Aan de IJssel, zomer 1941.

Naschrift Elisabeth Fisher-Spanjer

Het interessante maar slordige leven vanElisabeth Fisher-Spanjer

Aan de IJssel, zomer 1941.

Van dichtbij maakte Elisabeth Fisher-Spanjer de grote gebeurtenissen van de twintigste eeuw mee. Haar bestaan was turbulent en opwindend en kende ook donkere kanten.

 Zelf vond ze dat ze een slordig leven had geleid. Maar wel heel interessant. Dat slordige begon al heel vroeg. Elisabeth Spanjer kwam in 1915 in Amsterdam ter wereld in een anarchistisch gezin, dat werd bestierd door haar ziekelijke moeder Betsje, die alle zeilen moest bijzetten om het draaiende te houden. Vader Luuk, timmerman van beroep, bemoeide zich er niet zo mee en nam de benen nadat er een tweede dochter was geboren. Op zoek naar werk verhuisde de alleenstaande moeder met haar kinderen ettelijke keren, in en om Amsterdam. De slimme Elisabeth zat in zes jaar tijd maar liefst op acht verschillende lagere scholen.

Toen ma het niet meer trok, kwam Elisabeth (of Bep zoals ze ook wel werd genoemd) kort in het huis van haar vader te wonen aan een van de Amsterdamse grachten. Omdat ze in zijn ogen te lage cijfers had, haalde hij haar van de hbs waar ze een tijdje les had gekregen van de jonge Menno ter Braak. Als 16-jarig meisje kwam ze uiteindelijk terecht in het huis van Henk Sneevliet, befaamd revolutionair, antifascist, antistalinist, vakbondsman en ook nog een paar jaar Kamerlid.

Trotski

Ze verrichte allerlei werkzaamheden voor de splinterpartij en vakbond, correspondeerde zelfs met Leo Trotski, leerde het sektarische wereldje door en door kennen, bekeerde zich ook tot het gedachtengoed, en belandde op haar twintigste in het bed van de beruchte rokkenjager Sneevliet die inmiddels al voor de vierde keer was getrouwd. Haar vriendje en leeftijdsgenoot Joop Zwart dumpte ze voor haar ruim dertig jaar oudere minnaar.

Na een paar jaar hield ze de ultralinkse splinterpartij en haar voorman voor gezien en trok naar Parijs, op zoek naar avontuur. Ze leerde er kunstenaars en bohémiens kennen, genoot van het artistieke wereldje, en deed als figurante mee in films. De film werd haar grote passie en werkterrein, ook nadat ze eind jaren dertig in Nederland terugkeerde. Kort na de inval van de Duitsers werkte Elisabeth, die ooit zo had gestreden tegen het fascisme, mee aan een film over Rembrandt, met antisemitische scènes. En ze kreeg relaties met collaborateurs. Daar stond tegenover dat ze onderduikers onderdak gaf en contacten onderhield met verzetsmensen.

Op bijna 100-jarige leeftijd. Beeld Hollandse Hoogte / Robin Utrecht

Begin 1944 raakte ze hopeloos verliefd op ene Louis Thijssen, werkzaam bij de persafdeling van het kantoor van rijkscommissaris Seyss-Inquart. Ze werd zwanger van hem. Elisabeth geloofde zijn verhaal dat hij een dubbelspion was en ook voor de geallieerden werkte. Ze wist dat zeker toen ze in de zomer van dat jaar beiden door de Duitsers werden gearresteerd. Na hun vrijlating week Thijssen uit naar Berlijn. De zwangere Elisabeth volgde hem na korte tijd en werd in de Duitse hoofdstad opgevangen door vrienden. In december beviel ze van haar zoontje Bas. Met Louis raakte het uit.

Jeugdliefde

Begin 1945 ontvluchtte ze Berlijn dat zwaar gebombardeerd werd door de Amerikanen en Britten. Samen met Bas kwam ze terecht in de stad Wolfenbüttel in het midden van Duitsland. Daar maakte ze het einde van de oorlog mee en kwam ze te werken als tolk. Een jaar later dook in deze stad ineens haar jeugdliefde Joop Zwart op. Die was in Nederland in het verzet gegaan, was al vrij snel gearresteerd en gedeporteerd naar het concentratiekamp Sachsenhausen en later Bergen-Belsen. Zwart werkte inmiddels bij de Nederlandse Militaire Missie in Berlijn. Hij scheidde van Irene Vorrink (de latere minister van milieu) en trouwde eind 1948 met Elisabeth. Een paar jaar nadat ze in 1950 terug waren gekeerd naar Nederland werd hun dochter Pop geboren.

Elisabeth en Joop werden felle anticommunisten. Ze richtten met steun van de Duitse overheid het persbureau Deutsche Korrespondenz op dat artikelen over Duitsland publiceerde. Elisabeth interviewde Oostenrijkse politieke gevangenen die uit de sovjetkampen terugkwamen en over de misstanden daar vertelden. Direct na de inval van de Sovjets in Hongarije in 1956 zamelde ze hulpgoederen voor de Hongaren in en begeleidde het konvooi met voedsel en medicijnen.

Frank Fisher

Het huwelijk met Joop hield niet stand. Tegen haar biograaf Rob Hartmans zei ze begin deze eeuw: “Bij Joop mislukte altijd alles. Het was wel avontuurlijk, maar op een gegeven moment houdt zoiets op.” In 1967 trouwde ze met Frank Fisher, een Poolse politicoloog die in de jaren dertig voor Hitler naar Amerika was gevlucht. Drie jaar later stierf hij. Het waren drie gelukkige en relatief rustige jaren.

Elisabeth was zich inmiddels gaan inzetten voor het lot van dissidente schrijvers in de Sovjet-Unie, zoals Amalrik en Sacharov. Samen met de schrijver en journalist Karel van het Reve riep ze daartoe een stichting in het leven die de rechten van de boeken van het duo regelde. Onverschrokken trotseerde ze de autoriteiten in Moskou en ging bij de dissidenten op bezoek. Ze vroeg de West-Duitse bondskanselier Willy Brandt om hulp; die kende ze nog uit de jaren dertig toen ze samen een internationale conferentie in Laren hadden bezocht en kort na de oorlog was ze hem weer tegengekomen: “Kun jij de Sovjets niet onder druk zetten?” Dankzij Brandt kreeg ze de functie van voorlichter bij de West-Duitse ambassade in Den Haag.

Met Andrej Sacharov en diens stiefzoon, Alosja Bonner, Moskou, Nieuwjaarsdag 1973. Beeld Sabine Reichwein

Groot was haar verdriet toen in 1999 haar zoon Bas overleed, een paar jaar later stierf ook Pop. Ze werden allebei slechts 54 jaar. Tegenover haar biograaf Rob Hartmans zei ze dat ze bij hun opvoeding de nodige steekjes had laten vallen en haar kinderen te weinig aandacht had gegeven. Ook dat was onderdeel van haar slordige leven.

Uren telefoneren

De laatste tien, twintig jaar werd het steeds stiller om haar heen, in die zin dat steeds meer van haar leeftijdgenoten overleden. Drie jaar geleden stierf ‘de laatste der Mohikanen’, zoals ze hem zelf noemde: Klaus Harpprecht, de speechschrijver van Willy Brandt. Maar ze bleef wel veel contacten met jongere mensen onderhouden, kon uren aan de telefoon hangen met vrienden in Amerika, Engeland, Frankrijk, Duitsland en Israël.

Ze sprak vloeiend Engels, Frans en Duits en als ze iemand uit de Duitse hoofdstad aan de lijn had, ging ze moeiteloos over in het platte Berlijnse accent. Die stad mocht ze graag bezoeken, ook op hoge leeftijd. Ze werd dan wel weggebracht door vrienden, en een paar weken later weer opgehaald, maar ondertussen wist ze zelfstandig haar weg te vinden.

En dat was een hele prestatie, want de laatste vijftien, twintig jaar was ze zo goed als blind. De krant beluisterde ze op cd-roms, en ze profiteerde volop van het feit dat ze in haar jeugd blind had leren typen. Al kon het gebeuren dat er abacadabra in haar getypte brieven aan vrienden stond. Want dan was ze net met de verkeerde toetsen begonnen. De ontvanger moest het dan decoderen door de tekst opnieuw te tikken en te zien waar het mis was gegaan.

Ze bleef zelfstandig wonen en kon een beroep doen op een hele schare mantelzorgers die boodschappen deden en eten voor haar kookten. Begin dit jaar ging zowel haar lichamelijke als geestelijke gezondheid sterk achteruit. Zestien dagen voordat ze 104 zou worden, stierf ze.

Elisabeth Fisher-Spanjer werd geboren op 21 juni 1915 in Amsterdam; ze overleed in deze stad op 5 juni 2019.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Lees ook:

Huub Snoek was een tegendraadse arts met een revolutionair plan

Met zijn hippie-uiterlijk was huisarts Huub Snoek een markant gezicht in Hoevelaken, waar hij stiekem werkte aan zijn verboden geschriften.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden