Een labmedewerker van Pfizer controleert flacons met het Pfizer-BioNTech vaccin in de fabriek in Puurs, België.

ReconstructieVaccins

Hoe Europa de vaccin-apotheek van de wereld werd (en alleen aan zichzelf denkt)

Een labmedewerker van Pfizer controleert flacons met het Pfizer-BioNTech vaccin in de fabriek in Puurs, België.Beeld AP

Het aanjagen van de vaccinproductie voor Europa was een monsterklus, die wonderwel lijkt te zijn geslaagd. Straks staan op tal van plaatsen nieuwe fabrieken te fonkelen. Maar de vraag is of Europa inmiddels niet van koers moet veranderen.

Het plaatsje Visp, Zwitserland, heeft dringend behoefte aan huizen en scholen. Het slaperige dorpje heeft er namelijk plots een fabriek bij, van Lonza. Dat bedrijf maakt coronavaccins voor Moderna. Alleen al dit jaar kwamen er 1500 banen bij in Visp, volgend jaar komen er nog meer.

Hetzelfde speelt in Puurs, België. Daar breidt de bestaande Pfizer-fabriek uit. Honderd werknemers komen erbij, op zijn minst. Of neem het Duitse Marburg, waar een fabriek voor Pfizer overging op 24-uursproductie, zeven dagen per week. Overal in Europa zijn in het voorbije halfjaar banen ontstaan in het vaccinwezen.

Het is moeilijk je nog voor de geest te halen hoe het was in het begin van het jaar, toen Eurocommissaris Thierry Breton een officiële opdracht kreeg van zijn baas, Ursula von der Leyen. Er moesten meer vaccins komen, en snel een beetje.

Het waren de weken waarin de EU om zijn vaccinatie-aanpak werd uitgelachen en uitgescholden. Waarin de Nederlandse minister Hugo de Jonge zei dat hij er spijt van had dat hij de vaccin-inkoop niet in eigen, Nederlandse hand gehouden had. Waarin vaccins die geleverd zouden worden wegbleven en andere landen de vaccinatierace glansrijk leken te gaan winnen, met het Verenigd Koninkrijk voorop.

Een ‘nee’ kon een ‘ja’ worden

Breton, een Fransman, was in eigen land minister van financiën geweest, directeur van France Telecom en computergigant Asos. Hij had in zijn leven al het een en ander geherstructureerd en vernieuwd. Hij wist dingen: bijvoorbeeld dat een nee later wel eens een ja kan worden. Dat geld en druk kunnen helpen.

Hij kreeg gelijk. De Europese productie van vaccins tegen corona kón omhoog, en snel ook. Daarmee kon niet alleen zeventig procent van de Europeanen in juli zijn ingeënt tegen Covid-19, Europa werd ook stukken weerbaarder tegen toekomstige pandemieën.

In het begin ging het precies zoals het de Nederlandse evenknie van Breton verging. Want toen de levering van vaccins begin dit jaar achterbleef, benoemde Nederland Hans Schikan, een gezant die moest onderzoeken of niet ergens een kink uit de kabel gehaald kon worden. Eind maart kwam hij met een rapport.

Verontrustend tekort aan onderdelen

Schikan kwam er snel achter dat het zo eenvoudig niet was. Hij beschreef voor Nederland hoe bij het maken van vaccins een wereldwijd netwerk van leveranciers nodig is, die allemaal precies op tijd moeten leveren. Hoe voor de productie van een enkel vaccin soms 280 componenten van 86 locaties uit negentien landen bij elkaar moeten worden gehaald. Dat allerlei bedrijven in dat wereldwijde netwerk op dat moment kampten met een oplopend en uitermate verontrustend tekort aan onderdelen die nodig zijn voor de bereiding van vaccins.

Schikan gaf het voorbeeld van de zogenoemde single use reactorzakken, grote zakken van een speciaal soort plastic die worden gebruikt bij het maken van de werkzame stof van vaccins. Daar was zo’n schreeuwend tekort aan dat de levertijd was opgelopen naar meer dan zestig weken. Zonder was het onmogelijk om een vaccin te maken.

100.000 pizzabodems

Het was ‘alsof je van het maken van één bolletje zuurdesem in je keuken plotseling moet omschakelen naar het maken van 100.000 pizzabodems van zuurdesem’, zo schreef in het Verenigd Koninkrijk Matthew Durchars, directeur van de Britse overheidsinstelling die zich met vaccinproductie bezighield. Niets ging vanzelf. Er waren exportverboden, personeelstekorten.

In dat krachtenveld ging de taskforce van eurocommissaris Thierry Breton aan het werk. Breton bleek zijn taak uiterst serieus te nemen. Dagelijks had hij contact met de directies van de vaccinmakers waarvan Europa het moest hebben. Met Moderna, met Pfizer, Met Janssen en met AstraZeneca. Ze moesten hem vertellen hoe de vlag ervoor stond.

In de fabriek van Reinbek, Schleswig-Holstein, wordt gewerkt aan een vaccin tegen Covid.  Beeld Christian Charisius, DPA
In de fabriek van Reinbek, Schleswig-Holstein, wordt gewerkt aan een vaccin tegen Covid.Beeld Christian Charisius, DPA

Tegelijk reisde hij van fabriek naar fabriek, van producent naar producent, om erachter te komen waar precies het probleem lag. En hij bezocht de ene Europese leider na de andere. De Europese Unie, zo hield hij iedereen voor, moest ‘vaccinsoevereiniteit’ hebben. De EU moest voor deze en alle komende pandemieën zelf vaccins kunnen ontwikkelen én produceren. “Anders zullen we kwetsbaar blijven”, zei hij tegen ze.

“De massaproductie van de vaccins”, vertelde hij de ongeduldige premiers en presidenten, “is een geweldige uitdaging. Geen enkel bedrijf dat met de nieuwe mRNA-techniek werkt, heeft ervaring in hoe je ze verder moet ontwikkelen en vermarkten, laat staan dat ze weten hoe dat zou moeten op de snelheid die we nodig hebben.”

Europees noodhulpfonds

Overal waar Breton kwam, bracht hij geld mee uit het Europees noodhulpfonds. Inmiddels heeft de Europese Commissie al bij 55 faciliteiten de productie vooruit gefinancierd. Zo kon Pfizer BioNtech een nieuwe fabriek bouwen in Marburg en in Reinbek. Pfizer in het Belgische Puurs breidde in mei uit. Er kwamen nieuwe partnerschappen die kunnen bijspringen in de vaccinproductie. Delpharm hielp Pfizer, Recipharm Moderna en IDT sprong bij Johnson & Johnson bij.

In het najaar en de winter openen nog meer nieuwe fabrieken, ook voor de productie van vaccins die nog niet zijn goedgekeurd door het EMA, maar waarvan wordt gehoopt dat ze dat tegen die tijd wel zijn. Zo maakte de Europese Commissie woensdag bekend dat het nog dit jaar 100 miljoen doses wil afnemen van het nieuwe vaccin Novavax, dat nog onder beoordeling staat van het Europees medicijnagentschap. Ook dit vaccin zal binnen Europa worden geproduceerd, want dat is steeds weer de eis van Brussel.

Fabrikanten kunnen nu hun verwachtingen bijstellen. Moderna bijvoorbeeld zette aanvankelijk in op 500 miljoen doses dit jaar, maar heeft zijn doelstelling verhoogd naar één miljard. De totale maandelijkse vaccinproductie in Europa groeide van ongeveer 50 miljoen in februari naar circa 280 miljoen in juni, wat betekent dat in de EU nu jaarlijks drie miljard vaccins kunnen worden geproduceerd.

Inmiddels is de EU, zo zeggen bronnen in Brussel trots, ’s werelds grootste producent van vaccins die worden gemaakt met behulp van de veelbelovende mRNA techniek, die Pfizer en Moderna gebruiken.

Indrukwekkende opschaling

“Het is een gevecht”, zei Breton. Maar dat hij in ieder geval één cruciale slag gewonnen had, bleek toen hij in het voorjaar poseerde op een foto met mensen van de Franse fabriek Merck, omdat die voortaan die vermaledijde single use reactorzakken in Europa belooft te gaan produceren.

Eind april wist hij dat het zou lukken. Toen schreef hij op Twitter: “Indrukwekkende opschaling van onze 53 vaccinfabrieken! Nu hebben we het aantal doses dat nodig is om ons doel voor half juli te bereiken: dat 70 procent van de volwassen is ingeënt.”

Later zei hij: “Het is een ongelooflijke prestatie, laten we niet bang zijn om dat toe te geven.”

Andere delen van de wereld

Maar is alles nu goed? Nee, verre van dat. Want de EU is inmiddels misschien wel iets té gefocust op het veiligstellen van de productie voor eigen gebruik. Het Groningse beleidsinstituut Medicines, Law and Policy, dat zich bezighoudt met medisch beleid, bracht eind juli een rapport uit waarin het de EU-contracten onder de loep hield.

Dat Europa in eerste instantie de portemonnee trok is goed, staat daarin. Maar inmiddels is het tijd voor een andere strategie, waarbij het doel is alle delen van de wereld vaccinsoevereiniteit te geven. Dat zou bijvoorbeeld kunnen als de vaccinproducenten bereid zijn hun kennis te delen. Dit zou volgens het beleidsinstituut alleen maar terecht zijn. “De vaccinbedrijven hebben aanzienlijke voordelen gekregen, want de extra productiecapaciteit waarvoor is betaald, blijft eigendom van het bedrijf.”

De voordelen voor de Pfizers en de Moderna’s van deze wereld zijn volgens de Groningers echter te groot. Met publiek geld hebben de bedrijven zich weten te verrijken, zonder dat ze er iets voor hoeven terug te geven.

Honderden miljard dollar winst

‘Beleidsfalen’, noemde de aan het instituut verbonden wetenschapper Ellen ’t Hoen dat dan ook twee weken geleden, in een toespraak bij de Wereldgezondheidsorganisatie WHO. “De EU heeft beloofd dat de vaccins openbare goederen zouden zijn”, zei ze. Dat doel is, in alle haast om genoeg vaccins te krijgen, niet gehaald. Nu maken negen bedrijven honderden miljard dollar winst op producten die zijn ontwikkeld met publiek geld.

“De wereld heeft nieuwe regels nodig”, zegt ’t Hoen. Niet alleen in Europa, voegt haar collega Christopher Garrison daaraan toe. De aanpak moet op grotere schaal. “We hebben een wereldwijde taakgroep nodig, niet alleen een Europese.”

Lees ook:

Moeten we de productie van coronavaccins wel aan commerciële farmaceuten overlaten?

Rijke landen vochten elkaar deze week de tent uit om schaarse coronavaccins, arme landen vallen voorlopig helemaal buiten de boot. Kunnen we de productie van vaccins wel helemaal aan private bedrijven overlaten?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden