ColumnHans Goslinga

Het is ontnuchterend: de VS en de EU blijken verrassend kwetsbaar

We must now all hang together or we shall hang separately’. Benjamin Franklin zou dit hebben gezegd, nadat hij op 4 juli 1776 in Philadelphia als eerste de Onafhankelijkheidsverklaring van de dertien opstandige kolonies in Amerika had ondertekend. Het is niet zeker of hij deze woorden, die in de Nederlandse vertaling de retorische pointe missen, werkelijk heeft gesproken.

Dat maakt ook niet uit. In de geschiedschrijving zijn ze aan de geboorte van de eerste moderne democratie verbonden en dragen ze een belangrijke boodschap uit aan politici, die geneigd zijn eerst aan hun belangen dicht bij huis te denken. All politics is local, naar een ander gevleugeld woord uit de Amerikaanse politiek.

Kijk voor een illustratie naar de recente strijd in de Europese Unie over noodhulp aan de landen die het zwaarst door het coronavirus zijn getroffen. De woorden van Franklin zouden niet misstaan in de vergaderzalen van de EU. Ze waren geen onverplichtende waarheid als een koe, maar hielden een aansporing in van zijn pappenheimers om in kritieke uren boven zichzelf uit te stijgen.

Dat was hard nodig, want zo vanzelfsprekend als de Amerikaanse afscheiding van Engeland achteraf lijkt, was het niet. Sommige kolonies aarzelden tot het laatste ogenblik, New York onthield zich zelfs op uur U van stemming en ondertekende de verklaring pas vijf dagen later. Een andere dwarsligger werd bewogen zich wegens ziekte af te melden.

Je vergeet soms dat er een politieke strijd aan voorafging

De geschiedenis brengt onbedoeld mee dat bepaalde stappen zo in steen worden gebeiteld dat je vergeet dat er politieke strijd aan vooraf is gegaan. Met alle middelen die ten dienste staan; niet alleen overreding, maar ook vleierij, manipulatie, soms regelrechte omkoping. Politici krijgen de status van staatsman, mede doordat de minder fraaie kanten van het politieke proces snel vervagen en de wapenfeiten aan glans winnen, zoals hier is gebeurd met de Grondwet van Thorbecke in 1848 en de Pacificatie van Cort van der Linden in 1917.

De woorden van Franklin zijn beklijfd, waarschijnlijk omdat ze meer dan één betekenis hebben. Door het schrikbeeld van ophanging te gebruiken, onderstreepte hij het existentiële karakter van de daad van afscheiding. Met de Britse troepen vlakbij Philadelphia was het erop of eronder. Of ze zouden slagen, of ze zouden wegens hoogverraad hangen.

De oud-president van de Nederlandsche Bank, Nout Wellink, bracht de bestaansvraag in het Europese conflict over de noodhulp wat huiselijker onder woorden: ‘Als alles valt, vallen we mee’. Pas op voor een breuk, hang together, houdt elkaar vast, want anders vallen we elk afzonderlijk.

De Europese Unie spreekt niet breed tot de verbeelding

Het belang van het bestaan van de Unie roept echter niet meer dezelfde urgentie op als in de begindagen, toen het Europese project werd aangedreven door de verse herinnering aan het nazi-regime van Hitler en de beduchtheid voor de communist Stalin, zoals de historicus Tony Judt analyseerde. Na de val van de Muur is de Unie uitgebreid, maar is ook de scepsis toegenomen over wat nog vaak het ‘Europese project’ wordt genoemd, een term die veel logos resoneert, maar weinig pathos.

De Unie spreekt niet breed tot de verbeelding, grotendeels door haar tweeslachtige karakter, half een federatie, half het ‘Europa der vaderlanden’, waardoor zichtbaar en overtuigend leiderschap (ethos) ontbreekt. Alles draait om de as Duitsland-Frankrijk, die ook in het conflict over de noodhulp in de coronacrisis zonder twijfel weer een beslissende rol heeft gespeeld.

In de VS is het sinds de stichting ook niet van een leien dakje gedaan, denk aan de verwoestende Burgeroorlog (1861-1865), maar sindsdien heeft het beteugelde leiderschap daar rede en hartstocht behoorlijk in evenwicht weten te houden.

Nu blijken beide staatkundige constructies ineens verrassend kwetsbaar. Het is misschien wel de meest ontnuchterende verrassing in onze tijd. De politieke denker Willem Bonger betoogde in de jaren dertig dat de nadelen van de democratie ruimschoots opwogen tegen de uitwassen van een absolute monarchie: ‘Wat heeft er al niet op de troon gezeteld? Zwakkelingen, domkoppen, ellendelingen en ja, zelfs gekken in optima forma’. Hij zou er verbaasd van hebben opgekeken dat zelfs een volwassen democratie zulke figuren kan voortbrengen, die het ondanks de constitutionele beperkingen lukt de balans tussen rede en hartstocht volledig aan gruzelementen te slaan.

Dan toch liever het weinig zichtbare, gedeelde leiderschap van de Europese Unie, al heeft dat het met zijn politiek van moeizaam voortploegen moeilijk tegen het doorgeslagen pathos van nationalistische populisten. Zulke politiek is inherent aan een democratie die samen-hang beoogt. Leiderschap in de geest van Franklin is in Europa hard nodig, net als in Amerika.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden