Demonstranten in Hongkong bezetten maandag het parlementsgebouw.

Analyse Hongkong

Hongkong en de spraakverwarring over één-land-twee-systemen

Demonstranten in Hongkong bezetten maandag het parlementsgebouw. Beeld Photo News

Hongkong heeft meer vrijheden dan China, zo is dat geregeld bij de machtsoverdracht in 1997 door de Britten aan China. Dat conflicteert nu. Hongkong wil meer vrijheid. China veel minder. 

De witte pilaren, de muur achter de voorzittersstoel en het zegel met de vlag van Hongkong, overal werden haastige, zwarte leuzen gekliederd toen in de nacht van maandag op dinsdag een kleine groep demonstranten de LegCo, het parlement van Hongkong binnendrongen. ‘Jij was degene die zei dat vreedzame protestmarsen niet werkten’, staat op een pilaar te lezen. De leus refereert aan de stoïcijnse reactie van Carrie Lam, de hoogste bestuurder van Hongkong, op de eerste massale demonstratie van 9 juni.

Het vandalisme van de kleine groep kan rekenen op begrip onder de honderdduizenden  inwoners van Hongkong die sinds een maand de straat op gaan om te protesteren tegen de greep die Peking op Hongkong krijgt door een omstreden uitleveringswet. Die wet zou Hongkong verplichten verdachten uit te leveren aan de Chinese politie, en daarmee Hongkongers blootstellen aan de willekeur van het Chinese rechtssysteem.

Stok

Maar als geweld een volgende stap is van de demonstranten dan heeft Peking nu een stok om mee te slaan. Gretig kopte de centrale regering de bal in: de demonstranten die maandagavond rotzooi trapten in het parlementsgebouw van Hongkong, ‘brengen de sociale orde in gevaar’, een zinsnede die de regering vaker gebruikt om haar eigen optreden tegen kritische stemmen te rechtvaardigen. ‘Het is een schaamteloze uitdaging voor de basisbeginselen van de ‘één land, twee systemen-formule’, stond ook in de verklaring uit Peking.

Met die laatste constatering slaat de regering de spijker op z’n kop. Om die veelomvattende formule, die in één keer de overdracht van Hongkong door de Britse kolonisator aan China moest regelen, afgelopen maandag 22 jaar geleden, is alle ophef begonnen.

In 1997 maakte de Britten met de Chinezen de afspraak dat Hongkong vijftig jaar lang een status aparte zou krijgen: onder Chinese soevereiniteit (een land), maar met een eigen systeem (twee systemen) waarin Hongkong bepaalde vrijheden en haar eigen juridische systeem behield. Heel democratisch werd Hongkong niet. Na de machtsoverdracht mocht het volk de helft van de volksvertegenwoordigers direct kiezen en Peking selecteert de kandidaten voor het hoogste leiderschap.

Overdracht

Chris Patten, de laatste Britse gouverneur in Hongkong gaf in 2013 in een interview toe dat dit niet de slimste oplossing was. Groot-Brittannië had vóór de overdracht vrije verkiezingen moeten invoeren, zei hij destijds. “Je kunt mensen niet de controle geven over alle economische en sociale zaken in hun leven, maar ze niet toestaan te bepalen wie hun vuilnis ophaalt of hoe hun kinderen worden opgeleid.”

Toch leek het idee uit de koker van de toenmalige Chinese leider Deng Xiaoping de eerste tien jaar na de overdracht niet eens zo slecht te werken, schreef Patten half juni in een opinie-artikel in The Guardian. Maar inmiddels is de post-1997 generatie volwassen en zijn het in de eerste plaats de jongeren die alsnog de vrijheid opeisen om zelf te kiezen wie hen bestuurt. Binnen het ‘twee systemen’-deel van de afspraak hebben ze daar ook recht op, vinden ze.

Met de omstreden uitleveringswet poogt Peking de twee systemen juist ‘gelijker’ te maken. Logisch, zegt de centrale regering, want we zijn ‘één land’.

Teugels

De interpretatie van de één land, met een twee systemen-afspraak, is inderdaad erg breed, bevestigt politicoloog Chen Daoyin. “De relatie tussen Hongkong en de centrale regering hangt af van China’s positie in de wereldpolitiek en economie. De Chinese regering houdt de controle over Hongkong heel strak, of juist wat losser, net zo ze wil.” Sinds het laatste Partijcongres, eind 2018, trok ze de teugels aan, mogelijk omdat ze haar autoriteit binnen de landsgrenzen wilde verstevigen - te midden van het handelsconflict met de VS en rumoer over haar optreden jegens minderheden.

Zo praten de demonstranten en de centrale regering langs elkaar heen. Beide menen in hun recht te staan. Misschien is het voor alle partijen het beste als ze zich bij de status quo neerleggen, denkt politicoloog Chen. “Alle partijen hebben hun standpunten helder over het voetlicht gebracht. De uitleveringswet is voor onbepaalde tijd uitgesteld. De demonstranten kunnen niet direct invloed uitoefenen op het wetgevingsproces, dus dit was de climax.” 

Maar of de partijen daartoe bereid zijn, lijkt zeer onwaarschijnlijk. De afgelopen weken hebben de demonstranten juist nieuwe eisen op tafel gelegd, onder andere de roep om Lams aftreden. En nu ze toch bezig zijn: ook graag vrije verkiezingen, een eis die al sinds 2014 op tafel ligt. Het mocht dan een splintergroepering zijn, die de LegCo maandagavond met geweld belaagde, hun grieven zijn diep, en worden door duizenden gedeeld.

Lees ook:

Hongkong wil zich niet onderwerpen aan de Chinese justitie, die wordt gekenmerkt door marteling en willekeur.

Nooit in een Chinese gevangenis terecht kunnen komen, dat was een van de voordelen van leven in Hongkong. Maar nu dreigen de inwoners ook die zekerheid te verliezen.

Politie bestormt bezet parlement in Hongkong.

Bij de herdenking van de Britse overdracht werd het Hongkongse parlement vernield door een groep radicale demonstranten. De politie greep hard in.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden