Conflict in Noord-Syrië

Hoe de Amerikanen de Syrische revolutie verraadden

Kobani, 25 oktober. Amerikaanse troepen tijdens het vertrek uit Noord-Syrië. Beeld AP

De Obama-regering zaaide de chaos die Trump nu in Syrië achterlaat. Door de Koerdische YPG te steunen, veroorzaakte Obama een onvermijdelijk conflict met Turkije en kreeg het Assad-regime vrij spel om de Arabische oppositie uit te moorden. Maar had het ook anders gekund?

Stenen en rot fruit. Dat was het afscheidsgeschenk voor de Amerikaanse militairen die zich vorige maand uit Noord-Syrië terugtrokken. In het stadje Qamishli gooide een groepje Koerden uit alle macht hun appels stuk tegen de afdruipende pantservoertuigen. “Leugenaars!” riep één van hen de soldaten na. “Wat is er met Amerika gebeurd?”

Westerse politici reageerden al even ontsteld op de Amerikaanse terugtrekking en daaropvolgende Turkse aanval tegen de Koerdische YPG. Ze spraken van een humanitaire ramp, eisten sancties tegen Turkije, schortten wapenexporten op en riepen dat de Turken uit de Navo moesten worden gezet. Ondertussen werd Trump gehoond als verrader van de Koerden; een waardeloos strateeg die bondgenoten zomaar voor de leeuwen gooide en de controle in Syrië gewillig opdiende aan zijn maatje Poetin.

De Amerikaanse oud-diplomaat Wael Alzayat begrijpt de zorgen, maar bespeurt ook een zekere dubbele standaard in de morele verontwaardiging. “Nu de Turken binnenvallen strooit iedereen ineens gretig met het woord genocide”, zegt hij over de telefoon vanuit Washington. “Maar wanneer het Assad-regime drie miljoen mensen in Idlib kapot bombardeert blijft het doorgaans stil.”

Bovendien had iedereen het Turkse offensief kunnen zien aankomen, aldus de Alzayat. De huidige ontknoping in Syrië is volgens hem niet zozeer het gevolg van Trumps roekeloosheid als van jarenlang wanbeleid door de vorige Amerikaanse regering. Dat Trumps critici nu krokodilletranen plengen voor de Koerden wijst wat Alzayat betreft vooral op een slecht geweten. “In feite zijn het de beleidsmakers uit de vorige regering die hun eigen desastreuze Syrië-beleid willen witwassen.”

Alzayat kan het weten, want hij was zelf één van die beleidsmakers. Tussen 2007 en 2017 diende de in Syrië geboren diplomaat binnen het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken. Na het uitbreken van de Syrische opstand in 2011 coördineerde hij Washingtons steun aan de Syrische oppositie tegen Assad. Vervolgens trad Alzayat in 2014 aan als Irak en Syrië-adviseur van Samantha Power, de Amerikaanse ambassadeur voor de Verenigde Naties.

Achter de schermen zag hij hoe de strijd tegen Islamitische Staat (IS) keer op keer serieuzer werd genomen dan die tegen het Assad-regime. Dat was volgens Alzayat een eerste fundamentele inschattingsfout. Niet alleen omdat Assad en de Russen ontelbaar meer burgerslachtoffers maakten dan IS, maar vooral ook omdat de extremisten van IS en andere groeperingen juist tot bloei konden komen in de chaos en radicalisering die Assads slachtingen teweegbrachten.

Kiezen voor symptoombestrijding

“IS is het symptoom, Assad is de ziekte”, vat Alzayat het samen. “Wij kozen voor symptoombestrijding, maar wisten heel goed dat de patiënt, Syrië, nog altijd stervende was.”

Vanwege die focus op het verslaan van IS kozen de Amerikanen ervoor om de Koerdische YPG te bewapenen. Die strijdgroep had haar diensten bewezen in de verdediging van Kobani, de Koerdische stad die in 2014 werd belegerd door IS. Bovendien was het seculiere karakter van de YPG voor veel westerse beleidsmakers een stuk minder beangstigend dan de conservatieve of islamistische identiteit van de meeste Arabische strijdgroepen.

Dat bondgenootschap met de YPG was volgens Alzayat de tweede grote fout van de Obama-regering. Want hoewel de Koerdische strijders het goed deden in veel westerse ­media, speelden ze in Syrië een rol die voor veel Syriërs zelf onverteerbaar was: de YPG gedoogde het Assad-regime.

“Al in 2012 sloot de YPG een deal met ­Assad”, benadrukt Alzayat. Om opstanden ­elders in het land beter de kop in te kunnen drukken trok Assad zich terug uit de Koerdische gebieden. In ruil daarvoor zou de YPG niet deelnemen aan de protesten tegen het regime. Sterker nog: de militie arresteerde anti-Assad-demonstranten, onder wie andere Koerden die de revolutie wél steunden. Ook later in het conflict vielen de Koerdische strijders Assad op cruciale momenten bij. Bijvoorbeeld in 2015, toen de YPG het regime hielp Aleppo te omsingelen. De uiteindelijke val van dat oppositiebolwerk was een keerpunt in de oorlog.

Gemaskerde YPG-strijder bij de Syrische stad al-Malikiyah, aan de grens van Turkije. Beeld AFP

Door voor de YPG te kiezen, zo stelt Alzayat, koos de Obama-regering dus ook stilzwijgend voor het falen van de Arabische oppositie tegen Assad. Als gevolg daarvan kreeg het regime vrij spel om de rebellengroepen uit te moorden en verstevigde Rusland zijn invloed in de regio. In andere woorden: al jaren voordat Trump zijn Koerdische bondgenoten verried, verried Obama de Syrische revolutie.

En ook het Amerikaanse verraad van de YPG zat er al jaren aan te komen – en Trumps critici weten dat. De bewapening van de Koerdische militie plaatste volgens Alzayat vanaf dag één een tikkende tijdbom onder de verhouding met Navo-bondgenoot Turkije. “Terecht of niet, het was glashelder dat de Turken het niet zouden accepteren dat wij wapens verstrekten aan de Syrische partner van de PKK, een groepering die niet alleen op de Turkse maar ook op onze terreurlijst staat.”

Het tijdelijke verbond werd alsmaar opgerekt

Om Ankara gerust te stellen beloofde Washington daarom dat het verbond met de YPG tijdelijk zou zijn. Maar dat begrip werd alsmaar opgerekt, zo vertelt Alzayat. “In het begin zeiden we dat we alleen Kobani zouden beschermen. Daarna besloten we samen tegen IS te vechten. Weer daarna gingen we door tot aan Raqqa, en zelfs toen het grondgebied van het kalifaat veroverd was, bleven we de YPG steunen.”

Volgens Alzayat heeft president Erdogan talloze keren aangegeven te zullen ingrijpen. “Er zijn meerdere telefoongesprekken en ontmoetingen geweest waarbij hij letterlijk zei: de maat is vol, ik ga binnenvallen. En ­iedere keer weer antwoordden wij: doe het niet, vertrouw ons, zodra we klaar zijn met IS zetten we onze hulp aan de YPG stop.”

Nu Trump die belofte aan de Turken inderdaad nakomt, voelt de YPG zich op zijn beurt in de steek gelaten. Volgens Alzayat is het overduidelijk dat de Amerikanen de Koerdische strijders aan het lijntje gehouden hebben. “Zelfs als je geen sympathie voor de YPG hebt moet je dat erkennen. Dit was absoluut verraad.”

Toch blijft de vraag: had het anders gekund? Was er een alternatief voor de YPG in de strijd tegen IS? Hadden de Amerikanen het Assad-regime kunnen bestrijden zonder daarmee een direct conflict met de Russen uit te lokken? Had de internationale gemeenschap de half miljoen slachtoffers van de oorlog in Syrië – onder regeringstroepen, oppositiestrijders en burgers – kunnen voorkomen?

‘Door Obama’s halve maatregelen liep oorlog uit de hand’

Absoluut, is Alzayats vaste overtuiging, maar daar was daadkracht voor nodig. Het probleem was echter dat de Obama-regering na de desastreuze Irak-oorlog begrijpelijkerwijs huiverde voor een duik in het onbekende. “Uit voortdurende angst voor een slechter scenario, kozen we uiteindelijk voor het allerslechtste scenario: één waarin zowel Assad als IS jarenlang sterker werden.”

Juist vanwege Obama’s halve maatregelen liep de oorlog volledig uit de hand, aldus Alzayat. Zo gaf Washington de Arabische rebellen talloze lichte wapens, maar niet de luchtafweer die nodig was om Assad ook daadwerkelijk te kunnen verslaan. Daardoor escaleerde het conflict, groeide de voedingsbodem voor radicalisering en ruilden veel strijders het Vrije Syrische Leger in voor extremistische groeperingen die wél over grof geschut beschikten.

Toch waren er volgens Alzayat wel degelijk alternatieven. De beste optie deed zich voor aan het begin van de opstand. Het Vrije Syrische Leger had het regime destijds in het nauw gedrongen en streed in meerdere steden al tegen IS voordat het Westen de extremisten in het vizier had. Met Amerikaanse hulp, inclusief luchtondersteuning, hadden de rebellen volgens Alzayat niet alleen een kans gehad om Assad te verslaan, maar ook de opkomst van IS vroegtijdig kunnen stuiten. “Daar was dezelfde militaire steun voor nodig als die we later aan de YPG gaven”, benadrukt Alzayat.

Legervoertuig wordt in een transportvliegtuig geladen op de Amerikaanse legerbasis bij Kobani, in Noord-Syrië. Beeld EPA

Ook nadat de Russen in 2015 Assad begonnen te helpen met bombardementen op ­oppositiegebieden, had Obama de slachting kunnen inperken. Volgens Alzayat waren daar geen grondtroepen voor nodig. Ook met gerichte vergeldingsacties tegen het regime of het verschaffen van luchtafweer hadden talloze levens gered kunnen worden. Maar zelfs dat gebeurde niet.

Verblind door obsessie met jihadistisch extremisme

Tot slot bleef de Turkse optie over. Ankara wilde tot laat in het conflict samen met de VS de Syrische rebellen bewapenen en trainen voor hun strijd tegen Assad. Die initiatieven liepen al snel stuk, vertelt Alzayat. Niet alleen vanwege wederzijds wantrouwen, maar ook omdat Washington onrealistische voorwaarden stelde. Zo eisten de VS dat de strijders alleen tegen IS en juist niet tegen Assad zouden vechten. “Daarop bleven er van de 7000 rebellen die mee wilden doen, maar een paar honderd over.”

De angst dat de door Turkije aangedragen rebellen in werkelijkheid allemaal terroristen waren, is volgens Alzayat schromelijk overdreven. Op basis van zijn jarenlange ontmoetingen met talloze Syrische strijdgroepen stelt de Amerikaanse diplomaat vast dat de meeste rebellen eerder conservatief, nationalistisch of islamistisch waren – net als een groot deel van de Syrische samenleving. “Maar dat maakt hen nog geen jihadisten of terroristen.”

Desalniettemin bleef Washington verblind door een alles overschaduwende obsessie met jihadistisch extremisme. “Bepaalde individuen binnen de regering zaaiden voortdurend de angst dat alle rebellen in werkelijkheid Al-Qaida zouden steunen”, vertelt Alzayat. “Dat was feitelijk onjuist, maar het zorgde ervoor dat op den duur ieder besluit in Syrië over terrorismebestrijding leek te gaan.”

Daarin ziet Alzayat deels de erfenis van 11 september. Sindsdien zijn de Amerikaanse media en overheidsinstellingen volgens hem doordrongen van het hardnekkige geloof dat de gehele islamitische wereld in feite is voorbestemd voor geweld en terreur. Dat idee wordt bovendien versterkt door pure onwetendheid. “Veel Amerikaanse beleidsmakers op het Syrië-dossier hebben zelf nooit in de regio gewoond”, verzucht Alzayat. “Ze spreken de taal niet eens.”

‘Assad verbrandt tot op de dag van vandaag mensenlichamen‘

Die achteloosheid verklaart misschien waarom Assads overwinning ons eigenlijk weinig uit lijkt te maken. Niet zonder walging verwijst Alzayat naar een recent opinieartikel waarin een professor aan Harvard beweert dat Assad inmiddels de beste optie voor Syrië is. Zoiets kun je volgens hem alleen schrijven als je Syriërs bij voorbaat hebt ontdaan van hun menselijkheid. “Alleen dan kan iemand met droge ogen beweren dat de Syrische ­Hitler, die tot op de dag van vandaag mensenlichamen verbrandt, ‘de beste optie’ is voor dit land en zijn inwoners.”

Als dat inmiddels de aanname is, kan ­Washington alvast tevreden zijn. De Russen zullen het regime geen strobreed in de weg leggen terwijl Assad zich wreekt op zijn verwoeste land. En nu de YPG deels van de Turkse grens verdreven is, heeft ook Ankara er volgens Alzayat nog maar weinig belang bij om zich opnieuw in het Syrisch conflict te storten.

Daarmee brengt de toekomst precies datgene waartegen de Syrische opstand ooit begonnen is: de ongekende repressie van een autoritair regime. Die zal zich in de eerste plaats niet zozeer richten tegen de strijders van de YPG, die opnieuw een deal sloten met Assad en nu aan zijn zijde vechten, maar wel tegen alle Syriërs die ooit in de revolutie geloofden.

Lees ook:
De Amerikanen zijn terug in Syrië, maar hebben geen idee wat het plan precies is

President Trump is bereid oorlog te voeren om zich Syrische olie te kunnen toe-eigenen. Niet alleen is dat illegaal, de militaire top heeft geen idee wat Trump van de militairen verwacht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden