De vier belangrijkste kandidaten in de Duitse verkiezingsstrijd. Met de klok mee: Armin Laschet (CDU), Olaf Scholz (SPD), Christian Lindner (FDP) en Annalena Baerbock (Groenen).

InterviewCampagnestrateeg Julius van de Laar

Hoe deze Duitse verkiezingscampagne de spannendste in jaren werd

De vier belangrijkste kandidaten in de Duitse verkiezingsstrijd. Met de klok mee: Armin Laschet (CDU), Olaf Scholz (SPD), Christian Lindner (FDP) en Annalena Baerbock (Groenen).Beeld REUTERS

Campagnestrateeg Julius van de Laar heeft het deze dagen misschien wel net zo druk als de belangrijkste kandidaten in de Duitse verkiezingsstrijd. Als veelgevraagd commentator haast hij zich van tv-studio naar publieksdebat om de campagne te duiden. Want die kwam misschien wel traag op gang, maar is uiteindelijk in een spannende eindspurt geëindigd.

U zat in 2008 en 2012 in het campagneteam van de Amerikaanse presidentskandidaat Barack Obama. Is de Duitse campagne dan wel spannend genoeg voor u?

“Voor het eerst in lange tijd is de Duitse campagne juist heel spannend! Bij de laatste paar verkiezingen stond al vrij vroeg in de campagne vast dat Angela Merkel weer zou winnen. Nu weten we nog niet wie de volgende bondskanselier wordt; veel kiezers zweven nog. Uniek is dit keer dat de zittende kanselier niet in de race is. Het is heel moeilijk te voorspellen hoe die factor mee gaat wegen. Ik ga geen voorspelling doen, maar misschien liggen de belangrijkste partijen nog wel dichter bij elkaar dan nu uit de peilingen blijkt.”

De winnaar van de verkiezingen is nog niet bekend, maar wie had volgens u de meest effectieve campagne?

“Dat is Olaf Scholz van de sociaaldemocratische SPD, onze vicepremier en minister van financiën. Hij staat op grote billboards met alleen de tekst ‘kanselier’. Je kan daaruit niet afleiden waar hij voor staat, maar hij straalt uit dat op hem te bouwen valt. De manier waarop hij de campagne geframed heeft, kun je als volgt samenvatten. ‘Stel je voor dat om drie uur ’s nachts de telefoon rinkelt in de situationroom van de kanselarij. Wie zou dan die telefoon moeten opnemen? Dat is de vraag die Scholz de kiezers die naar de stembus gaan, wil laten stellen. En ik denk dat als je deze vraag nu moet beantwoorden, het antwoord Scholz zal zijn.”

Hoe heeft hij dat voor elkaar gekregen, wat was zijn boodschap?

“Scholz heeft ingespeeld op het verlangen naar continuïteit na Merkel. De campagne is op een gegeven moment gaan draaien om de vraag wie de beste reïncarnatie van Merkel is. Scholz presenteerde zich als een Angela Merkel 2.0. Hij liet zelfs foto’s maken met zijn handen in een ruit gevouwen – het iconische gebaar van Merkel. Scholz speelt de rol van Merkel het meest geloofwaardig en zegt: Jullie kunnen rustig slapen, mijn naam is Olaf Scholz.”

Nog maar een paar weken geleden zag het er voor Scholz veel minder rooskleurig uit.

“Lange tijd schommelde zijn partij tijdens de campagne tussen de 13 of 14 procent in de peilingen. Mensen vroegen zich af of Scholz überhaupt mee zou mogen doen aan de tv-debatten. Maar toen kregen beide andere kandidaten (Armin Laschet en Annalena Baerbock, red.) serieuze problemen tijdens hun campagne; vanuit het niets begon Scholz te stijgen in de peilingen. Ik denk dat het momentum nu toch echt aan zijn kant is. En bij campagnevoeren gaat het om momentum. Wat dat precies is? Ik denk een combinatie van onderbuikgevoel en peilingen; het is eigenlijk onmogelijk om het momentum precies te meten. Je wil er als kandidaat in elk geval zeker van zijn dat je laat in de campagne piekt.”

Julius van de Laar Beeld
Julius van de Laar

Annalena Baerbock van de Groenen piekte als rijzende ster juist vroeg in de campagne. Haar partij stond zelfs in de peilingen even bovenaan. Wat ging er mis?

“Nadat Baerbock zich kandidaat had gesteld stond haar partij op zo’n 25 tot 26 procent in de peilingen. Iedereen projecteerde van alles op haar persoon. Ze was de toekomst, de vertegenwoordiger van de volgende generatie en had een ander idee over hoe politiek zou moeten werken. Maar haar populariteit is tijdens de campagne een stuk gedaald. Er was gedoe rondom plagiaat dat ze zou hebben gepleegd, neveninkomsten die ze niet zou hebben aangegeven en een opgekrikt curriculum vitae. Dat heeft zeker tegen haar gewerkt.”

Blunders achtervolgden ook de kandidaat van de christendemocraten, Armin Laschet. Na de overstromingen stond hij te lachen bij een persconferentie.

“Dat is een groot keerpunt geweest. Laschet kwam sowieso veel interne campagneproblemen tegen. Hij is niet in staat gebleken zijn partij achter zich te verenigen toen hij begin dit jaar CDU-leider werd. Hij kon nooit op de volledige steun van zijn partij rekenen en dat heeft hem enorm beschadigd.”

Wie is Julius van de Laar?
Als campagnestrateeg adviseert Julius van de Laar (1983, Heidelberg) politieke partijen en internationale organisaties in binnen en buitenland. Hij werkte onder meer in Ohio als Youth Vote Director in het team van presidentskandidaat Obama tijdens de verkiezingen van 2008 en 2012.

Ook in Europa en in eigen land adviseerde hij diverse politici en politieke partijen, onder meer de SPD. Van de Laar is een veelgevraagd commentator bij Duitse toonaangevende media en schuift regelmatig aan in radio en tv-studio’s om politieke gebeurtenissen te duiden. Zakenblad Capital nam hem onlangs op in de lijst van veertig talenten onder de veertig jaar.

Is hij wel voldoende gesteund door zijn CDU-partijgenoot Angela Merkel? Soms lijkt het wel alsof zij op persoonlijk vlak meer de voorkeur geeft aan Scholz dan aan Laschet.

“Ik weet niet waar Merkels persoonlijke voorkeuren liggen. Zij houdt zich verre van persoonlijke partijpolitiek, dat is een beetje haar imago. Merkel heeft zich altijd gepresenteerd als de bondskanselier en niet als partij-politicus. In de afgelopen weken heeft zij zich wel laten zien op een paar grote evenementen met Laschet. En toen ze laatst een toespraak in het parlement hield zei ze ‘We hebben Armin Laschet nodig’. Maar ik denk dat dat te laat kwam. Als ze dat twee maanden geleden had gezegd, had het veel meer gewicht gehad.”

Waarom heeft Laschet zelf niet de Merkel-kaart gespeeld?

“Daar zijn verschillende redenen voor. Laschet moest begin dit jaar eerst partijleider zien te worden om genomineerd te kunnen worden als bondskanselier-kandidaat. De dynamiek binnen zijn CDU-partij was heel anders dan de dynamiek onder kiezers. In de partij werd luid om vernieuwing geroepen. ‘We kunnen niet verder met Merkel 2.0’ was zo’n beetje de stemming. Daarom probeerde Laschet afstand te creëren tussen hemzelf en Merkel. Die houding hielp hem weliswaar om zijn nominatie binnen te halen, maar niet om het land voor zich te winnen. Bovendien kwamen Laschet en Merkel in de coronacrisis tegenover elkaar te staan. Merkel wilde dat in de deelstaat Noord-Rijnland-Westfalen, waar Laschet minister-president is, een lockdown zou worden afgekondigd vanwege het hoge percentage besmettingen. Maar Laschet wilde dat niet en voerde aan dat de economische belangen in zijn deelstaat te groot zijn. Merkel was daar zacht gezegd niet blij mee. Olaf Scholz had in de coronacrisis als minister van financiën een heel andere rol. Hij kon de portemonnee trekken op het moment dat Merkel dat wilde. Merkel en Scholz trokken in de coronacrisis dus samen op en Merkel en Laschet niet.”

Is de coronacrisis verder nog van invloed geweest op de campagne? Grote evenementen met gratis bier waren bijvoorbeeld niet mogelijk.

“Dat klopt, maar we hebben wel tv-debatten gehad en er zijn nog best wat campagne-evenementen doorgegaan. Ik denk dat de Amerikaanse verkiezingscampagne vorig jaar veel meer te lijden heeft gehad onder corona dan deze Duitse campagne. Maar inhoudelijk heeft het wel effect gehad. Als je het mij vraagt, draaide deze campagne om de terugkeer naar de normaliteit. Wie kan ons het beste mee terug nemen naar de situatie voor de corona-uitbraak. Dat lijkt toch wat de meeste mensen willen. En dat is mijn grootste frustratie bij deze campagne.”

Waarom frustreert u dat?

“We hebben nu een ‘eens in een generatie’ kans om op iemand te stemmen die bij vorige verkiezingen niet op het stembiljet stond. De wereld is niet hetzelfde als achttien maanden geleden. En dat heeft niet alleen met corona te maken. We hebben gezien dat de rol en de positie van het Westen in de wereld kleiner is geworden. Kijk maar naar Afghanistan of naar de relatie met de Verenigde Staten of naar de opkomst van China. De wereld is onrustig, een heroriëntatie is gaande. Maar ondertussen lijkt deze verkiezingscampagne vooral te gaan over terugkeer naar het verleden, in ieder geval bij de koplopers Laschet en Scholz. De kandidaten proberen uit volle macht de tandpasta weer de tube in te krijgen. En we weten dat dat niet kan.”

Verkiezingsposter van SPD-voorman Olaf Scholz. Beeld EPA
Verkiezingsposter van SPD-voorman Olaf Scholz.Beeld EPA

Olaf Scholz: van saaiste man tot verrassing van de campagne

Zelfs het kijken naar kokend water is spannender, verzuchtte een voormalige Amerikaanse ambassadeur in Duitsland eerder deze maand in The New York Times over Olaf Scholz. Om er aan toe te voegen dat de SPD-kandidaat “misschien wel de saaiste man van het hele land” is.

Deze John Kornblum is zeker niet de eerste die opmerkt dat de 63-jarige Scholz niet de meest flamboyante man is die in Duitsland rondloopt. Maar de SPD’er is er zo langzamerhand wel aan gewend dat hem etiketten als ‘saai, degelijk, pragmatisch en technocratisch’ worden opgeplakt.

En het zijn nou net deze eigenschappen die er misschien wel voor hebben gezorgd dat Scholz tot aan het eind van de campagne overeind bleef, waar zijn concurrenten onderweg struikelden. Een campagne waar hij bij aanvang heel veel zin in had, twitterde hij nadat hij vorig jaar bekend had gemaakt zich kandidaat te stellen. ‘Ik verheug mij op een leuke, eerlijke en succesvolle campagne.’

Of de campagne leuk of creatief heeft uitgepakt, daarover valt te twisten, maar Scholz bewoog zich in elk geval langzaam maar zeker richting de eindstreep. En dat is misschien wel typerend voor zijn hele carrière. Op grote jeugdzonden valt Scholz bijvoorbeeld niet te betrappen. Hij werd geboren in Osnabrück en groeide samen met zijn twee broers op in een middenklassegezin in Hamburg. Al op de middelbare school werd Scholz lid van de SPD. Ook tijdens zijn studie rechten en later als arbeidsadvocaat bleef hij actief in de partij. Eind jaren negentig maakte hij alsnog de overstap naar de politiek en kwam in de Bundestag terecht om niet veel later hoofd van de SPD in Hamburg te worden.

Robotachtig optreden

Bij het bredere publiek werd Scholz zichtbaar toen hij begin deze eeuw als algemeen secretaris van de SPD de ondankbare taak kreeg de bezuinigingen op sociale uitkeringen te verdedigen die bondskanselier en partijgenoot Gerhard Schröder in gang had gezet. Zijn publieke optreden – robotachtig en doorspekt met jargon – leverde hem de bijnaam ‘Scholzomat’ op.

Scholz likte zijn wonden toen zijn partij bij de verkiezingen werd afgestraft, om in 2011 weer in de spotlights terug te keren als burgemeester van Hamburg, de stad van zijn jeugd. Toen de rellen rondom de G20 in 2017 de stad op zijn kop zetten, eiste de CDU-fractie zijn aftreden. Hij zou als burgemeester de veiligheid niet hebben gegarandeerd. Maar Scholz bleef totdat bondskanselier Merkel een beroep op hem deed en hem naar Berlijn ontbood om als minister van financiën aan de slag te gaan.

Op die post werd hij door een paar schandalen achtervolgd. Zijn ministerie was verantwoordelijk voor een paar diensten die negatief in het nieuws kwamen. Zo greep de Duitse toezichthouder BaFin veel te laat in bij omvangrijke fraude door betalingsverwerker Wirecard. En ook de FIU, de douane-eenheid die witwassen moet tegengaan, kwam onder vuur te liggen. Deze dienst wordt ervan verdacht aanwijzingen voor fraude niet aan de politie te hebben doorgegeven.

Midden in de verkiezingscampagne viel Justitie bij het ministerie van Scholz binnen op zoek naar mogelijke bewijzen voor misstanden. Scholz reageerde rustig en zei dat de invallen onnodig waren en de informatie ook aangevraagd had kunnen worden. Ook lijkt het er op dat Scholz de ondervraging van de Bondsdagcommissie begin deze week over de fraudezaak zonder al te veel kleerscheuren heeft doorstaan. Dat de aanklager die opdracht gaf tot de invallen een actief CDU-lid is, hielp hem daarbij. Maar ook de complexiteit van de fraudezaken hebben er waarschijnlijk voor gezorgd dat ze niet te veel aan Scholz blijven kleven.

Bazookaman

Veel simpeler te begrijpen voor het grote publiek was het optreden van de minister van financiën tijdens de coronacrisis. Scholz was de man die miljarden vrijmaakte om de Duitsers door de crisis heen te slepen. “Dit is de bazooka die de klus moet klaren”, zei hij over de financiële injectie. Het leverde hem opnieuw, dit keer een meer complimenteuze, bijnaam op: de Bazookaman.

De coronacrisis stelde Scholz bovendien in de gelegenheid om eens aan het ambt van bondskanselier te ruiken toen hij Merkel tijdens haar quarantaine vorig jaar even mocht vervangen. Blijkbaar beviel hem dat goed want later dat jaar stelde hij zich kandidaat.

Veel kansen werden hem niet toegedicht, maar Scholz zette stoïcijns door, nam geen risico’s en wist zijn zwakke punten positief om te buigen. Toen Markus Söder, minister-president van de deelstaat Beieren, hem eerder dit jaar toebeet dat hij niet zo hoefde te grinniken als een smurf, had Scholz zijn antwoord dan ook klaar. ‘Smurfen zijn klein, sluw en winnen altijd.’

Lees ook:

De sociaaldemocraten maken een comeback in Duitsland: Scholz stuwt de SPD naar de top van de peilingen

Vier weken voordat de stembussen opengaan staan de drie kandidaten voor het Duitse bondskanselierschap zondag tegenover elkaar in hun eerste echte verkiezingsdebat. De SPD is bezig met een opmars in de peilingen.

Hoe haar jeugd in Oost-Duitsland Angela Merkel tot ultiem crisismanager vormde

Na zestien jaar vertrekt Angela Merkel binnenkort als bondskanselier van Duitsland. Door vriend en vijand wordt ze geroemd om haar (mensen)kennis en gebrek aan ego. Kwaliteiten die ze tijdens haar jeugd in Oost-Duitsland met de paplepel kreeg ingegoten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden