Historicus Jaroslav Hrytsak.

InterviewJaroslav Hrytsak

Hoe Oekraïne dertig jaar geleden onafhankelijk werd: ‘Dat Poetin dit niet besefte, is zijn grootste strategische fout’

Historicus Jaroslav Hrytsak.Beeld Oksana Tysovska

‘Nog is Oekraïne niet gestorven’, luidt de eerste zin van het volkslied. Anders dan andere voormalige Sovjet-republieken is Oekraïne precies dertig jaar na de onafhankelijkheid een echte democratie, vindt historicus Jaroslav Hrytsak. Hoe kan dat?

Michiel Driebergen

Bij de vraag of hij uitkijkt naar de viering van dertig jaar onafhankelijkheid, moet historicus Jaroslav Hrytsak een beetje grinniken. “Het veertigjarig lustrum is belangrijker”, zegt de professor, een verwijzing naar de Bijbelse metafoor van de trektocht van het volk Israël door de woestijn.

De afgelopen dagen oefende Kiev voor een grote parade van tanks, pantservoertuigen en een massa militairen, die vanochtend door de straten zal trekken. “Het zal een vredig evenement zijn, zonder pathetische propaganda”, aldus Hrytsak. “Dat is al een prestatie op zich.”

‘Het nieuws maakte me bang’

De onafhankelijkheid van Oekraïne in 1991 – vandaag precies dertig jaar geleden – volgde op een tumultueuze tijd die Jaroslav Hrytsak als ‘de meest dramatische dagen van mijn leven’ omschrijft. Hij verbleef toentertijd als jonge onderzoeker met een studiebeurs in de VS. De historicus herinnert zich de nieuwsberichten, ’s nachts op de radio, over de staatsgreep van een stel communistische hardliners tegen Michail Gorbatsjov. “Het nieuws maakte me bang. Wat als er een nieuw IJzeren Gordijn zou ontstaan?”

Jaroslav Hrytsak (61) is een van de meest invloedrijke historici in Oekraïne. Hij is hoogleraar aan de Ivan Franko Nationale Universiteit in Lviv, en aan de en de Oekraïense Katholieke Universiteit. Tijdens politieke crises wordt de historicus steevast om zijn opinie gevraagd. Ook schrikt hij niet terug voor maatschappelijke functies: zo was hij lid van het selectiecomité voor het hoofd van het anti-corruptiebureau, het vlaggenschip van de hervormingen van na de Majdanrevolutie. Zijn onderzoeksthema’s zijn de geschiedenis van Oekraïne, die van Oost-Europa en nationalisme.

Op stel en sprong terugkeren kon hem op arrestatie komen te staan. Blijven was ook geen optie: dan riskeerde hij dat hij zijn vrouw en kinderen nooit meer zou zien.

In het West-Oekraïense Lviv, de thuisstad van Hrytsak, was het verzet tegen de Sovjet-Unie altijd al groot. De historicus herinnert zich dan ook gemengde gevoelens nadat het pleit voor coupplegers was beslecht: Gorbatsjov keerde terug naar Moskou en voor Oekraïne kwam onafhankelijkheid een stuk dichterbij.

“Aan de ene kant was ik opgelucht. Aan de andere kant voelde ik frustratie. Ik droomde van een heroïsche strijd tegen de Sovjet-Unie, maar die mogelijkheid was me ontnomen.” Hij glimlacht.

De geest van hoop en grote verwachtingen

Op 24 augustus 1991, een paar dagen na de mislukte staatsgreep, riep het Oekraïense parlement de onafhankelijkheid uit. Dat een overweldigend deel van de bevolking er bij een referendum in december steun voor uitsprak, ook in de zuidelijke en oostelijke gebieden, noemt Hrytsak miraculeus. “Dat had ik niet verwacht.”

Bij terugkomst in Oekraïne, in januari 1992, bleek zijn land nog even grijs als voorheen. Toch heerste in Lviv ‘de geest van hoop en grootse verwachtingen’. Dat gevoel veranderde toen de economische en politieke toestand halverwege dat jaar verslechterde. Hrytsak herinnert zich het optreden van een komiek op de Russische televisie. ‘Nog is Oekraïne niet gestorven’, had die de eerste zin van het volkslied gedeclameerd. ‘We zullen wachten tot het sterft’, had hij er grijnzend aan toegevoegd.

Vandaag viert u dan toch dertig jaar onafhankelijkheid. Waar kan Oekraïne trots op zijn?

“Allereerst de onafhankelijkheid zelf. Naast de twijfel of Oekraïne zou blijven bestaan, was het voor velen de vraag of de grenzen intact zouden blijven. De verwachting was dat we het zuiden en oosten van het land zouden verliezen. Gezien het aantal politieke crises dat Oekraïne meemaakte, kunnen we dertig jaar onafhankelijkheid als een ware prestatie beschouwen.

“En Oekraïne heeft de verleiding weerstaan om een autocratie te worden, terwijl Rusland en Wit-Rusland daar niet in slaagden. Elke vier jaar wisselen de regerende elites elkaar af. Ik grap weleens: het belangrijkste criterium van democratie is dat je niet kunt raden wie de volgende president wordt. In die zin is Oekraïne de ideale democratie. Je weet nooit wie er na de verkiezingen aan de macht komt.

“Dan is er nog de jeugd. Een groot, recent onderzoek onder de generatie van na de onafhankelijkheid wijst uit dat Oekraïne een vanzelfsprekendheid is voor de dertigers van nu. Zij zijn wereldburgers, die goed zijn opgeleid, een flinke portie patriottisme bezitten en de toekomst met optimisme tegemoetzien.”

Toch wordt de onafhankelijkheid van Oekraïne bedreigd door gewapend conflict. Rusland annexeerde de Krim, in de Donbas is het oorlog. Hoe gemankeerd is die onafhankelijkheid?

“Dat deze gebieden afgesneden zijn van Oekraïne is zowel een vloek als een zegen. De oorlog leidt tot enorme economische schade en menselijk verlies. Er zijn veel vluchtelingen. In het grootste deel van Oekraïne bestaat consensus dat de Krim en Donbas bij Oekraïne horen, maar we beseffen dat de oplossing lang op zich laat wachten.

Jaroslav Hrytsak: ‘Zonder de Russische agressie was er geen opleving van patriottische gevoelens geweest’. Beeld Oksana Tysovska
Jaroslav Hrytsak: ‘Zonder de Russische agressie was er geen opleving van patriottische gevoelens geweest’.Beeld Oksana Tysovska

“Ondertussen gloort er een ander perspectief. Door deze regio’s, die een sterk gerussificeerde bevolking hebben met nostalgie naar het Sovjetverleden, kon Oekraïne moeilijk inzetten op radicale hervormingen. De huidige situatie kan dus als voordeel worden gebruikt.”

U zegt: Oekraïne weerstond de verleiding autoritair te worden. Wit-Rusland zucht al een kwarteeuw onder een dictator. Hoe verklaart u dit verschil?

“Naast een verschil zijn er allereerst overeenkomsten. Net als in Oekraïne is er ook in Wit-Rusland een nieuwe generatie, werkzaam in de dienstensector of informatietechnologie. Die vormt een middenklasse die de regels van het spel wil veranderen. Deze beweging zagen we ook in Rusland tijdens het Bolotnaja-protest (2011, MD). Verandering is mogelijk, maar de omstandigheden moeten het toelaten.

“Oekraïne is lange tijd beïnvloed door de Poolse politieke cultuur, waarbij koning en oppositie de macht verdeelden. Opstanden tegen het bewind waren er de norm. De Kozakken, die een symbool vormen van de Oekraïense identiteit, vochten tegen de Polen en kopieerden tegelijkertijd dit politieke systeem. Gevolg is dat Oekraïners de staat niet vertrouwen, maar wel een samenleving vormen; hoewel die zich vaak beter laat omschrijven als anarchie. Oekraïners respecteren centraal gezag niet, in tegenstelling tot Russen en Wit-Russen.”

“Ook speelt regionalisme een belangrijke rol. In Oekraïne zijn de regionale verschillen veel uitgesprokener dan in Wit-Rusland of Rusland. Dat betekent dat je het land niet vanuit één centrum kunt besturen. President Janoekovitsj probeerde dat twee keer, vanuit de Donbas, maar het werkte niet. Dus moet de elite compromissen sluiten. Het compromis is het brood en de wijn van de democratie. Zo bezien is democratie in Oekraïne het uitgangspunt. Ik noem het daarom democratie by default.”

Wat is dan de bindende factor in Oekraïne? Wat delen Oekraïners met elkaar?

“Oekraïners verenigen zich zodra er dreiging van buiten ontstaat. Na het referendum over onafhankelijkheid in 1991 waren er pieken en dalen in de steun voor onafhankelijkheid. De pieken vallen samen met de momenten dat Oekraïners zich bedreigd voelen, zoals tijdens de Tweede Tsjetsjeense Oorlog (1999), toen Oekraïners vreesden dat ze met de Russen ten strijde moesten trekken. De volgende piek was tijdens de Russische agressie tegen Georgië (2008). De uitschieter kwam tijdens de annexatie van de Krim (2014). Toen evenaarde de steun voor Oekraïense onafhankelijkheid die van tijdens het referendum in 1991.”

“Een essentiële factor is de herinnering aan oorlog. Tijdens de twee wereldoorlogen was Oekraïne een belangrijk slagveld. Daardoor deinzen Oekraïners terug voor elke gedachte aan gewapend conflict.

“Dat Poetin zich dit niet realiseerde, is zijn grootste strategische fout. Als hij soft power had gebruikt, had hij veel meer succes gehad. Zonder de Russische agressie was er geen opleving van patriottische gevoelens geweest. Zo creëerde Poetin het Oekraïense nationalisme.”

De Majdan-revolutie van 2014 was niet alleen een opstand tegen president Janoekovitsj en diens toenadering tot Rusland, maar ook tegen oligarchen en corruptie. Er is maar weinig veranderd…

“De sleutel voor post-communistische landen is radicaal hervormen in heel korte tijd, zoals dat in de jaren negentig in Polen gebeurde. Als je geen hervormingen doorvoert of dat te langzaam doet, word je gestraft met de oligarchie.

“Zeker, Oekraïne is een democratie, maar een democratie zonder sterke democratische instituties vervalt in oligarchie. Daarom is het resultaat van politieke oproer, zoals de Maidanrevolutie, steevast beperkt. De oligarchen blijven op hun plek, beïnvloeden het politieke systeem met hun massamedia en manipuleren zo de publieke opinie.”

Nu is Volodimir Zelenski aan de macht, een voormalig tv-producent en komiek, afkomstig uit het Russisch-sprekende zuidoosten van Oekraïne. Wat zegt zijn presidentschap over het Oekraïne van nu?

“Zelenski is een product van de massamedia. Hij vertegenwoordigt de verwachtingen van Oekraïners, die het politieke systeem zat zijn en verandering willen. Hij is niet echt een president, zou ik zeggen, eerder speelt hij de rol van president. En hij is een goed acteur. De laatste maanden speelt hij de rol van zijn voorganger Porosjenko, door te pleiten voor goede relaties met het Westen en toenadering tot de Navo. Op die manier legitimeert hij voor het overwegend Russisch-sprekende oosten en zuiden de westwaartse trend van Oekraïne. Recent onderzoek wijst uit dat er in die gebieden veel steun bestaat voor toetreding tot de ­Navo. Dat was nooit eerder het geval.”

Hoe ziet u de komende dertig jaar? Is lidmaatschap van de Europese Unie belangrijk voor Oekraïne?

“De grootste uitdaging is de opbouw van een onafhankelijk rechtssysteem. Oekraïne is een arm land, dat economische hervormingen behoeft. De economie werkt niet zonder politieke hervormingen, die mogelijk maken dat eigendomsrechten van mensen worden gerespecteerd. Daartoe is een onafhankelijk rechtssysteem essentieel. President Zelenski beaamt dit, maar zoiets is makkelijker gezegd dan gedaan.”

“Ja, Oekraïne is een democratie, maar zoals ik al zei, een democratie functioneert niet zonder sterke democratische instituties. Integratie in de Europese Unie is op korte termijn niet realistisch. Wel moet Europa Oekraïne perspectief bieden en het land deel laten uitmaken van de Europese economische ruimte. Dat versterkt de mogelijkheden voor verandering.”

“Als je kijkt naar wat er in Wit-Rusland en Rusland aan de hand is, oogt Oekraïne waarlijk als een Europees land, ondanks alle problemen en tegenslagen. We vragen niet daarvoor beloond te worden. Wel willen we het gevoel hebben dat er op die manier over ons gesproken wordt.”

Lees ook:

Hoe nu verder met de Krim? ‘Ooit zullen de Russische troepen het schiereiland verlaten’

Met het Krim Platform vestigt Oekraïne de internationale aandacht op de Krim. Vertegenwoordigers van maar liefst 45 landen praten maandag in Kiev over de Russische annexatie van het schiereiland. ‘De wereld mag de Krim niet vergeten.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden