landbouw. Daarin staat ook dat boeren milieuvriendelijker moeten werken. Minder uitstoot van de broeikasgassen kooldioxide en methaan voorkomt verdere opwarming van de aarde. Van der Tak denkt dat onder meer door innovatie, zoals aanpassing van stallen waarin koeien verblijven, de uitstoot van schadelijke stoffen kan verminderen. “De overheid moet haast maken en tijd en geld beschikbaar stellen om deze voorstellen te realiseren.”

Het is belangrijk, zegt Van der Tak, om in tijden met veel water reservoirs aan te leggen waaruit in tijden van droogte geput kan worden. Dat kan ook op het land van boeren. Geef boeren daarin een grotere rol, is zijn pleidooi. “Het gebeurt al in de glastuinbouw. Maar de overheid kan dat veel meer stimuleren, voor boeren, bedrijven en huishoudens. Zelf heb ik een regenton in mijn tuin. Het is iets kleins, maar alles helpt.”

“Voor mij is duidelijk dat wij het aanpakken van klimaatverandering moeten versnellen. Dat maakt de ramp in Limburg, Duitsland en België wel duidelijk. Het was natuurlijk tijdens de droge zomer van vorig jaar ook al helder: zo kan je niet doorgaan. We wonen in een delta en daar is vruchtbare landbouwgrond, maar er moet ook ruimte zijn om water te bufferen.”

Co Verdaas: ‘We kennen de modellen. Nu zien we in Limburg, de Eifel en de Ardennen de werkelijkheid’.  Beeld Werry Crone
Co Verdaas: ‘We kennen de modellen. Nu zien we in Limburg, de Eifel en de Ardennen de werkelijkheid’.Beeld Werry Crone

Co Verdaas: ‘We worden met de neus op de feiten gedrukt’

Voor Co Verdaas is afgelopen week duidelijk geworden dat nieuwe investeringen nodig zijn om klimaatverandering tegen te gaan en de gevolgen, die er al zijn, op te vangen. Hij is dijkgraaf van het waterschap Rivierenland en hoogleraar gebiedsontwikkeling in Delft.

Over welke investeringen gedaan moeten worden, laat hij zich niet uit. “Die keuzes moet de politiek maken en als waterschap voeren wij de plannen uit. Maar we zijn de afgelopen week wel met de neus op de feiten gedrukt. Wij kennen de empirische modellen die wetenschappers ons voorhouden over klimaatverandering. Nu zien we in Limburg, de Eifel en de Ardennen de werkelijkheid.”

Er is al veel gebeurd om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen, benadrukt hij. De rivieren kregen meer ruimte om water te bergen, de dijken zijn versterkt en boeren gaan zuiniger om met water door niet meer lukraak rond te spuiten, maar bij het gewas te druppelen. “Wij hebben te maken met een ramp zonder slachtoffers, althans in Nederland zijn geen doden gevallen. CNN kwam met een bericht waarin wordt uitgelegd hoe dat zo kan. We hebben na de Watersnoodramp van 1953 de Deltawerken gemaakt, en na de bijna-ramp van 1995 onder meer de Maaswerken. Dat heeft ons voor een hele grote ramp behoed. Nu is het wel zaak om verder te kijken. Wat willen we? Welke risico’s willen we accepteren?”

Wat doen wij aan betere bestrating?

Haast maken met nieuwe investeringen hoeft niet, volgens het voormalig PvdA-Kamerlid en ex-gedeputeerde. Slim te werk gaan is beter. Eerst nadenken over wat eenvoudig gerealiseerd kan worden. “Wat doen wij aan betere bestrating, of het weghalen daarvan zodat water weg kan lopen? Deze ramp kan zich mogelijk ook voordoen in een ander deel van Nederland, en dus staan wij voor de vraag waar we wel en waar we geen nieuwe huizen meer bouwen.”

Het is belangrijk dat Nederlandse bestuurders nadenken over de verdeling van de ruimte, zegt hij. “Er is in dit land ruimte nodig voor de agrarische sector, voor woningen, voor natuur, voor biodiversiteit, voor reductie van kooldioxide. Als je die ruimteclaims bij elkaar optelt, kunnen wij niet blijven doen wat wij nu doen. De politiek moet daarover knopen doorhakken.”

Joris van Toor, specialist in duurzaamheidsrisico’s bij De Nederlandsche Bank: ‘Instellingen investeren in verbetering van de data, zodat ze met scenario-analyse kunnen kijken welke schade op kan treden’.  Beeld DNB
Joris van Toor, specialist in duurzaamheidsrisico’s bij De Nederlandsche Bank: ‘Instellingen investeren in verbetering van de data, zodat ze met scenario-analyse kunnen kijken welke schade op kan treden’.Beeld DNB

Joris van Toor: ‘Financiële sector moet klimaatgevaar incalculeren’

Niemand kan precies voorspellen wanneer klimaatrampen zoals overstromingen optreden, reageert Joris van Toor, specialist in duurzaamheidsrisico’s bij De Nederlandsche Bank (DNB). “Wel is het mogelijk om kwetsbaarheden in kaart te brengen, bijvoorbeeld door te kijken naar de ligging van een woning. Dit zit nog niet altijd in de systemen van financiële instellingen.” Banken en verzekeraars denken vooral in klassieke gevaren: een inbraak, brand of een lekkend dak.

Nu de gevolgen van klimaatverandering zichtbaar worden, is een andere aanpak in de financiële sector volgens DNB nodig. Verzekeraars, banken en kredietverstrekkers moeten, door middel van computerberekeningen, beter incalculeren waar de klimaatcrisis zich kan manifesteren, met hevige neerslag, droogte of storm. Van Toor: “Instellingen investeren op dit moment in verbetering van de data, zodat ze met scenario-analyse kunnen kijken welke schade op kan treden. Helaas laten de overstromingen van afgelopen week zien dat dat dringend nodig is.”

Financiële strop

In Limburg is de immateriële schade het grootst, benadrukt DNB, vanwege alle stress en ellende die bewoners trof. Maar opgeteld is ook de financiële strop gigantisch, voor boeren, winkels en huiseigenaren. In 2017 bleek uit een modelberekening van DNB dat een dijkdoorbraak van de Waal en de Lek opgeteld 69 miljard euro aan schade zou kosten. Ernstige overstromingsscenario’s, die gelden als grootste klimaatrisico voor Nederland, kunnen ‘behoorlijke schadelasten’ voor financiële instellingen veroorzaken, vanwege oplopende claims – die nu nog deels vergoed worden. Leningen en beleggingen in een getroffen gebied kunnen ook een klap krijgen. Wanneer mkb-bedrijven een klimaatramp niet te boven komen, kan kredietwaardigheid van banken die daar geld hebben uitstaan afkalven.

In de top van DNB staat de klimaatcrisis steeds serieuzer op de agenda. De klimaatrisico’s gaan volgens DNB niet zover dat de stabiliteit van de economie in het geding is, maar ze vragen wel om een andere aanpak. “Voor financiële instellingen is het van belang om hun blootstellingen aan risico’s als gevolg van klimaatverandering in kaart te brengen en waar nodig te beperken.”

Evanne Nowak: ‘Mensen – wij allemaal – zijn vaten van tegenstrijdigheid’ Beeld EN/BL
Evanne Nowak: ‘Mensen – wij allemaal – zijn vaten van tegenstrijdigheid’Beeld EN/BL

Evanne Nowak: De politieke taal moet urgentie ademen

Meer nog dan beelden in het journaal en foto’s in de krant, bepaalt de reactie van politieke leiders op de overstromingen of de ramp een collectieve wake-upcall zal betekenen. “Mensen wisten allang dat er iets aan de hand is met het klimaat. Velen maken zich zorgen, blijkt steeds uit peilingen”, zegt Evanne Nowak, gespecialiseerd in de manier waarop mensen omgaan met de klimaatcrisis. Dat premier Rutte, tijdens zijn bezoek aan Limburg, een link suggereerde tussen de overstromingen en het klimaat noemt zij ‘een goed begin’ en ‘een beetje erkenning’.

Hierdoor beklijft bij de gemiddelde Nederlander dat de ramp past binnen het grotere verhaal, de discussie over vliegen, vlees eten en CO₂-heffingen. “Dat helpt, want mensen – wij allemaal – zijn vaten van tegenstrijdigheid.” Ook al wil iemand het klimaatprobleem aanpakken, het handelen blijft vaak uit. “Ondanks onze zorgen blinken we uit in het relativeren, ontkennen en vergeten van problemen.” Het risico daarvan is dat er volgende week iets anders in het nieuws is en de rampspoed raakt in de vergetelheid. En daarmee ook de klimaatcrisis als groter vraagstuk.

‘Blijven barbecueën’

“We lijden als samenleving aan collectieve cognitieve dissonantie”, zegt Nowak. Mensen vinden de klimaatproblemen zorgelijk, maar ze zijn ondertussen geneigd rustig door te consumeren en te reizen. De reactie van Rutte, die zijn dat er ‘iets aan de hand’ is met het klimaat, had wat Nowak betreft veel fermer gekund. De Duitse bondskanselier Merkel ging een stap verder, door expliciet de relatie tussen het extreme weer en het warmere klimaat te benoemen én te zeggen dat daarom actie vereist is. “Als de politiek zo’n taal van urgentie gebruikt, in plaats van de terloopse opmerking van Rutte, dan dringt de ernst van de klimaatcrisis beter door en is publiek debat mogelijk.”

Een eerdere opmerking van de premier, waarin hij het klimaat belangrijk zegt te vinden, maar dat we ‘wel kunnen blijven barbecueën’ voedt volgens Nowak het schouderophalen. “Het houdt de splitsing in stand, van iets weten maar er niet naar handelen.” Dat kun je burgers moeilijk kwalijk nemen, zeker niet in de lastige coronatijd. “Maar een premier heeft een zorgplicht.”

Lees ook:

De klimaatcrisis ligt na de overstromingen levensgroot op ons bord: waarom nemen mensen sommige rampen wél serieus?

Wat zorgt ervoor dat mensen rampen serieus nemen? In het Filosofisch Elftal buigt men zich dit keer over de impact van de overstromingen.

Het is tijd om straten, wijken, buitengebieden klaar te stomen voor extreem weer

Het oprukkende water overviel Limburg. Net als in 1995, maar nu nog veel heviger. Doet Nederland wel genoeg aan waterveiligheid, nu plensbuien door klimaatverandering zullen toenemen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden