Na de verkiezingen kleurde Nederland VVD -blauw. Beeld Brechtje Rood
Na de verkiezingen kleurde Nederland VVD -blauw.Beeld Brechtje Rood

AnalyseElectoraat

Het VVD-succes verklaard door sociologen: ‘De toeslagenaffaire is voor veel VVD-stemmers een ver-van-mijn-bedshow’

Nederlanders stemden op 17 maart massaal op de VVD, net als tijdens de vorige verkiezingen. Wat zegt dat over de samenleving? Sociologen geven antwoord.

Het land kleurde na de afgelopen verkiezingen blauwer dan blauw. Terwijl de PvdA negen jaar geleden in het noorden nog ­domineerde, en het CDA in 2017 in enkele regio’s nog voet aan de grond had, heeft de VVD tijdens de laatste verkiezingen in zo’n beetje alle gemeenten gewonnen, een enkel groen stipje van D66 daargelaten. Wat verklaart het succes?

Een briefschrijver gaf onlangs in de Volkskrant alvast een voorzet: “Mijn partner en ik werken beiden ons hele werkzame leven fulltime, hebben een koophuis, betalen onze inkomsten-, vermogens- en gemeentelijke belastingen en ontvangen jaarlijks een klein stukje hypotheekrenteaftrek. Verder hebben wij nooit toeslagen ontvangen en geen gebruikgemaakt van overheidsinstanties als de Jeugdzorg.” Om af te sluiten met: ‘Er zijn best veel mensen zoals wij, mensen die over het algemeen best tevreden zijn over de overheid omdat veel zaken in Nederland wél goed geregeld zijn’.

Zijn Nederlanders over het algemeen inderdaad best tevreden? Is de toeslagenaf­faire voor de meeste mensen een ver-van-mijn-bedshow, raakt de decentralisatie van Jeugdzorg hen niet, valt het wel mee met de crisis op de huizenmarkt? Met andere woorden: verkiezen we het eigen welzijn boven het algemene belang?

De gelukkige Nederlander

Het beeld van de ‘gelukkige Nederlander’ staat inderdaad symbool voor een groot deel van het VVD-electoraat, denkt socioloog Kjell Noordzij, verbonden aan de Erasmus Universiteit. “We weten dat politieke schandalen even een dip geven in het vertrouwen, maar dat duurt niet lang. Daarnaast raakt de toeslagenaffaire een groot deel van de VVD-achterban niet. Het zijn over het algemeen geen mensen met een laag inkomen of kiezers die te maken krijgen met racisme.” Dus ja, denkt Noordzij: de toeslagenaffaire is voor veel VVD-stemmers een ver-van-mijn-bedshow.

Dat denkt ook cultureel socioloog Peter Achterberg. Hoewel hij het opvallend noemt dat de partij die hoofdverantwoordelijk is voor de toeslagenaffaire daar niet electoraal op wordt afgerekend. Achterberg is verbonden aan de universiteit van Tilburg en deed onderzoek naar de vertrouwenskloof, onder meer ten aanzien van instituties. Hij denkt terug aan een filmpje van presentator Roel Maalderink over de toeslagenaffaire dat rondging op sociale media en lacht. “Een perfecte samenvatting van het sentiment.”

Maalderink ondervraagt in het filmpje mensen op straat en legt hun drie vragen voor: ‘Wat vindt u van fraude met uitkeringen en hoe vindt u dat de politiek daarmee omgaat?’ Mensen in het filmpje spreken over een kopjestheecultuur, over harder straffen, over het opstellen van een zwarte lijst. De andere vraag luidt: ‘Wat vindt u van het feit dat 20.000 toeslagenouders onterecht zijn aangemerkt als fraudeur door de overheid?’ Dan zijn de antwoorden anders van toon: vreselijk, het is te triest voor woorden, de menselijke maat moet terug.

Voor wat hoort wat

“Hij zal wel geknipt en geplakt hebben, maar in dit filmpje zit wel het antwoord op de vraag waarom de VVD populair blijft ­onder de kiezers”, zegt Achterberg. VVD-­kiezers trekken de rechten en plichten uit elkaar. “Voor wat hoort wat, is het motto. Het sentiment is: ‘Wij geven ons belastinggeld aan jullie, daar stellen we wat voor in de plaats’. ‘Als je een bijstandsuitkering hebt, moet je vrijwilligerswerk doen.’ Zo’n Bulgarenfraude is echt een gruwel voor de VVD-stemmer. Anderzijds wil je niet dat de staat je kapotmaakt, maar dat is volgens de kiezers echt een andere discussie.”

Die ambivalente houding is volgens Achterberg momenteel erg zichtbaar. “Ook de VVD-kiezers vinden dat de slachtoffers van de toeslagenaffaire niet schuldig zijn. Maar ze vinden ook dat als jij een fout maakt, wij daar als samenleving niet voor hoeven betalen. En in ruil voor uitkeringen zien ze graag wat terug.” De vorm van wederkerigheid wordt steeds sterker onderschreven in de Nederlandse samenleving, denkt Achterberg. “Ik heb geen Nederlandse data, maar ik weet van onderzoek uit Groot-Brittannië dat deze denkbeelden vaker terugkomen.”

En denkbeelden vertalen zich uiteindelijk in beleid. Niet alleen als het gaat om vermeende fraude met uitkeringen. Het gaat ook over de student die in ruil voor een beurs binnen een paar jaar moet zijn afgestudeerd of de werkzoekende die gedwongen wordt te verhuizen voor zijn baan. “Mensen moeten zich in hun gedrag aanpassen aan de heersende waarden en normen. Het handhaven daarvan en het conformeren daaraan, is veel meer centraal komen te staan bij de VVD dan die individuele vrijheid waar ze prat op gaan.” Partijen als D66 en GroenLinks hebben die plek ingenomen volgens de socioloog. “Vrijheidshandhavers staan tegenover ordehandhavers.”

Achterberg grijpt terug naar de VVD-campagne van 2017 toen Rutte in een in­gezonden advertentie opriep: doe normaal of ga weg. “Het past goed in die culturele ­dimensie.” Het is ook iets wat Noordzij opvalt. “Identiteit, culturele vraagstukken – denk aan migratie, Europa en klimaat – speelden sterk tijdens de laatste campagne en je ziet het terug in de verkiezingsuitslag.”

Wat zegt dat over de samenleving? “Dat de klassieke economische links-rechts­verhouding is ingewisseld voor die culturele component”, zegt Achterberg. “Hoe je aankijkt tegen de wereld is het dominante frame geworden”, vult Noordzij aan.

Zijn linkse partijen overbodig?

In tegenstelling tot de VVD ver­loren de linkse partijen veel zetels tijdens de laatste verkiezingen. Hoe kan dat? Hebben de linkse partijen het tij tegen? “Nee”, zegt socioloog Peter Achterberg. “De typische klassenthema’s bestaan nog altijd.” Hij wijst op kansen voor jongeren, de crisis op de ­woningmarkt en de inrichting van de arbeidsmarkt. “Deze thema’s worden alleen overschaduwd door de culturele component.”

Bovendien heeft een partij als de PvdA een gespleten achterban, denkt Achterberg. “De partij herbergt cultureel linkse mensen, denk aan de schoolmeester, en de cultureel rechtsen, denk aan de ­arbeider.” Een thema als migratie ligt volgens Achterberg gevoelig. “Op cultureel vlak kunnen ze weinig doen zonder zich in de nesten te werken.”

Praktisch geschoolden hebben daar andere ideeën over dan hoogopgeleiden. En dat is volgens Noordzij een belangrijke breuklijn die door de samenleving loopt. De twee groepen komen elkaar steeds minder tegen: niet in de kerk, niet in het dorp, niet op school. Het electoraat wordt ook sterk langs deze weg verdeeld. “Opleiding, niet geld, is daarin de dominante factor. De praktisch geschoolde, of hij nu veel of weinig geld verdient, zal minder snel op GroenLinks of D66 stemmen dan iemand die hoger opgeleid is.”

Wat de VVD relatief goed doet is die twee verschillende groepen min of meer aan zich binden, hoewel de hoogopgeleiden in de meerderheid zijn, ziet Noordzij. “Ik doe onderzoek onder praktisch geschoolden en bekijk hoe zij zich verhouden tot politici. Het wantrouwen onder deze groep is groter. Zij vinden bijvoorbeeld dat politici ver afstaan van hun leefwereld, ze praten omfloerst et cetera. Maar de VVD is af en toe succesvol in het aanspreken van deze groep.”

Dat werkt volgens de socioloog het beste als politici directe taal bezigen. Voorbeelden zijn de doenormaalcampagne van de VVD of een slogan als ‘Nu doorpakken’. “Ook waarderen deze mensen het als Rutte zich kleedt in een spijkerbroek en een trui, of wanneer hij Baudet aanspreekt als zolderkamergeleerde.” Daarnaast, zegt Noordzij, heeft de VVD een paar politici die regionaal aanspreken. Een Brabants Tweede Kamerlid als Thierry Aartsen of voormalig Kamerlid Klaas Dijkhoff.

Meer waardering voor de staat

De vraag blijft in hoeverre de corona­crisis de verkiezingsuitslag heeft beïnvloed en het beeld vertroebelt. De ‘rally around the flag’ – in tijden van crisis scharen we ons achter de leider – wordt veel genoemd als oorzaak voor de VVD-winst. Noordzij denkt daar iets genuanceerder over. Hij deed ­samen met collega’s onderzoek naar het vertrouwen in de regering, zowel vlak voor als net na de intelligente lockdown van maart vorig jaar. Daaruit komt naar voren dat pas nadat de regering maatregelen nam, het vertrouwen toenam. Met andere woorden: het gaat niet zozeer om de crisis, maar om de actie die wordt ondernomen.

De toekomst moet uitwijzen of de VVD op de juiste wijze blijft inspelen op dit sentiment. Als de ­coronacrisis straks naar de achtergrond verdwijnt zal dat ook gelden voor andere thema’s. Achterberg merkt op dat mensen de staat weer meer zijn gaan waarderen dankzij de coronacrisis, en dat zou op termijn weleens kunnen uitmonden in links collectivisme.

Noordzij wijst nog op een andere toekomstvraag, namelijk: hoelang blijft de VVD die brede volkspartij? “Zolang Rutte er is en er geen debat plaatsvindt over de koers van de partij, zal er niet veel veranderen. Maar op het moment dat hij weggaat, er een discussie losbarst en de partij op cultureel gebied linksaf slaat, kunnen best wat rechtse VVD’ers overstappen. En dan is het nog maar de vraag of de partij het hoge zeteltal kan vasthouden.”

Lees ook:

Van de meeste Nederlanders mag Rutte gewoon weer premier worden

De gemiddelde Nederlander vindt de toeslagenaffaire een non-issue tijdens de aankomende verkiezingen. Van iets meer dan de helft mag premier Rutte, ondanks zijn aandeel in de affaire, dan ook opnieuw minister-president worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden