Klaas Knot en oud-minister van financiën Jeroen Dijsselbloem. Beeld Brechtje Rood
Klaas Knot en oud-minister van financiën Jeroen Dijsselbloem.Beeld Brechtje Rood

De Nederlandse Bank

Hoe DNB-baas Klaas Knot zijn gezag laat gelden in Europa – en als het moet voor de ECB-geldpers gaat liggen

Klaas Knot, nu bijna tien jaar aan het roer van De Nederlandsche Bank, is vaak de vriendelijkheid zelve. Hoe verdedigt hij als DNB-baas de Nederlandse belangen binnen Europa?

Wacht even, zegt Klaas Knot nou dat de helft van de Nederlandse horecabedrijven er net zo goed helemaal mee kan stoppen? De Amsterdamse café-eigenaar Riad Farhat weet niet wat hij hoort. Het is april 2020, en Farhat zit naast de president van De Nederlandsche Bank (DNB) in praatprogramma Op1. Die had net uitgelegd dat een deel van de overheidssteun misschien wel beter kan gaan naar omscholing van deze horecaondernemers. Wie weet hoe lang het virus nog onder ons blijft, zo zegt de DNB-baas, en veel cafés en restaurants zijn te klein om te kunnen overleven in een anderhalvemetersamenleving.

“In plaats van het maar blijven subsidiëren van iets dat”... Verder komt Knot niet: zijn tafelgenoten vallen uit ontsteltenis over hem heen. De camera zoomt ondertussen in op Farhat, die op dat moment even niets zegt. Hij kijkt naar links, naar Knot, alsof hij nog nooit zoiets stoms gehoord heeft.

Zo kent Knots omgeving hem ook: niet bang voor een harde boodschap. Maar ook: geen podiumbeest. En dan kan er dus af en toe een onhandige opmerking tussendoor glippen.

Astronomische steunpakketten

Deze zomer zit hij tien jaar in het zadel als baas van DNB. Tien jaar die uitmonden in één van zijn grootste uitdagingen ooit: het monetair blussen van de coronabrand. Namens Nederland zit hij samen met de andere nationale bankpresidenten in de ‘governing council’ van de Europese Centrale Bank (ECB), en die heeft astronomische steunpakketten lopen. Alleen al tijdens corona pompt de ECB 1850 miljard aan nieuw-gedrukte euro’s door de Europese economie.

Er zijn landen bij die méér baat hebben bij dat soort steunprogramma’s dan andere, bijvoorbeeld omdat ze zonder die steun zullen verdrinken in de afbetalingen van hun staatsschuld. Vandaar dat het afbouwen ervan, na corona, geheid voor spanningen gaat zorgen.

Toch zal dat moeten, zegt de Groningse hoogleraar politieke economie Jakob de Haan resoluut. Tijdens corona is natuurlijk steun nodig vanuit centrale banken, maar dit pakket noemt hij ‘een gedrocht’. “Het gaat veel te ver en veel te hard.” De hoogleraar vreest dat het bijdrukken van geld eeuwig kan doorgaan als niemand daar tegen optreedt.

Maar daar staat dan de rijzige Knot. In de afgelopen tien jaar heeft hij vaker met deze netelige discussie te maken gehad, die is namelijk niet nieuw. Hoe deed hij dat toen? En waar haalt hij zijn gezag vandaan in Europa en daarbuiten?

Wie is hij, kortom?

Aan statuur gewonnen

Die vraag zal tien jaar geleden een stuk vaker zijn gevallen dan nu. Gaandeweg heeft de aanvankelijk volslagen onbekende econoom statuur gewonnen, gezicht gekregen. Bijna letterlijk: hij is sinds vorig jaar meer gaan aanschuiven bij de wat ‘lichtere’ praatprogramma’s op televisie. Maar ook figuurlijk, door toe te treden tot de bestuurstop van wereldwijde instituten en denktanks.

Zo begint hij later dit jaar als voorzitter van de Financial Stability Board, een prestigieus instituut in het Zwitserse Bazel dat sinds 2008 moet voorkomen dat de wereld zich opnieuw in een kredietcrisis verliest. Misschien nog opvallender: zijn recente toetreding tot de ‘groep van 30’, een extreem exclusieve economische denktank waarvan de dertig vooraanstaande denkers een lidmaatschap voor het leven hebben – Knot kon vorig jaar pas uitgenodigd worden toen er iemand overleed. Hij bevindt zich er in gezelschap van meerdere Amerikaanse ministers van financiën (onder wie de huidige, Janet Yellen), van Nobelprijswinnaar Paul Krugman, een handjevol Harvard-professoren en de baas van de Chinese centrale bank Yi Gang.

Maar Knots meest directe invloed ligt toch waarschijnlijk gewoon in Frankfurt, waar hij elke twee weken op de 41ste verdieping van het glazen ECB-gebouw bijeen komt met de andere bestuursleden om te praten over hoe de eurozone erbij ligt.

Minuscuul Gronings dorpje

De wereld van de glinsterende wolkenkrabbers in het Frankfurtse zakendistrict lijkt van geen kant op het minuscule Groningse dorpje Onderdendam, waar Knot 54 jaar geleden werd geboren. Met de auto is het zo’n 5,5 uur rijden tussen die twee plekken, maar gevoelsmatig zal de afstand groter zijn.

Daar in het Hoge Noorden beleefde de zoon van een onderwijzeres en een veevoerhandelaar zijn economische ‘coming of age’, zoals hij dat zelf eens noemde. Het was het begin van de jaren tachtig, hij was puber, was inmiddels verhuisd naar het Drentse Roden en daarna naar Drachten. Nieuws over faillissementen domineerde de achtuurjournaals die hij als jongen dagelijks op televisie zag.

Hoge inflatie, hoge werkloosheid, de woningmarkt lag op zijn gat. Dat laatste raakte zijn ouders, die hun huisprijs onder de hypotheekwaarde zagen dalen. “De stress die dat mijn ouders gaf, kan ik me nog goed herinneren”, zei Knot vorig jaar tijdens zijn HJ Schoo-lezing. “Ik raakte gefascineerd door de vraag: hoe kan een economisch systeem zo uit de rails lopen?”

Wie zijn leven aan dat soort vragen wil wijden, kan grofweg twee kanten op: academicus worden, of beleidsmaker. Knot voelde direct na zijn studie in Groningen al meer voor dat tweede, zegt hoogleraar De Haan, die hem destijds begeleidde bij zijn promotie. “Hij wilde niet alleen weten hoe het zit, maar er ook iets aan doen.” Tegelijkertijd was Knot niet ‘genadeloos eigenwijs’, en ook dat heb je volgens De Haan nodig in een beleidscarrière. “Je moet draagvlak zoeken, er samen uit willen komen. Klaas is niet iemand die het conflict opzoekt.”

Nasleep schuldencrisis

Nou ja, tot op zekere hoogte, zeggen mensen die met hem hebben samengewerkt. Als Knots stem te lang niet gehoord wordt, als hij te vaak het idee heeft dat er niet genoeg ‘gepolderd’ wordt, dan bijt hij alsnog van zich af. Vooral binnen de burelen van de ECB.

Dat verhaal begint in de nasleep van de Europese schuldencrisis, om in 2019 tot een climax te komen. Ga maar eens mee terug naar begin 2015, het punt waarop Knot voorzichtig zijn zorgen begint te uiten over de eerste keer dat de geldpers echt fors aan wordt gezet. Frankfurt besluit onder toenmalig ECB-president Mario Draghi vanaf dat moment 60 miljard euro per maand bij te drukken. Dat doet de centrale bank door massaal leningen op te kopen in Europa, en daarvoor te betalen met nieuw-gecreëerd geld.

Die zogeheten opkoopprogramma’s zaaien direct verdeeldheid. Dat bijdrukken door de ECB is niet zonder risico’s. Het lijkt zeepbellen te creëren in aandelen- en huizenmarkten. Die zeepbellen kunnen knappen, met ontwrichtende gevolgen. Ondertussen zijn veel Duitsers en Nederlanders woest omdat de rente erdoor daalt – funest voor hun spaarrekeningen en pensioenopbouw.

Het ECB-beleid begint ook toenmalig minister van financiën Jeroen Dijsselbloem in die jaren steeds meer dwars te zitten. Hij belt daar regelmatig over met Knot, zegt de oud-minister nu. Begint de ECB niet een té grote rol te spelen in Europa? Zijn de lidstaten zelf niet eens wat meer aan zet, bijvoorbeeld door hun begrotingen aan te scherpen? Dan zou de Europese Centrale Bank immers minder risicovolle capriolen hoeven uit te halen om alle schuld maar betaalbaar te houden. “Klaas en ik vonden toen allebei: de centrale banken dóén al heel veel”, zegt Dijsselbloem.

Juridische procedure

De minister wordt tijdens kabinet-Rutte II ‘herhaaldelijk’ door de Tweede Kamer aangesproken op het beleid van de ECB. Terwijl dat een onafhankelijk instituut is. “Kamerlid Omtzigt wilde op een gegeven moment zelfs dat ik een juridische procedure zou beginnen tegen de centrale bank”, zegt Dijsselbloem. “Dat was voor mij ondenkbaar natuurlijk, dat ging ik absoluut niet doen. Maar vanwege die onvrede in Nederland vond ik wel dat iemand het ECB-beleid op zijn minst eens moest komen uitleggen hier. Er verantwoording voor afleggen.”

Dijsselbloem praat erover met Knot, die dat verzoek wel begrijpt. Sterker, die legt de beweegredenen uit Frankfurt soms zelf al uit in Nederland, zo goed en kwaad als dat kon. “Maar het hielp niet mee dat hij daar op enkele punten zelf óók niet voor had gestemd”, zegt Dijsselbloem. “Uiteindelijk heb ik Draghi in 2017 zelf zover gekregen om naar Den Haag te komen.” Daar krijgt de Italiaan zoveel kritische vragen van Kamerleden voor zijn kiezen dat hij zichtbaar moeite heeft om niet naar ze uit te vallen.

Media smullen wel eens van die houding van ‘Nederland is overal tegen in Europa’. Maar je moet die verschillen tussen bankpresidenten ook weer niet groter maken dan ze zijn, zegt hoogleraar De Haan. “Het is echt niet zo dat Klaas of DNB principieel tegen opkoopprogramma’s zijn.” Van een soort eensgezinde ‘frugal four’ – de aanduiding van het clubje ‘zuinige’ Europese landen op ministerniveau – is onder centrale bankiers inderdaad geen sprake, zegt ook Dijsselbloem.

Niet dat er onderling niets wordt afgestemd en afgetast, zegt Olaf Sleijpen, die dat kan weten omdat hij als directielid van DNB wel eens voor Knot invalt bij de ECB-meetings. Dat gebeurt constant, alleen niet per se met een vast groepje anderen. Meestal per telefoon, maar ook in de wandelgangen voorafgaand aan de Frankfurtse vergaderingen. Tijdens de koffie en de lunch, soms bij een diner op de avond ervoor, zegt Sleijpen. Daardoor weet Knot soms al maanden van te voren hoe de rest in de wedstrijd zit, hoe de anderen later zullen stemmen over, bijvoorbeeld, een nieuw opkoopprogramma.

Hardloopclinic

“Het maken van monetair beleid is niet van ‘we hobbelen van de ene vergadering naar de andere”, zegt Sleijpen. Eerder iets van de lange adem. Een beetje zoals het rennen van een marathon: je moet als centrale bank niet gelijk al je kruit verschieten. Marathons rennen is, toeval of niet, ook iets waar de fanatieke Knot letterlijk van houdt. Hij liep er ooit één in 3 uur en 19 minuten.

“Een paar jaar geleden gaf hij nog een hardloopclinic aan DNB-medewerkers. Zo van: waar moet je nou op letten als je loopt?” Voordat corona losbarstte had de directie daarnaast nog de gewoonte om elke maandag een uurtje te sporten voor de vergadering. ‘Even aan de apparaten hangen’, zoals Sleijpen dat noemt.

Daarin deed Knot ook altijd heel fanatiek mee. Hij is 1,91 meter lang en vrij afgetraind. Maar niet erg intimiderend of bedreigend. Hij zal dan ook niet snel met zijn vuist op vergadertafels slaan. “Ik heb hem dat in elk geval nog nooit zien doen”, zegt Dijsselbloem. Wat bijna iedereen om Knot heen vooral opvalt: de man is zeer op de inhoud in gesprekken. En juist dát dwingt respect af in Europa. Volgens hoogleraar De Haan zelfs bij bankpresidenten die het helemaal niet met hem eens zijn.

“Je zult hem inderdaad niet snel betrappen op politieke spelletjes”, zegt ook Dijsselbloem. Die noemt hem juist zeer aimabel, ‘gewoon een heel aardige vent’. De twee liggen elkaar wel, zo bleek al snel tijdens de tweewekelijkse lunches die de minister van financiën en de DNB-president traditioneel nuttigen. “Onze voorgangers gingen dan vaak in de wat duurdere restaurants van Den Haag zitten”, zegt Dijsselbloem. “Maar wij, sobere types, aten altijd een broodje kaas op mijn ministerie.” Dat is efficiënter, konden ze ondertussen makkelijker door met werk.

Boze gepensioneerden

Veel vijanden lijkt de zachtmoedig overkomende Knot eigenlijk niet te hebben. Hooguit op een groep boze gepensioneerden na. Die vinden dat hij soepeler rekenregels voor pensioenfondsen zou moeten voorstaan. Dan zou hun uitkering na jaren van stilstand eindelijk omhoog kunnen. Eerder dit jaar figureerde hij daarom nog in een cartoon op de cover van het blad Pensioenbelangen. Is hij, getooid in een kloffie van de Duckstadse Zware Jongens, in de weer met een jutezak vol pensioen-euro’s.

Maar dat lijkt dus eerder een uitzondering op de regel dat je niet snel ruzie met hem krijgt. Dat vindt zelfs café-eigenaar Farhat, die op tv nog zo verwoestend naar Knot keek toen die zei dat de helft van de horeca er misschien maar beter mee kan stoppen. Diezelfde avond kreeg Farhat appjes van vrienden en zakencontacten met de strekking: ‘Wat is die Klaas een eikel’.

“Maar bij het lezen van die berichtjes dacht ik steeds: eigenlijk is dat helemaal niet zo”, blikt hij nu terug. “Toen de camera’s stopten met draaien begon Knot uit zichzelf excuses aan te bieden, zei dat hij het niet vervelend bedoeld had. We hebben daarna nog even gezellig doorgepraat.” Fijne vent, besluit Farhat op dat moment voor zichzelf, die zich in zijn focus op feiten en cijfers hooguit even ongelukkig uitdrukte.

Op een podium klimmen is dan ook niet iets wat de nuchtere Groninger snel uit zichzelf zal doen. Maar dat heeft hij het afgelopen jaar juist wél steeds meer gedaan. Naast de gebruikelijke optredens bij het intellectuele Buitenhof zat hij regelmatig bij programma’s als Op1. Onthulde hij zich in december als diehard Rolling Stones-fan in het Top 2000-café van Matthijs van Nieuwkerk. Maar dat hij evengoed een ‘wereldavond’ had met zijn dochter bij Katy Perry in de Ziggo Dome, zoals hij in augustus uitlegde in Het Parool.

Menselijke kant

Dat is een bewuste strategie van DNB, zeggen mensen binnen die bank, waaronder directielid Sleijpen. Want wat wil DNB? Dat de boodschappen en waarschuwingen van de toezichthouder ook aankomen bij het brede publiek. En de bank ziet steeds meer in: mensen luisteren beter als ze een gezicht bij dat instituut hebben, als ze de menselijke kant van Knot zien.

“Hij begrijpt heel goed dat dit publieke optreden bij de functie hoort”, zegt Sleijpen. “En ik denk dat hij er wat meer plezier en gemak in heeft gekregen in de afgelopen tien jaar. Maar ik geloof niet dat het zijn hobby is.”

Toch is die transparantie over wat DNB allemaal doet ook voor Knot zelf heel belangrijk, zegt Laura van Geest, voorzitter van die andere financiële waakhond, de Autoriteit Financiële Markten.

Ooit, in een vorig leven, zat ze als topambtenaar in de commissie die hem aannam op het ministerie van financiën. Hij maakte tijdens die sollicitatie in 2009 direct een ‘frisse, nuchtere’ indruk op Van Geest, praatte niet wollig en zonder ‘vage babbelarij’. “Ik zie hem als een moderne centrale bankier. Niet één van het oude soort, de ‘magiër’ die ergens geheimzinnig bezig is en orakeltaal bezigt zonder zich te verantwoorden.”

Vergaande maatregel

Misschien dat juist die eigenschappen hem anderhalf jaar terug dwingen tot een nogal vergaande maatregel, die waar hij in Europa voorlopig het meest om herinnerd zal worden. Even een tweede keer terug in de tijd, dit keer naar september 2019. Het is nu even géén crisis in Europa, maar de ECB besluit onder leiding van Draghi wél om het opkoopprogramma opnieuw van stal te halen. Dat was sinds de start in 2015 even stopgezet, om nu weer met twintig miljard per maand te beginnen. Reden: de inflatie blijft nog altijd achter bij de doelstelling.

Dat zit Knot helemaal niet lekker. Die opkoopprogramma’s kunnen zeker nut hebben, vindt hij, maar dan vooral op momenten waarop de financiële markten ruw verstoord zijn door een invloed van buiten. Een virus bijvoorbeeld, zo één die zich anderhalf jaar later zou openbaren. En anders moet je zo’n opkoopprogramma niet willen.

Nu heeft er weliswaar een meerderheid van bankpresidenten ‘voor’ gestemd in Frankfurt. Maar de nee-stemmende minderheid groeit ondertussen snel, en Knot vindt dat die groep te weinig aandacht krijgt. Zowel in de verklaringen die Draghi na elke meeting aan de buitenwereld voorleest, als tijdens de strikt vertrouwelijke bijeenkomsten zelf, in de grote vergaderzaal van het glazen ECB-gebouw.

Draagvlak zoeken

Precies de inrichting van die vergaderruimte zal Knot nog eens herinneren aan wat voor hem het meest belangrijk is: draagvlak zoeken, niet zomaar besluiten nemen met een nipte meerderheid. Het hele gezelschap vergadert er namelijk aan een enorme ronde vergadertafel, ruim twintig jaar geleden bewust neergezet door toenmalig ECB-president Wim Duisenberg.

Met die ronde tafel wilde Duisenberg onderstrepen dat iedere stem even goed gehoord moet worden. Er zit, door de rondheid, niemand aan het hoofd. En doordat iedereen op Duisenbergs voorstaan op alfabetische volgorde zit, heb je geen gezeur over wie er naast de voorzitter mag zitten. Maar nu, in 2019, is die typisch Nederlandse traditie van ‘er samen uitkomen’ even ver te zoeken.

Over zijn groeiende frustratie belde Knot die voorafgaande zomermaanden al met bankpresidenten uit de eurozone. Maar inmiddels begint hij ook meerdere collega’s uit Amerika te raadplegen, zeggen enkele ingewijden nu achteraf. In de Verenigde Staten gaat dit namelijk allemaal heel anders: daar maken individuele bestuursleden van de centrale bankenkoepel duidelijk hoe zij persóónlijk gestemd hebben. Moet Knot zich dan ook maar gaan uitspreken hier?

Vlucht naar voren

Terwijl andere tegenstanders van het nieuwe opkoopprogramma hun frustratie wat stiekem ventileren, bijvoorbeeld door hun ongenoegen anoniem te lekken aan de pers, werkt Knot met zijn persvoorlichter aan een vlucht naar voren.

En dan verschijnt Draghi op 12 september voor het journaille in Frankfurt, knikt presidentieel naar de toegesnelde persfotografen, en gaat zitten om het hernieuwde opkoopprogramma aan te kondigen. Een dag later staat het gezicht van de Italiaan in de populaire Duitse krant Bild, bewerkt met vampiertanden en cape, onder de kop: ‘Hoe Graaf Draghila onze rekeningen leegzuigt’.

En Knot? Ook zijn hoofd verschijnt overal in de Nederlandse media en daarbuiten. Hij heeft zijn eigen tanden laten zien, en is net als zijn Duitse evenknie Jens Weidmann openlijk tegen het eensgezinde bastion ingegaan dat de ECB normaal gesproken probeert te zijn.

De nieuwe ECB-maatregelen staan ‘in geen verhouding’ tot de economische werkelijkheid van dat moment in het crisisloze 2019, stelt Knot in zijn eigen persbericht. In de beschaafde en diplomatieke wereld van de centrale bankiers is dat een snoeiharde boodschap.

“Klaas ging voluit”, analyseert directielid Sleijpen. En nu, anderhalf jaar na dat roemruchte persbericht, neemt Knot weer die strenge houding aan. Opnieuw is hij een van de weinigen binnen het clubje centrale bankiers die schreeuwt om tijdige afbouw van alle honderden miljarden steun-euro’s. Daar lijkt hij dit keer zelfs nog met gestrekter been in te gaan dan zijn Duitse ambtgenoot.

Dit najaar afbouwen

Zo was Knot vorige maand weer even wereldnieuws – althans, onder economen, beleidsmakers en beleggers – toen hij tegen persbureau Reuters zei dat het steunprogramma dit najaar wel afgebouwd kan worden, mits de economie zich volgens de huidige ramingen herstelt. De Duitse Weidmann zei een paar dagen daarvoor ‘slechts’ dat het steunprogramma niet langer moet doorlopen dan de pandemie zelf.

Het is niet te zeggen wanneer die 1850 miljard aan coronasteun daadwerkelijk afgebouwd gaat worden, maar hoogleraar De Haan maakt zich er zorgen om. En vertrouwt dan maar op zijn oude promovendus bij het afbouwen van dat ‘gedrocht’. “Ik zou niet weten wie het beter zou kunnen dan Klaas.”

Lees ook:
Kritiek op ECB-miljarden voor coronahulp steeds feller

De druk op de Europese Centrale Bank (ECB) om haar immense steunprogramma van honderden miljarden euro’s af te bouwen neemt toe. Volgens critici wegen de nadelen inmiddels zwaarder dan de voordelen.

DNB: herstel economie treedt later op, maar zal er niet minder om zijn

Er komt dit jaar weer economische groei aan, zij het met enige vertraging, stelt De Nederlandsche Bank. Verwacht wordt dat die groei in 2022 zal verdubbelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden