Een zee aan verroeste hoogspanningsmasten van staatselektriciteitsbedrijf Eskom leiden elektriciteitskabels van een onderstation in Orlando, Soweto. Eskom is economisch het grootste zorgenkind van Zuid-Afrika. Het produceert te weinig stroom, kent een schuldenlast van 28 miljard euro en is tot op het bot corrupt.

ReportageWanbeleid

Hoe een corrupt staatsbedrijf de economische toekomst van Zuid-Afrika remt

Een zee aan verroeste hoogspanningsmasten van staatselektriciteitsbedrijf Eskom leiden elektriciteitskabels van een onderstation in Orlando, Soweto. Eskom is economisch het grootste zorgenkind van Zuid-Afrika. Het produceert te weinig stroom, kent een schuldenlast van 28 miljard euro en is tot op het bot corrupt.Beeld Bram Lammers

Staatselektriciteitsbedrijf Eskom is economisch de grootste zorg van Zuid-Afrika. Het produceert te weinig stroom, kent een schuldenlast van 28 miljard euro en vorige maand uitgelekte interne documenten laten zien: het bedrijf is nóg corrupter dan al werd gedacht.

Het Wilge huisvestingproject ziet eruit alsof het in alle haast is verlaten: bijvoorbeeld als gevolg van een oorlog of een plotselinge pest­uitbraak. De half afgebouwde appartementenblokken rijzen als rood-witte karkassen op langs een provincieweg, niet ver van de Zuid-Afrikaanse stad eMalahleni.

De straten tussen de flats zijn onverhard: stroken omgewoelde rode aarde. Her en der liggen achtergelaten bouwmaterialen. De deuren van de huizen staan open voor wie de onafgewerkte trappen van de wooncomplexen beklimt. Binnen zit alles onder een laag stof. Er liggen werkhandschoenen naast een toiletpot, die kennelijk vlak voor de bouwstop is geïnstalleerd.

Het was geen oorlog of pestuitbraak die de bouw van het huisvestingproject stillegde. De oorzaak was uit de hand gelopen corruptie. Die blies de constructiekosten van de 336 appartementen in zes jaar tijd op van de begrootte 15 miljoen tot 50 miljoen euro. Staatsenergiebedrijf Eskom was van plan er zijn werknemers uit de nabijgelegen Kusile-kolencentrale onder te brengen, maar schrapte dat voornemen toen de realisatiekosten te hoog werden. De in 2020 aangestelde nieuwe directeur van Eskom, André de Ruyter, noemde de verdriedubbeling van die kosten ‘bedroevend’.

Er staat een stoel bij de ingang van het terrein, ten teken dat ergens een bewaker moet zijn die toezicht houdt op de verlaten bouwput. Ondanks het feit dat het Wilge huisvestingproject door Eskom al is aangemerkt als een ‘verkwistende uitgave’, hoopt het bedrijf het complex nog wel op een of andere manier van de hand te kunnen doen. Wie de flats ziet, in niemandsland, geeft dit plan weinig kans. De beveiliger is bovendien nergens te bekennen. Het hek staat open. Er scharrelen wat geiten rond.

Spil in een corruptienetwerk

Eskom is al zo’n twintig jaar berucht om zijn wanbeleid. Directeur De Ruyter kreeg de taak orde op zaken te stellen. Hoe rampzalig de corruptie binnen Eskom is, bleek vorige maand uit duizenden uitgelekte interne documenten en e-mails, inmiddels de Eskom Files ­gedoopt. Dat de top van het staatsenergiebedrijf een spil vormde in het corruptienetwerk rond Zuid-Afrika’s ex-president Jacob Zuma en de met hem bevriende zakenfamilie Gupta, was al jaren bekend. Maar nu bleken, op net iets lagere bedrijfsniveaus, ook nog allerlei andere, parallelle corruptienetwerken te bestaan.

De Eskom Files tonen aan dat op die lagere niveaus de afgelopen jaren voor minstens 10 miljard euro aan dubieuze aanbestedingscontracten zijn afgesloten. De documenten hebben vooral betrekking op de bouw van de Kusile-kolencentrale en daaraan verwante investeringen, zoals het Wilge huisvestingsproject. De bouw van de kolencentrale begon in 2011 en moet – met de nodige jaren aan vertraging – in 2023 eindelijk klaar zijn. De kosten verdubbelden intussen, van zo’n 4,5 naar 9 miljard euro.

De corruptie rond de Kusile-centrale staat niet op zichzelf. De Zuid-Afrikaanse energie-expert Ted Blom waarschuwde na het uitlekken van de Eskom Files dan ook direct dat de 10 miljard aan foute aanbestedingen waarschijnlijk slechts het topje van de ijsberg is. In totaal zou het volgens zijn berekeningen kunnen gaan om dubieuze contracten met een totale waarde van 50 miljard ­euro.

Eskom, dat ruim 90 procent van de stroom opwekt in Zuid-Afrika, is al decennia een geliefd vehikel voor corrupte politici en ambtenaren. Het staatsenergiebedrijf is verantwoordelijk voor veel van de meest kapitaalintensieve overheidsprojecten in het land. Bij zulke projecten is het relatief makkelijk om de toch al kolos­sale uitgaven voor eigen gewin ongemerkt met nog een paar miljoen te verhogen.

Donaties verdwenen in de zakken van bestuurders

De Eskom Files, in handen van de Zuid-Afrikaanse website News24, laten ook zien hoe de corruptie werkte – in ieder geval tussen 2014 en 2017. Bestuurders van Eskom, voornamelijk in de kapitaal- en aanbestedingsdivisies, zetten fondsen op waarin aannemers miljoenen euro’s aan ­‘donaties’ stortten, vaak onder het mom van ‘sociale ontwikkeling’. Die donaties gingen echter niet naar de bouw van scholen of andere maatschappelijke projecten, maar verdwenen in de zakken van de Eskombestuurders. Zij betaalden er het schoolgeld van hun kinderen mee of de verbouwing van privéhuizen. In ruil daarvoor gunden zij namens Eskom de donerende bedrijven opdrachten, meestal tegen een te hoge kostprijs. Ook zorgden de bestuurders ervoor dat niemand binnen Eskom erover klaagde als de uiteindelijk gefactureerde kosten een stuk hoger uit­vielen dan was begroot.

De corrupte aanbestedingen ­beperkten zich niet tot de grote uitgaven, zoals die voor systemen om afvoerwater te zuiveren en voor het vervoer van steenkool naar de centrale. Zelfs zaken als toiletpapier schafte Eskom voor te veel geld aan; er zou op een bepaald moment 1,50 euro per rol zijn betaald. Een anonieme bron binnen het staatsbedrijf gaf tegenover News24 toe dat ook de aanbesteding van de thee en suiker in de bedrijfskantine verdacht was. De persvoorlichter van Eskom, Sikhonathi Mantshantsha, kon niet anders dan erkennen dat het inderdaad lastig is om aanbestedingscontracten te vinden waar geen enkele zweem van corruptie omheen hangt.

De kwestie is een ramp voor Zuid-Afrika. De schuld van het staatsenergie­bedrijf, waarvoor de overheid garant staat, liep in twintig jaar tijd op naar 28 miljard euro. Ook weet Eskom, door alle bouwvertragingen rond energiecentrales als Kusile, al jaren niet meer genoeg stroom op te wekken om overal in het land alle dagen van het jaar het licht aan te houden. In de komende wintermaanden dreigt er opnieuw geregeld ‘load-shedding’: het bij toerbeurt uitschakelen van de stroomvoorziening in delen van het land, meestal voor een paar uur per dag.

Die geplande stroomuitval, waar Zuid-Afrika al jaren mee kampt, is misschien wel de grootste frustratie van de Zuid-Afrikanen. En de stroomschaarste beperkt mijnen en industriële bedrijven ook al jaren in de mogelijkheid om hun productie te vergroten. Mede door de stroomtekorten kampte Zuid-Afrika al voor de coronacrisis met een recessie en groeit de economie van het land al zo’n tien jaar nauwelijks.

“De economische toekomst ligt in handen van Eskom”, meent energie-expert Chris Yelland. Alleen als De Ruyter – met hulp van de Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa, die corruptiebestrijding tot beleidsspeerpunt heeft gemaakt – Eskom weer op de rails weet te ­krijgen, kan Zuid-Afrika heel voorzichtig beginnen te dromen van een betere economische toekomst. Dit proces verloopt niet zonder slag of stoot. Veel mensen binnen Eskom zien met de strijd tegen corruptie hun inkomstenbronnen opdrogen. Zij vechten terug, bijvoorbeeld door in de media juist De Ruyter en de nieuwe bestuurstop te beschuldigen van corruptie, onheus beleid en racisme.

Het regent aangiftes

Succes hebben die tegenreacties vooralsnog niet. Het regent momenteel strafrechtelijke aangiftes. En er is beslag gelegd op 80 miljoen euro aan bezittingen en bankrekeningen van de hoofdpersonen in het schandaal rond de Kusile-centrale, dat aan het licht kwam via de ­Eskom Files.

Toch riep Bernard Hotz van het Zuid-Afrikaanse advocatenkantoor Werksmans, een vooraanstaande ­expert op het gebied van de bestrijding van bedrijfsmisdaad, onlangs met klem op om nóg meer geld uit te trekken voor het strafrechtelijke onderzoek naar de corruptie bij Eskom dan al wordt gedaan. “We hebben het over commercieel terrorisme”, zei hij.

Zulke ontwrichtende misdaden moeten volgens hem duidelijke gevolgen hebben voor álle daders. Alleen in dat geval verkleint het de kans op herhaling in de toekomst.

En dan te bedenken dat Eskom in 2001 in New York nog werd uitgeroepen succesvolste energiebedrijf ter wereld. Inmiddels is het bedrijf zijn organisatie grondig aan het herstructureren en is het ‘technisch insolvent’: het kan niet meer op eigen kracht zijn schulden afbetalen. In de overheidsbegroting is voor de komende tien jaar alvast geld opzij gezet om het bedrijf overeind te houden.

De rampzalige corruptie, die aan de basis ligt van dit enorme verval, is volgens Yelland voor een groot deel het gevolg van het beleid van Black Economic Empowerment (BEE). Dat werd na de apartheid ingevoerd om de historische achterstelling van zwarte Zuid-Afrikanen recht te zetten en personeelsbestanden binnen overheidsinstanties, staatsbedrijven en (in mindere mate) het private bedrijfsleven een betere weerspiegeling van de bevolkingsopbouw te maken.

Natuurlijk had dit BEE-beleid goede bedoelingen, maar als het bestuur binnen een bedrijf zo gebrekkig is als bij Eskom, kan ook goedbedoeld beleid vrij gemakkelijk voor oneerlijke doeleinden worden misbruikt.

De interne slagkracht van Eskom verwaterde, doordat vanaf de jaren negentig veel kennis en kunde uit het staatsbedrijf wegvloeide: ervaren witte krachten werden in hoog tempo vervangen door minder goed getrainde zwarte werknemers. Dat ging ten koste van het interne toezicht. Bij de toewijzing van aanbestedingen kwam de nadruk zo sterk te liggen op de mate waarin de intekenende aannemersbedrijven en leveranciers in zwarte handen waren, dat zaken als kosten en kwaliteit niet zelden uit het oog werden verloren. Steeds vaker maakte iemand binnen Eskom misbruik van die situatie.

Niet langer too big to fail

Simpelweg meer geld in het staatsenergiebedrijf pompen heeft dus weinig zin. Het is belangrijk dat ook de onderliggende problemen worden opgelost. Twee jaar geleden kondigde president Ramaphosa bijvoorbeeld al aan dat hij Eskom wil opsplitsen in drie afzonderlijke divisies: een voor stroomopwekking, een voor distributie en een voor netbeheer. Na het opknippen zou Eskom financieel niet langer too big to fail zijn.

De meeste schulden en problemen zitten bij de eerste twee bedrijfsonderdelen. Een idee zou daarom kunnen zijn om Eskom op termijn die twee slecht draaiende divisies te laten afstoten. Al is dat iets waar Ramaphosa voorlopig nog (openlijk) niet aan lijkt te willen.

In dat geval zou de opwekking van energie aan de vrije markt overge­laten kunnen worden en zou Eskom nog slechts de infrastructuur beheren waarmee die stroom van de centrale naar distributiecentra wordt ­getransporteerd.

“Een monopolie op stroomopwekking in een land is simpelweg niet meer van deze tijd”, vindt ook Yelland. “Temeer omdat Eskom praktisch alleen maar werkt met ­kolencentrales, die zeer milieuvervuilend zijn.” Dat de regering voor­lopig toch vasthoudt aan Eskoms centrale positie met betrekking tot de opwekking van elektriciteit, komt door de sterke hang van regeringspartij ANC naar een centraal ­geleide economie. De communistische partij SACP en vakbondskoepel Cosatu, beide partners van het ANC, hebben nog altijd veel politieke invloed. Zij houden privatiserings­initiatieven tegen.

Op het bouwterrein van het Wilge huisvestingproject stuift intussen een groep duiven van de daken, waarin sinds de bouwstop alweer ­gaten zijn gevallen. Vanachter een van de half afgebouwde woonblokken duikt nu toch opeens de beveiliger op, die hoort bij het lege stoeltje bij de ingang van het complex. Hij is in gezelschap van drie collega’s. Hun gezichten staan op onweer.

Het betreden van de bouwplaats is verboden, zeggen ze streng. Ze zullen helaas tot arrestatie moeten overgaan.

Het is niet geheel duidelijk hoe serieus zij dat menen. Want na deze ferme woorden staan de vier mannen er enigszins onbeholpen bij.

Een van de bewakers oppert vervolgens, een beetje tussen neus en lippen door, dat 30 euro aan smeergeld genoeg zou zijn om de politie erbuiten te ­laten. In dat geval willen hij en zijn collega’s de wetsovertreding voor deze ene keer wel over het hoofd zien. Het voorstel kan bij de andere beveiligers op instemming rekenen.

Bij ­Eskom is corruptie nooit ver weg.

Lees ook: Inwoners Zuid-Afrika betalen hoge prijs voor corruptie bij energiebedrijf

Elektriciteit wordt in Zuid-Afrika fors duurder. Corrupte leiders stopten het stroombedrijf vol met schulden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden