Boeren blokkeren in juli het distributiecentrum van een supermarkt, in Beilen.  Beeld Kees van de Veen
Boeren blokkeren in juli het distributiecentrum van een supermarkt, in Beilen.Beeld Kees van de Veen

ReconstructieSamenzweringstheorie

Hoe de Nederlandse boer voer voor complotdenkers werd

De Nederlandse stikstofstrijd promoveerde afgelopen zomer tot internationale samenzweringstheorie. Een analyse van een grote dataset van QAnon-accounts laat zien hoe de Nederlandse landbouw voer voor complotdenkers werd.

Seije Slager

Nederland was altijd al een exporteur van landbouwproducten, en nu ook van complottheorieën. Die twee exportproducten zijn met elkaar verbonden. In de zomer van 2022 maakten de Nederlandse boeren carrière onder internationale complotdenkers, als een van de voorhoedes in de strijd tegen de veronderstelde snode plannen om het platteland te ontvolken en wereldwijde voedselschaarste te creëren. Die zouden worden voorbereid door schimmige elites, bijvoorbeeld het World Economic Forum (WEF), een jaarlijkse conferentie voor de rijken en machtigen.

In de Verenigde Staten bereikte deze lezing een miljoenenpubliek, toen de rechtse Nederlandse opiniemaker Eva Vlaardingerbroek in juli te gast was bij Tucker Carlson, die op Fox News een van de best bekeken talkshows van het land presenteert. De gastheer toonde filmpjes van Nederlandse boeren en gaf wat voorzetjes. Elites proberen het volk overal in paniek te krijgen om hun klimaatagenda uit te voeren, aldus Carlson, en dan is toch niets zo effectief als ‘rommelen met het voedselaanbod’?

Godvrezende en zelfvoorzienende mensen

“Het is heel duidelijk dat de regering dit niet doet vanwege een stikstofcrisis. Ze doen dit omdat ze het boerenland willen hebben, en dat willen ze om nieuwe immigranten te kunnen huisvesten”, antwoordde Vlaardingerbroek. Nederlandse boeren staan volgens haar in de weg van de plannen voor een ‘Great Reset’, bekokstoofd door het WEF. “Boeren zijn hardwerkende, godvrezende en zelfvoorzienende mensen die in de weg staan van hun globalistische agenda.”

Sinds de Raad van State in 2019 het Programma Aanpak Stikstof (Pas) naar de prullenbak verwees, is in Nederland de discussie over het terugbrengen van de stikstofuitstoot in de landbouw vaak hard gevoerd, met twijfel aan elkaars intenties en integriteit. Maar daarbij stonden dan toch twee partijen tegenover elkaar, met tegengestelde, maar heldere belangen: natuurbeschermers, die zich zorgen maken om de invloed van stikstof op natuurgebieden, en de landbouwsector, die zijn bedrijfsvoering bedreigd ziet.

In 2022 zijn de dimensies van het conflict veranderd. De Nederlandse boeren zijn een internationale cause célèbre geworden. Niet alleen Tucker Carlson maakte er prime time zendtijd voor vrij, ook Donald Trump begon tijdens een bijeenkomst over de ‘Dutch farmers’, en kon erop vertrouwen dat zijn publiek in Tampa, Florida begreep waar hij aan refereerde. Daarnaast betekent het feit dat het conflict nu los getild is uit de bedding van de Nederlandse politiek dat er naar believen allerlei schimmige motieven en verborgen agenda’s op geprojecteerd worden, door mensen die niet in gesprek hoeven met de andere partij, en er een eind op los kunnen speculeren.

Tijdens de pandemie geradicaliseerd

“De voedseloorlog is begonnen”, klonk het bijvoorbeeld in augustus op het Telegram-account robinmg, met meer dan 100.000 volgers, dat onder andere beheerd wordt door de Italiaans-Engelse architect Robin Monotti, die tijdens de pandemie radicaliseerde en van Twitter afgetrapt werd.

Waarom die voedseloorlog in Nederland begon? Nederland is een belangrijke voedselexporteur, en dus ‘is de vernietiging van Nederlandse boeren een noodzakelijke en logische stap’, als je een hongersnood wil veroorzaken. En dat laatste is precies wat Mark Rutte wil. Die is immers ‘een loyale discipel van Klaus Schwab’ - de 84-jarige Schwab is de voorzitter van het WEF, en complotdenkers zien zijn kwade hand overal. De oorlog in Oekraïne past ook in dit hongerplan, dat is immers een grote graanexporteur.

“Ze hebben het allemaal al beraamd, maar uiteraard gaan ze er Poetin en/of corona de schuld van geven. Hun plan is dat we allemaal insecten gaan eten!” Uiteindelijk zal Bill Gates namelijk in de markt stappen en de hongerige wereldbevolking tegen woekerprijzen insecten en laboratoriumvoedsel aansmeren.

Pleidooi voor traditionele mannelijkheid

Nederland zelf zal tegen die tijd in een enorme megalopolis genaamd Tristate City veranderd zijn, als we bijvoorbeeld het Telegram-kanaal van Tommy Robinson moeten geloven, dat ruim 150.000 volgers heeft. Robinson is een radicaal-rechtse Britse activist, die de anti-islamitische English Defence League oprichtte en veel over de Nederlandse boeren post.

In een door hem gedeeld filmpje bespreekt de Canadese psycholoog Jordan Peterson, bekend van zijn pleidooi voor traditionele mannelijkheid, de achtergrond van de stikstofplannen met de Arnold Karskens van Amerika, ex-oorlogscorrespondent Michael Yon. “Er is ook iets waar je in de pers nooit iets over leest, en dat is de Tristate City, een smart city die ze willen bouwen tussen de drie staten van België, Nederland en Duitsland”, legt Yon uit. “Dit is een megastad die alle landbouwgrond in dat gebied zou opslokken, en die enorme hoeveelheden extra mensen het gebied in zou brengen.”

De geruchten over een door het WEF nieuw te bouwen megastad, met tussen de 30 en 45 miljoen inwoners, die bijna heel Nederland en delen van Duitsland en België zou beslaan, zijn onweerstaanbaar voor veel complotdenkers. Ze passen goed in een wereldbeeld waarin stedelijke ‘globalistische elites’ de boerenstand willen afbreken, en vervangen door een amorfe asfaltwoestijn.

Niet dat er zulke plannen bestaan. De kaarten die online worden verspreid als ‘bewijs’ daarvoor komen uit een soort citymarketing-voorstel dat ooit werd gelanceerd door Peter Savelberg, spreker en dagvoorzitter op het gebied van ruimtelijke ordening. Nederland kan zich, samen met Brussel en het Ruhrgebied, internationaal goed als Tristate City verkopen, zo luidt het plan ongeveer. Maar het heeft geen enkele officiële status, en behelst al helemaal geen bouwplannen of vestiging van nieuwe inwoners.

Boeren staken hooibalen in de fik op de A50 bij Apeldoorn. De zwarte rookwolken waren in de wijde omtrek te zien.  Beeld Luciano de Graaf
Boeren staken hooibalen in de fik op de A50 bij Apeldoorn. De zwarte rookwolken waren in de wijde omtrek te zien.Beeld Luciano de Graaf

Doorsnede van de complotwereld

Bovenstaande voorbeelden zijn twee spelden uit een enorme hooiberg van complotaccounts op sociale media, waarvan de berichten verzameld en gearchiveerd werden door onderzoekscollectief Bellingcat en journalistiek onderzoeksbureau Lighthouse Reports. Journalisten van Trouw, Le Monde, Der Spiegel en Il Manifesto kregen inzage in die database, en konden er data-analyses op uitvoeren.

Het betreft duizenden kanalen, met name op Telegram, het sociale netwerk waar veel complotdenkers neerstreken nadat Twitter, YouTube en Facebook op begonnen te treden tegen desinformatie. De selectie begon met enkele belangrijke Europese QAnon-accounts, en werd van daaruit steeds verder uitgebreid - zie het kader bij dit verhaal voor gedetailleerdere informatie.

Het is zeker geen representatieve doorsnede van de complotwereld, voor zover zoiets al te maken zou zijn. Daarnaast is niet iedereen die een kanaal volgt automatisch een aanhanger van de theorieën die er verspreid worden. Het is dan ook onmogelijk om uit deze data conclusies te trekken over hoeveel aanhang complottheorieën hebben in de bevolking als geheel. Maar de dataset stelt onderzoekers wel in staat om te traceren hoe complottheorieën zich online verspreiden, en via welke kanalen.

Ietwat stuurloze slogan

Zo kunnen we bijvoorbeeld de Nederlandse boeren volgen. Begin dit jaar had haast niemand het over ze, en dat is ook logisch: er waren op dat moment dan ook geen boerenprotesten. De Canadese truckers die het centrum van Ottawa bezetten, bepaalden een tijdje het nieuws in de complotwereld. Soms trok een enkeling daarbij de vergelijking met eerdere Nederlandse boerenprotesten, waarbij immers ook grote voertuigen gebruikt werden, die de politie voor handhavingsproblemen stelden.

Op dat moment leek de complotwereld op zoek naar een nieuw narratief. De coronamaatregelen, waar de Canadese truckers nog tegen protesteerden, werden overal afgebouwd. In Nederland organiseerde de in coronatijd opgerichte actiegroep ‘Nederland in Verzet’ begin maart een demonstratie, met als ietwat stuurloze slogan ‘Het is klaar’. Wat er precies klaar was, of zou moeten zijn, werd een beetje in het midden gelaten.

De Nederlandse boeren verschenen in juni weer op de radar, toen het kabinet met nieuwe stikstofplannen kwam, en waren één van de onderwerpen die de sluimerende onvrede een nieuwe focus gaven (de oorlog in Oekraïne was er een paar maanden eerder ook één). De gedwongen ontvolking van het platteland was een vers thema, maar de tegenstelling stad-platteland paste wel mooi in het complotsjabloon dat in coronatijd was ontstaan, van een ‘globalistische elite’ die de bevolking tot makke schapen wil dresseren.

En het is uitgerekend een filmpje van ‘Nederland in Verzet’ dat, met Engelse ondertiteling, steeds weer op allerlei internationale complotkanalen opduikt. “Als deze overheid vindt dat we van Nederland één stad moeten maken, wat helemaal volgebouwd wordt met huizen, dan moeten ze dat vertellen, en dan moeten ze niet zeggen dat er een stikstofprobleem is”, vertelt een boer in zijn koeienstal. “Ik heb er nooit in willen geloven, ook die complottheorieën die je soms hoort. Maar steeds weer, stukje bij beetje, komen al die complottheorieën uit”.

Niet aangejaagd door groot mediamoment

Aanvankelijk verspreidden vooral Nederlandstalige accounts berichten over de boeren. Maar al snel verschijnen ze ook op complotaccounts in het Engels, Duits, Frans en Italiaans. Via welke route werden de Nederlandse boeren de lievelingetjes van internationale QAnon-accounts?

Een eerste antwoord dat de dataset daarop geeft, is dat die populariteit in ieder geval niet werd aangejaagd door een groot mediamoment als de talkshow van Tucker Carlson. Op basis van deze data moet je voorzichtig concluderen dat het eerder andersom lijkt: Carlson volgde de discussie, maar bepaalde hem niet. Zijn item kwam op het moment dat de aandacht voor Nederlandse boeren op complotaccounts al flink aangezwollen was. Het leverde geen extra discussie op. Toen Trump nog wat later over de Nederlandse boeren begon, leidde dat alleen onder Nederlandstalige accounts tot een kleine opleving.

De dataset laat ook zien waar die internationale berichten over Nederlandse boeren dan wel vandaan kwamen. De meeste werden doorgeplaatst van andere Telegramkanalen, van Rumble (een soort YouTube zonder contentmoderatie), en van bekende complotnieuwssites. Veelal zijn het, zeker in de begintijd van de protesten, contextloze spectaculaire plaatjes van fotogenieke protestacties met in formatie oprukkende tractors, die erg tot de verbeelding spreken en grif gedeeld worden. Maar vrij snel wordt er een verhaal rond die beelden gesponnen, waarin de Nederlandse boeren de frontsoldaten zijn in de strijd tegen het WEF.

Zelfs een Nederlands vlaggetje

Sommige Nederlandse Telegram-accounts scoren hoog als leveranciers van internationaal nieuws over de Nederlandse boeren, zoals Dutch Digger News, een hardcore anti-overheidskanaal dat veel tweetalige berichten deelt. Maar Engelstalige accounts plaatsen vooral berichten van andere Engelstalige accounts door. Tommy Robinson, hierboven al genoemd, komt in deze dataset als een van de hofleveranciers naar boven. Of het Amerikaanse QAnon-account QTime Network, dat uit solidariteit nu zelfs een Nederlands vlaggetje in de naam voert.

Dat zoveel Engelstalige accounts elkaars boerenberichten doorplaatsen, lijkt erop te duiden dat het ecosysteem van internationale QAnon-accounts een eigen verhaal over Nederlandse boeren ontwikkelt, dat deels los staat van de discussie in Nederland. De aandacht voor Tristate City is exemplarisch: de vermeende plannen voor de nieuw te bouwen metropool lijken op buitenlandse accounts veel uitgebreider en gedetailleerder besproken te worden dan in Nederland zelf, al klinken er ook onder Nederlandse Telegram-gebruikers soms bezorgde geluiden over. Maar de details van het verhaal zijn zo onwaarschijnlijk voor wie hier woont, dat het in Nederland zelf toch niet echt van de grond komt.

Die observatie leidt tot een andere vraag: hoeveel van de internationale aandacht voor de boeren wordt weer teruggepompt in de Nederlandse discussie? Het antwoord lijkt op het eerste gezicht: niet zo veel. De Nederlandstalige accounts die veel over de boeren posten, nemen die berichten vooral van elkaar over, en niet van internationale accounts.

Belangenconflict getransformeerd tot een complot

Maar er is wel iets anders aan de hand. De volgersaantallen van veel Nederlandse complotkanalen schoten deze zomer de hoogte in, precies tijdens de boerenprotesten. Duizenden Nederlanders werden door de boerenprotesten ertoe aangezet om zulke Telegramkanalen te gaan volgen, en ze belandden daar in een wereld waar een belangenconflict getransformeerd is tot een complot, waarin alles met alles verbonden is: de oorlog in Oekraïne, het WEF, de pandemie, pedoseksuele netwerken, het Nederlandse stikstofbeleid en Amerikaanse verkiezingsfraude. De boerenprotesten lijken voor sommige Nederlanders een gateway drug te zijn, die de deur opent naar een wereld vol samenzweringen.

Zoals gezegd is het onmogelijk om uit deze data iets te concluderen over hoeveel aanhang zulke theorieën onder de Nederlandse bevolking, of de Nederlandse boeren genieten. Je kunt wel concluderen dat de complotretoriek doorsijpelt bij sommige hoofdrolspelers in de discussie. Mark van den Oever, voorman van Farmers Defence Force, was ook in 2019 al een radicale stem. Ook destijds werd het verzet deels gekenmerkt door een fundamenteel wantrouwen in de autoriteiten, getuige bijvoorbeeld de twijfels aan de stikstofmetingen door het RIVM. Maar het lijkt wel alsof de coronatijd ertoe heeft bijgedragen dat dat wantrouwen ingekaderd is in een veel groter verhaal, getuige de termen die Van den Oever gebruikte in een filmpje dat hij afgelopen september verspreidde. “We komen in een totale systeemcrisis terecht. De zogenaamde Great Reset van Klaus Schwab is in aantocht”, sprak hij.

Stiekem handlangers van het kabinet

Toch kan het nog radicaler. Wie de boerenprotesten de afgelopen maanden in reguliere media volgde, beschouwt Farmers Defence Force misschien als de radicaalste factie. Maar door hardcore complotdenkers worden ze soms gewantrouwd: ze zouden stiekem handlangers van het kabinet zijn. Bijvoorbeeld toen ze in augustus een moratorium op harde acties aankondigden, als teken van goede wil. “IK HEB HET GEZEGT : FARMERS DEFENCE FORCE CONTROLLED OPPOSITION . WERKT VOOR RUTTE OM DE ANGEL UIT DE AKTIES TE HALEN”, aldus Dutch Digger News, volgens de data-analyse een van de belangrijkste schakels tussen het Nederlandse en het internationale discours over Nederlandse boeren.

Zo’n woede-uitbarsting doet vermoeden dat er op complotaccounts uiteindelijk misschien wel meer óver de boeren dan dóór de boeren gepraat wordt. Want Farmers Defence Force is, hoe radicaal ook, wel een belangenvereniging, met als hoofddoel om voor haar achterban een goed resultaat uit de stikstofstrijd te slepen. Voor veel complotdenkers daarentegen zijn de Nederlandse boeren uiteindelijk slechts pionnen, in een veel grotere strijd.

QAnon anno 2022

Dit verhaal kwam mede tot stand op basis van een dataset met ongeveer 2500 kanalen van QAnon-aanhangers en aanverwante kanalen, die samengesteld is door de journalistieke onderzoekscollectieven Bellingcat en Lighthouse Reports. Alle berichten, per kanaal variërend van enkele tientallen tot enkele honderdduizenden, zijn gearchiveerd. De data-analyses die aan dit verhaal ten grondslag liggen, werden voor Trouw uitgevoerd door Lighthouse. De database zal later dit jaar openbaar toegankelijk worden.

Het project is in eerste instantie bedoeld om licht te werpen op de vraag in hoeverre QAnon, een van oorsprong Amerikaanse samenzweringstheorie, inmiddels voet aan de grond heeft gekregen in Europa. De eerste selectie bestond uit enkele handmatig uitgekozen Nederlandse, Duitse, Franse en Italiaanse kanalen waar expliciet QAnon-ideeën worden uitgevent. Vervolgens werd die selectie uitgebreid door middel van ‘snowballing’, dat wil zeggen dat andere kanalen die veel interactie hadden met de kanalen die reeds in de dataset zaten, via een geautomatiseerd proces werden toegevoegd. Daarmee werd de selectie geleidelijk aan breder dan alleen expliciete QAnon-kanalen uit een beperkt aantal landen.

Sowieso heeft de samenzweringstheorie QAnon zichzelf in de afgelopen jaren verbreed. QAnon begon in oktober 2017, toen ene ‘Q’ op het messageboard 4chan cryptische berichten begon te delen, zogeheten Q-drops. QAnon-aanhangers geloofden dat Q een medewerker van Donald Trump was, die met zijn geheimzinnige posts verslag deed van een titanische strijd tussen goed en kwaad achter de schermen van de politiek. Donald Trump zou in gevecht zijn met een enorme samenzwering van pedofiele elites, die erop gebrand waren om de wereldmacht te grijpen.

Coronapandemie en Oekraïne

Sinds Donald Trump eind 2020 de verkiezingen verloor, zijn de Q-drops goeddeels opgedroogd. Bovendien begonnen de grote sociale media zoals Facebook, YouTube en Twitter, die met hun aanbevelingsalgoritmes meehielpen de beweging snel groot te maken, in 2020 desinformatie te verwijderen. De beweging verdween naar minder grote sociale media, waarvan Telegram de belangrijkste is.

Toch is QAnon niet verdwenen. De aanhangers zijn niet langer meer op dagelijkse basis met elkaar bezig om de cryptische Q-drops te interpreteren, en verloren hun belangrijkste platforms, maar hebben de complotlogica deels voortgezet in andere contexten, zoals de coronapandemie en de oorlog in Oekraïne. De slogan WWG1WGA (‘Where we go one, we go all’) kom je op allerlei Telegram-kanalen nog tegen. Niet alle QAnon-gelovigen geloven in andere complotten, en niet alle complotdenkers geloven in QAnon, maar er bestaat zeker overlap. De afgelopen tijd lonkt ook Donald Trump zelf, die tijdens zijn presidentschap altijd enige afstand hield van QAnon-denkbeelden, steeds explicieter naar de samenzweringstheorie die hem zo’n prominente rol toebedeelt.

Lees ook:
Trump omarmt de samenzweringstheorieën van QAnon steeds openlijker

Voormalig president Donald Trump hengelt tegenwoordig vrij openlijk naar de steun van aanhangers van de samenzweringstheorie QAnon. Van verkiesbare Republikeinen krijgt hij weinig tegengas.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden