InterviewGeschiedenis

Henk Sneevliet gaf China een verenigd front

Henk Sneevliet (derde van links) naast Vladimir Lenin, op 1 juli 1920 tijdens het tweede wereldcongres van de Derde Communistische International. Uit: 'De GROe op de Overtoom, spionnen voor Moskou (1920-1940) van Igor Cornelissen. Beeld
Henk Sneevliet (derde van links) naast Vladimir Lenin, op 1 juli 1920 tijdens het tweede wereldcongres van de Derde Communistische International. Uit: 'De GROe op de Overtoom, spionnen voor Moskou (1920-1940) van Igor Cornelissen.

De Chinese Communistische Partij viert dit jaar haar honderdste verjaardag. Zonder de Nederlandse Henk Sneevliet die vandaag 79 jaar geleden stierf, was het nooit zover gekomen. Sneevliets invloed is nu nog voelbaar. China-wetenschapper Anthony Saich schreef een boek over hem.

De moed moet Henk Sneevliet in de schoenen zijn gezonken toen hij in juni 1921 aankwam in Shanghai. Zijn opdracht was de Chinese communisten te helpen bij de oprichting van hun partij, die gepland stond tijdens een congres een maand later. Maar hoe moest hij dat klaarspelen met het wanordelijke, piepkleine clubje dat hij aantreft? Er zijn niet meer dan vijftig idealisten.

China’s eeuwenoude keizerrijk was uiteengevallen in gebiedjes waar sterke mannen rollebollend de dienst uitmaakten. De Chinese keizer zat al jaren opgesloten in de Verboden Stad. Intussen was in de Sovjet-Unie een communistische revolutie geweest, en vond leider Vladimir Lenin het tijd worden dat arbeiders wereldwijd in opstand kwamen.

De Nederlandse vakbondsman en revolutionair Henk Sneevliet was Lenins persoonlijke keuze om in China orde op zaken te stellen. Als er iemand was die in China de boel kon organiseren, dan was hij het. Sneevliet boekte eerder succes in Indonesië namens de Comintern, de internationale afdeling van de Sovjet-communisten.

Dit jaar viert de Chinese Communistische Partij (CCP) haar honderdste verjaardag en zonder de Nederlander was de partij er misschien wel helemaal niet gekomen. Dat is niet overdreven, zegt de Amerikaanse China-wetenschapper Anthony Saich. Hij schrijft veel over Chinese politiek en vond dat de invloed van de Nederlander een apart werk verdiende. Dat kwam vorig jaar uit onder de titel Finding Allies and Making Revolution. Met een Chinese tempel als zoomachtergrond vertelt Saich over zijn onderzoek in de Nederlandse archieven. De Nederlandse autoriteiten hielden de gangen van de activist, die nauwe banden met Moskou onderhield, nauwlettend in de gaten.

Geboren in 1883 in Rotterdam, en opgegroeid in Den Bosch in een armoedig rooms-katholiek milieu, werkte Sneevliet bij de spoorwegen toen hij voor het eerst de barricaden beklom om het op te nemen voor de arbeiders. Hij bleek een scherp redenaar en Lenin moet van hem onder de indruk zijn geweest, denkt Saich.

Hendricus Josephus Franciscus Marie Sneevliet (1883 - 1942)

De eerste leider van de Sovjet Unie, Vladimir Lenin, stuurt Henk Sneevliet in 1921 naar Shanghai namens de Comintern. Het is Stalin die hem in 1923 vervangt door een trouwe bondgenoot, een Rus die het belang van de Sovjet-Unie behartigt.

Sneevliet reist terug naar Nederland waar hij voorzitter wordt van het Nationale Arbeidssecretariaat (NAS). Hij stelt zich ook kandidaat voor de Tweede Kamer. In de jaren dertig schuift hij als marxistisch politicus steeds verder op naar links. Hij was één van de meest linkse Kamerleden die Nederland ooit kende.

In 1940, net voor Nederland capituleert, heft de Revolutionair Socialistische Arbeiderspartij (RSAP) zichzelf op. Sneevliet duikt onder en richt een communistische verzetsbeweging op. Op 6 maart 1942 wordt hij gearresteerd op zijn onderduikadres, en op 13 april nabij Kamp Amersfoort gefusilleerd.

Toen ze elkaar in 1920 ontmoetten had de Nederlander er al een indrukwekkende, internationale carrière als activist op zitten. “Hij had in de Nederlandse vakbond gewerkt en combineerde dat met praktische ervaring op de grond. In Indonesië organiseerde hij nationaal verzet tegen de koloniale macht. Lenin had hier dus iemand die het westen én het oosten kende. Een zeldzame combinatie.” Bovendien wist hij het een en ander over de marxistische theorie.

Toch was het niet Sneevliet die het communisme naar China bracht. Dat is een verkeerd beeld, zegt Saich. De geesten waren in die vroege twintigste eeuw rijp voor nieuwe ideeën. Overal ter wereld werden absolute machthebbers van hun troon gestoten. Het eeuwenoude keizerrijk was in Peking aan haar einde gebracht. Maar hoe het verder moest, was nog een groot vraagteken.

Portret van Henk Sneevliet. Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Fotograaf onbekend
Portret van Henk Sneevliet.Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Fotograaf onbekend

Veel kennis over anarchie, socialisme en marxisme was in die jaren overgewaaid uit Japan. “Bovenop die fundering kwam Sneevliets idee van een partij, hij kwam met ideeën hoe je een revolutie kon promoten in een koloniaal of semi-koloniaal land”, vertelt Saich. China is in 1921 namelijk nog lang niet klaar voor het socialisme. Dat idee kan Sneevliet meteen weer opbergen, ziet hij bij aankomst. Hij heeft het gevoel dat hij bij het begin moet beginnen onder ‘uiterst ongunstige omstandigheden’, schreef hij later.

Er is een nationale revolutie nodig om het land te verenigen. Dan pas kon er iets terecht komen van een klassenstrijd. De originele marxistische theorie van een werkende klasse die zich afzet tegen kapitalisten, is in China nog lang niet aan de orde. De pak ’m beet vijftig communisten zijn eerder werkloze intellectuelen, geen arbeiders. Het brengt Sneevliet bij een plan B, geïnspireerd op zijn tijd in Indonesië, waar allerlei groepen in de samenleving zich samen hadden verzet tegen de Nederlandse kolonisator.

Samen met de nationalisten

Na het eerste partijcongres reist Sneevliet naar het zuiden van China om nationalist Sun Yat-sen te ontmoeten, vervolgt Saich. Suns nationalisten, verenigd in de Kuomintang, waren al wat langer bezig. Ze hadden meegewerkt aan de afzetting van de keizer, in 1912. “Anders dan in Shanghai, waar wat verslagen intellectuelen rondhingen, was hier echt een revolutie aan de gang. Een enorme staking van Kantonese vissers. Toen besefte Sneevliet dat de communisten moesten samenwerken met de nationalisten om een kans op succes te hebben.”

Het gebrek aan eenheid frustreert Sneevliet. Hij begrijpt maar niet dat de communisten niet naar het vrije zuiden willen, en in Shanghai blijven klitten, waar ze alleen in het geheim in kelders en portieken kunnen discussiëren. De Fransen en Amerikanen claimen hier hun eigen grondgebiedjes waar Chinezen ondergeschikt zijn. De kolonisators zijn beducht voor een opstand.

Het idee om op te gaan in de nationalistische organisatie met Sun als leider, stuit op weerstand van Sneevliets Chinese kameraden. Toch krijgt hij zijn zin. “Wat wilden ze anders? Hun Communistische Partij had op dat moment maar 53 leden”, benadrukt Saich nog maar eens. De communistische revolutie verspreiden gaat nooit lukken zonder een degelijke organisatiestructuur. De partij is op dat moment niet meer dan groepjes vrienden die debatteren en studeren. Een soort studentenverenigingen, legt Saich vrolijk uit. “Jongens die eigenlijk niet zoveel hadden gepresteerd. Een beetje zoals ik toen ik 19 was, rondhangen in de kantine, nadenken over een staatsgreep.”

Tijdens de samenwerking met de nationalisten probeert Sneevliet Sun ervan te overtuigen meer aandacht te besteden aan propaganda. Dat is volgens hem belangrijker dan militaire slagkracht. Het is een echo die blijft klinken door de jaren die volgen. Een van de oprichters van de partij is Mao Zedong en later zal blijken dat hij behoorlijk wat heeft opgestoken van Sneevliets betoog over propaganda en partij-organisatie.

Zeker drie keer ontmoet Sneevliet de mede-oprichter van de CCP, de huidige Chinese communistische partij. Bij het eerste en derde partijcongres, en in een boekwinkel in Changsha. Tot Saich’ diepe spijt heeft toen niemand opgeschreven waar de twee mannen het over hadden. Sneevliet maakt wel notities tijdens het derde partijcongres. Hij schrijft dat Mao erg pessimistisch en gedesillusioneerd is over de revolutie in China. Op dat moment, in 1923, zitten de lokale krijgsheren de CCP keer op keer dwars.

Dat de partij er op dat moment überhaupt is, mag Sneevliet op zijn conto schrijven. Financieel leunt de CCP zwaar op hulp uit Moskou. Maar onder de militaire paraplu van de nationalistische partij moedigen de communisten activisme aan onder de Chinezen die zwoegen op het land en worden onderdrukt door grootgrondbezitters. Steeds meer mensen sluiten zich aan bij de nieuwe partij.

Waar het naar toe moet met het communisme in China, is bij de oprichting verre van duidelijk. Toch beschouwt Sneevliet, net als Lenin, ideologie als een belangrijk ‘wapen’. Ooit, als China verenigd is, zal de communistische revolutie plaatsvinden. Dat de Chinese samenleving nog in een feodaal stadium verkeert, lost Mao Zedong op. Bij gebrek aan arbeiders die zich tegen de kapitalisten kunnen keren, zoals in andere landen, maakt hij er boeren versus grootgrondbezitters van.

Een flexibel dogma

De marxistische ideologie, waarin samenlevingen evolueren van kapitalistisch naar socialistisch en dan communistisch blijkt flexibel. Want waar staat China in dat schema? Hoe communistisch is het land waar de Communistische Partij almachtig is, maar dat flink wat kapitalistische trekjes vertoont?

Xi Jinping legt nog altijd de nadruk op het belang van de theorie, al lijkt die in de praktijk achterhaald. Saich begrijpt dat wel. “Je kunt er niet vanaf stappen. Waarom heb je een communistische partij als je geen ideologie hebt als kern? Je kunt ook geen afstand nemen van Mao zoals de Sovjet-Unie afstand nam van Stalin, want zij hadden Lenin om op terug te vallen. Mao is de Lenin én de Stalin van de Chinese revolutie. Dus je zit aan ‘m vast.”

Marxisme in China

Het is niet de bedoeling dat Chinezen de theorie van Karl Marx zelf interpreteren. Een paar jaar geleden kwamen studenten in de problemen omdat ze het marxisme bestudeerden. Ze reisden naar Shenzhen waar ze het opnamen voor de rechten van arbeiders. De studenten werden geschorst en sommigen zelfs opgepakt.

De CCP houdt zogenaamd vast aan de marxistische theorie, maar het is niet de bedoeling dat anderen daar al te actief aan meedoen, zegt Saich. “Zo’n interpretatie voorziet je van een behoorlijk krachtig wapen om kritiek te leveren op China’s staat van ontwikkeling.”

Daarom presenteert de CCP het door Mao geïnterpreteerde marxistische gedachtegoed niet als één idee, maar als een collectief product. Zo hebben andere leiders het recht om het te vertalen en interpreteren – net waar de situatie om vraagt. De ideologie die Sneevliet in naam van Lenin kwam uitdragen, is nu dus een wolk die van vorm verandert, al naar gelang de behoefte van de CCP.

Toch is de invloed van Henk Sneevliet na honderd jaar nog merkbaar. Op lastige momenten vormt de partij nog steeds graag een verenigd front. Saich legt bijvoorbeeld uit hoe de Communistische Partij andere politieke partijen verbood toen ze aan de macht kwam, maar ze terughaalde bij de hervormingen in de jaren tachtig. “Er waren wetenschappers en technici die niet bij de Communistische Partij wilden, maar die cruciaal waren voor de kennis die de partij nodig had.”

Ook in 2021 bouwt China graag coalities met mensen die geen partijlid zijn, maar de doelen van de CCP ondersteunen. “Overzeese Chinese communisten, en al die Chinezen in het buitenland zijn belangrijke spelers in dat proces.” De United Front Work Department, een nogal ondoorzichtig bureau van de Communistische Partij, werd tijdens de oorlog tegen de Japanners opgericht om mensen te overtuigen van de noodzaak tot samenwerking. Tegenwoordig verstrekt ze studiebeurzen en stuurt ze Confucius Instituten aan die in het buitenland voor Chinese belangen lobbyen onder de noemer van culturele uitwisseling.

Dat pragmatisme, coalities sluiten om dingen gedaan te krijgen, is Sneevliets erfenis. Voor hem was het verenigd front een middel om het onderdrukte proletariaat te bevrijden. Maar sinds de Communistische Partij almachtig is in China, dienen coalities vooral het nationale belang, zegt Saich.

Zou Sneevliet nu onder de indruk zijn van de geoliede partijmachine? “Ik denk dat hij zich te pletter zou schrikken van de meedogenloze aard van de Chinese samenleving, de manier waarop arbeiders en boeren worden behandeld”, zegt Saich. “Hij zou misschien wel onder de indruk zijn van het feit dat China haar eigen belangen nastreeft, en zich niet hoeft bezig te houden met wat de Britten, Fransen of Amerikanen van het land willen. Maar ik denk niet dat dit het China is dat hij voorzag toen hij aan zijn missie begon.”

Correctie: In een eerdere versie van dit artikel stond in een fotobijschrift 2020 waar 1920 moest staan.

Lees ook: Communistische partij China bloeit dankzij propaganda en onderdrukking

China maakt zich op voor de zeventigste verjaardag van de Volksrepubliek. De Communistische Partij heeft de macht nooit losgelaten, maar hoe lang kan ze dit volhouden?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden