Nabestaanden Loes en Robbert van Heijningen in hun woonplaats Bolsward.

MH17 Nabestaanden

Hun worsteling en het verdriet, Robbert van Heijningen noemt het ‘onvoltooid verleden tijd’

Nabestaanden Loes en Robbert van Heijningen in hun woonplaats Bolsward. Beeld Reyer Boxem

Vandaag wordt voor de vijfde keer de ramp met MH17 herdacht. ‘Rouwen maakt dat je als een klepel heen en weer slingert van de verdrietfase naar de doorlevenfase’, zegt Loes van Heijningen.

Er is nu bewijslast, maar een motief? Dat kennen we nog steeds niet. We willen allemaal weten waarom. Waarom in godsnaam?!” Robbert van Heijningen worstelt vijf jaar, nadat zijn broer Erik, diens vrouw Tina en hun zoon Zeger om het leven kwamen bij de ramp met vlucht MH17, met die dringende vraag. “Ik heb liever het schokkende nieuws, dan dat ik het nooit zou weten”, zegt Van Heijningen, “dan kan ik ook dat een plek geven.”

Robbert en zijn vrouw Loes wonen met hun zoon in Bolsward. Het gemis van hun geliefden blijft groot en intens. Erik, Tina en Zeger uit Hilversum namen op 17 juli 2014 het vliegtuig naar Kuala Lumpur voor een vakantie op Java en Bali. Enkele uren later eindigden hun levens en die van de 295 andere inzittenden in velden met zonnebloemen in het oosten van Oekraïne, nadat een Russische Buk-raket hun vliegtuig had neergehaald.

Verdriet en ongeloof

“Als de dag van gisteren, herinner ik het me”, zegt Robbert van Heijningen. “De camping in Frankrijk waar we toen zaten, het bericht, het gebrek aan informatie, het verdriet, het ongeloof en het verlossende woord van de familierechercheurs die het ons kwamen vertellen. De terugkomst in Nederland, waar we langs de weg reden waar ook de rouwstoet was langsgegaan. Het gesprek met de pastoor van de Vituskerk in Hilversum, die ons opbelde. Hun lege huis dat plotseling naar de dood rook. Alles weet ik nog.”

Robbert werkt als bedrijfsjurist in de zorg en heeft van zijn werkgever de afgelopen jaren alle medewerking gekregen bijeenkomsten van nabestaanden bij te wonen, of zijn werk voor de Stichting Vliegramp MH17 te kunnen doen. Ook Loes werkte in de zorg, maar haar werkgever had minder geduld. Die vond dat zij te lang in het verdriet over het neerschieten van MH17 bleef hangen, hoewel dat niet zo werd uitgesproken. Anderhalf jaar na de vliegramp werd haar contract niet verlengd en stond ze op straat.

“Dat noem ik de ramp na de ramp. Het is niet alleen het verlies van je dierbaren, er komen nog zo veel dingen bij”, zegt Van Heijningen. “Wat ik nu nog heel moeilijk vind, is dat onze familieleden niet meer ouder worden. Erik was 54, Tina was 49. Zeger is zeventien geworden en wij zullen nooit meer een neef hebben die een reis gaat maken. Andere nabestaanden hebben hun kinderen verloren, zij zullen nooit opa en oma worden. Dat is zo hartverscheurend, zo ongelooflijk hard voor hen. En het erge is: je kunt ze er ook niet mee helpen.”

Het is vijf jaar na dato. Hoe zijn jullie erin geslaagd verder te leven met dit intense verdriet?

Robbert: “Het heeft mij in de verwerking heel erg geholpen dat ik in de werkgroep ‘Herdenking’ van de stichting ben gaan zitten. Dan praat je over wat er met MH17 is gebeurd en je kunt ook actief iets doen. Ik ben wat berustender geworden en probeer meer dingen van verschillende kanten te zien. Niet meer meteen denken: zo is het, maar meer: waarom is het zo? Ook in mijn werk geeft dat gek genoeg een bepaalde stabiliteit.

Loes: “Het brengt ook een stuk rust. Als je uit de boosheid kunt komen, ontstaat er ook weer nieuwe ruimte voor mogelijkheden. Na mijn ontslag, ben ik verlies- en rouwverwerking gaan studeren, ik ben begeleider geworden en ben ook voor mezelf bezig. Dus het gaat nu heel goed, maar het is wel lang overleven geweest.

Jarenlang heb ik bijvoorbeeld geen zonnebloemen kunnen kopen. Daar zit voor ons een diepere betekenis achter, vanwege de velden met zonnebloemen in het rampgebied. Op een gegeven moment dacht ik: hier moet ik even doorheen.”

Robbert: “Ik vind het bovendien belangrijk om dit verhaal te vertellen, ter nagedachtenis aan Erik, mijn schoonzus en mijn neef. Het verhaal is namelijk nog niet af. Ik wil vertellen wat hen is overkomen, zodat het niet in de vergetelheid raakt. En ik vind het belangrijk om de druk erachter te houden, die vanuit onze overheid wordt uitgeoefend op Oekraïne en Rusland.”

Robbert en Loes van Heijningen Beeld reyer boxem

Hoe gaat het met jullie zoon, hoe beleeft hij het moeilijke proces dat jullie doormaken?

Loes: “Onze zoon was elf jaar oud toen het gebeurde, hij heeft het in het begin erg weggedrukt. Hij kon de pijn gewoon niet aan. Die emotionele bal is daarna heel erg omhoog geplopt en hij is in therapie gegaan. Hele grote angsten had hij, hij durfde het openbaar vervoer niet meer in. Hij dacht: als ik in het vliegtuig stap, ga ik dood. We hebben geprobeerd om hem met kansberekeningen te laten zien hoe klein die kans is. Toen we een keer in de metro zaten en hij heel bang was dacht ik: wat erg dat ik als ouder niet de veiligheid kan bieden die mijn zoon nodig heeft. Toen heb ik ook wel heel diep gezeten.

“Komend schooljaar maakt hij een vliegreis met de klas, maar dat durfden wij vanwege zijn angst niet zomaar aan, zonder ons erbij. We hebben hem daarom in het voorjaar meegenomen naar Spanje, de eerste keer sinds MH17 dat we weer vlogen. Ik zat te huilen in het vliegtuig, maar met hem ging het best goed. Al heeft hij ook nu soms nog de neiging om dingen weer weg te stoppen.

Robbert: “Het gekke is dat ik vroeger met mijn broer Erik eens geprobeerd heb uit te rekenen hoe groot de kans is dat een vliegtuig neerstort. En zelfs ook dat het door een raket werd neergehaald. Wij kwamen daar toen niet uit, die kans was veel te klein. Maar dat hij nou juist op die manier om het leven is gekomen, ik vind dat echt bizar.”

Vandaag is de herdenking van de vliegramp. Welke betekenis heeft herdenken voor jullie?

Robbert: “De herdenkingsceremonie heeft dit jaar een hoog emotioneel gehalte, en omdat het vijf jaar geleden is, wordt het ook veel groter. Ik hoop dat die herdenking zal blijven, eens in de vijf jaar of tien jaar misschien, en dat het bos in Vijfhuizen de herdenkingsplaats blijft waar we naartoe kunnen blijven gaan. Maar dan zou ik willen herdenken op een manier van: dit vreselijks is gebeurd, zoals je de herdenking hebt rondom vier mei. Maar het is nu eigenlijk nog onvoltooid verleden tijd, en dan is het voltooid verleden tijd, dat is het verschil.

“Het is een moment dat je elkaar als nabestaanden weer ziet en spreekt, je kunt je verdriet weer met elkaar delen. Het gaat nu ook voor een deel een onbegrepen verdriet worden. Zo van hèhè, daar heb je ze weer. Dat kan ik me ergens ook wel voorstellen. Als ik er niet op deze manier bij was betrokken, had ik het met belangstelling gevolgd, maar waarschijnlijk tegelijkertijd gedacht: er gebeurt zo veel in de wereld.”

Loes: “De herdenking valt me dit jaar zwaarder dan vorig jaar, dat heb ik tegen een andere nabestaande gezegd en zij had dat ook. Het is fijn om je eigen gevoel te kunnen delen met nabestaanden, omdat buitenstaanders dit niet begrijpen. Die hebben vaak zoiets van: het is al vijf jaar geleden, het moet nu maar eens klaar zijn.

“Ik merk het op Facebook: als ik iets over MH17 post, krijg ik een paar likes, en als ik een foto van de hond neerzet, dan krijg ik er veel meer. Mensen zitten niet op verdriet te wachten. Mijn vader is overleden na een lang ziekbed, maar dat had veel minder impact dan dit. Het is een gevoel dat je niet kunt uitleggen.”

Vorige maand was de persconferentie van het onderzoeksteam JIT, waar het strafproces werd aangekondigd. Wat heeft dat veranderd?

Loes: “Ik was er niet bij. Ik had een dagje Oerol gepland met een vriendin, dus Robbert ging alleen. We appten die ochtend wel. Hij schreef: ‘Het vliegtuig is moedwillig uit de lucht geschoten, dus duidelijk opzet. De aanklacht is moord in plaats van doodslag.’

“Dat kwam wel even bij mij binnen. We zijn eigenlijk overal samen naartoe geweest, maar toen had ik wel een beetje spijt dat ik op Terschelling zat, want ik wist dat dit er bij Robbert in zou hakken. ’s Avonds werd hij geïnterviewd bij RTL en toen zag ik het meteen: dit heeft hem erg aangegrepen.”

Robbert: “Dat klopt. Ik was helemaal geschokt, echt even van de kaart. Wij hebben altijd gedacht dat deze mogelijkheid van opzettelijk uit de lucht schieten er wel in zat, maar niet dat het werkelijk als moord zou worden beschouwd, het was immers een oorlogsgebied. In die regio was het schieten of beschoten worden. Bij hoofdofficier van justitie Fred Westerbeke heb ik het meteen nagevraagd. Hij was heel stellig en zei: het is moord. Dat moet natuurlijk nog worden bewezen, maar het Openbaar Ministerie is uitermate nauwkeurig in het naar buiten brengen van uitingen. Dus op het moment dat het OM het in de strafklacht formuleert als moord, heeft het de bewijzen binnen. De conclusie: deze daders hebben het beraamd.”

Wat betekent het dat er vier mogelijke daders zijn genoemd?

Robbert: “Ik vind het fijn dat er nu gezichten zijn. Daarmee wordt het minder abstract. Het is ook heel belangrijk dat de waarheid, voor zover die kan worden bewezen, naar voren komt, zodat we weten wat is gebeurd. Daarom is het belangrijk dat daar een uitspraak van de rechter over komt, want ik denk dat die tot een veroordeling overgaat. Of die veroordeling geëffectueerd wordt, is voor mij niet zo heel belangrijk en ik denk dat dat voor veel andere nabestaanden zo geldt. Maar er is ook een hele grote groep die zegt dat ze achter slot en grendel moeten, pas dan hebben zij er wat rust mee.”

Waarom hebt u dat gevoel niet?

Robbert: “Het gaat voor mij niet om wraak. Compensatie voor het leed dat is aangedaan, is voor ons voldoende op het moment dat er een veroordeling is. Daarmee kunnen wij ook verder in de vergeving. Wij zijn niet kwaad op de Russen en niet op de Oekraïners, het zijn mensen zoals jij en ik. Het is een militaire actie geweest, waardoor onze geliefden naar beneden zijn gehaald. Het is voor ons belangrijk dat we met de Russen in gesprek blijven, ook voor de verwerking.”

Loes: “Als je elkaar de rug toekeert, heb je geen verbinding meer, dan ben je kwetsbaarder. Zo gauw er verbinding is, kun je het gesprek blijven aangaan. Voor ons is dat in ieder geval heel belangrijk.”

Robbert: “Ik hoop oprecht dat tijdens het strafproces de emotie wat minder heftig zal zijn. Ik hoop dat ik het vrij klinisch kan aanzien. Ik heb me wel aangemeld als spreker, want dat wil ik absoluut. Dit is dé mogelijkheid om ook voor een rechter naar voren te brengen wat zoiets met mensen doet.”

Jullie spreken en zien regelmatig andere nabestaanden. Kun je met hen je emoties en vragen goed delen?

Loes: “Op nabestaandenbijeenkomsten voelde ik vaak de boosheid, wraakgevoelens maar ook hun verdriet. Je kunt zeggen dat dat lijnrecht tegenover ons staat, maar wij begrijpen hen goed. Alleen de manier waarop zij en wij het uiten, verschilt. Er zijn nabestaanden die de Russen zien als moordenaars van hun geliefden. Dat is niet zo, maar zo zien zij het wel.”

Robbert: “Ik probeer de zaak ook in perspectief te zien. Voor ons is het vreselijk, maar als ik me verplaats in iemand in een ander werelddeel of plaatselijk in dat gebied in Oekraïne, kan ik me voorstellen dat zij er anders naar kijken. Het is moeilijk om zoiets met nabestaanden te delen, er zijn er nog steeds veel die het liefst met het mes tussen de tanden en een eigen raketwerper daar naartoe willen. Dat heeft ook te maken met het feit dat het allemaal zo lang duurt. Iedereen begrijpt dat het lang duurt, cognitief. Maar gevoelsmatig, in je body? Niet.”

Beeld Reyer Boxem

Lees ook:
Zij zagen onze naasten het laatst
Ruim een jaar geleden stortte vlucht MH17 neer in het rebellengebied in Oost-Oekraïne. Daarbij kwamen 298 mensen om. Door de oorlog is het moeilijk de rampplek te bezoeken. Verslaggever Gert Jan Rohmensen ging er vorig jaar heen en nam namens twee nabestaanden een brief mee. 

Het OM vervolgt vier verdachten van het neerhalen van MH17 voor moord
Het Joint Investigation Team (JIT) heeft vier verdachten met naam en toenaam genoemd in het onderzoek naar het neerhalen van vlucht MH17, bijna vijf jaar geleden. Zij worden vervolgd wegens moord op 298 mensen. Het proces tegen hen begint volgend jaar in maart.

De zoektocht naar MH17-verantwoordelijken is openlijke confrontatie met de top van het Kremlin
De zoektocht naar de verantwoordelijken voor het neerschieten van vlucht MH17 is sinds woensdag een openlijke confrontatie tussen Nederland en de het Kremlin. Het Openbaar Ministerie richt zich op een vertrouweling van president Poetin en op actief dienende Russische militairen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden