Handel

Handelsrelatie met China: koopman, dominee en generaal

Beeld Idris van Heffen

Nederland worstelt in de relatie met China. Donderdag debatteert de Tweede Kamer over de mogelijke spionage door Huawei en het 5G-netwerk. 

Wat kan Nederland in z’n eentje tegen China? Hebben wij wel invloed op de relatie met deze reus of zijn wij het nootje in de Amerikaans-Chinese notenkraker? En hoe beschermt Nederland zijn strategische gegevens? Nederland worstelt in de relatie met de een na grootste economie ter wereld.

Lege schappen en uitverkochte gadgets bij AliExpress. Het is nog niet zover, maar het wuhanvirus laat Nederland beseffen hoe afhankelijk het is geworden van de import van Chinese goederen. China is overal. In de kleding die wij dragen, de smartphones waarmee we bellen en de spullen die jongeren massaal online bestellen.

De macht van China groeit niet alleen op economisch gebied. Telecomreuzen als Huawei veroveren in snel tempo een plek op de wereldmarkt en dingen mee naar internationale investeringscontracten. Dat geeft deze door de Chinese overheid gedomineerde bedrijven grote politiek-strategische macht. Wereldwijd, vooral in Afrika, verovert China de controle over land en grondstoffen. Via cyberspionage jaagt het op de technische innovaties van anderen.

Patstelling

Wat betekent dit voor Nederland? De controverse rond de levering van apparatuur van chipsmaker ASML aan China is een treffend voorbeeld van de dilemma’s waar Nederland voor staat. De VS oefenen grote druk uit op Nederland, Donald Trump sprak er premier Rutte rechtstreeks op aan. Verleen geen exportvergunning, zeggen de Amerikanen, China zal er militair voordeel bij hebben. Maar ook China oefent op zijn beurt druk uit. Het gevolg: een patstelling die nu al maanden duurt, met ongetwijfeld achter de schermen diplomatiek topoverleg.

Ander voorbeeld, iets minder groot: de samenwerking van KPN met Huawei, waarover Trouw onlangs publiceerde. KPN ontwikkelde met het Chinese Tencent de reis-app WeGoEU, die toeristische tips geeft aan Chinezen. Maar met deze app kunnen ook gevoelige reisgegevens (bijvoorbeeld moskeebezoek) verzameld worden, die China kan gebruiken tegen zijn ­eigen burgers en religieuze minderheden. KPN kan zo indirect betrokken raken bij mensenrechtenschendingen door China. Onduidelijk is of er meer van dergelijke gevoelige samenwerkingen zijn tussen Nederlandse en Chinese bedrijven. Dat gaan de ministers Kaag voor buitenlandse handel en Blok van buitenlandse zaken nog uitzoeken, beloofden ze de Kamer vorige week.

Of neem de grote kwestie waarover de Tweede Kamer vandaag debatteert: mogelijke spionage door Huawei in Nederland en de veiling van 5G-frequenties. 5G is het nieuwe razendsnelle netwerk voor internet, dat de economie naar verwachting een grote impuls zal geven. De veilingen van de eerste drie frequenties voor dit netwerk zijn binnenkort.

Discussie met de handschoen aan

Over het gebruik van Huawei-technologie voor dit netwerk wordt al maandenlang gepraat. Een discussie met de handschoenen aan – om China niet met naam te noemen en zo te beledigen. Deze maand besloot het kabinet bij deze veilingen leveranciers uit ‘landen die het kabinet verdenkt van cyberspionage’ buiten de deur te houden. Betekent dat voor Huawei einde verhaal? Toch niet helemaal.

De uitsluiting geldt voor ‘kritieke onderdelen’ van het netwerk, maar wat precies ‘kritiek’ is weet niemand. KPN maakt ook veel gebruik van ‘gewone’ onderdelen van Huawei. Sommige kenners (de topman van Ericsson, niet gespeend van eigenbelang) stellen daarentegen dat er bij 5G weinig onderscheid te maken valt tussen de kern- en randonderdelen. De vraag is dan: hoe afhankelijk is een bedrijf als KPN nu al van Huawei? Hoeveel miljarden duurder wordt het netwerk zonder de zeer goedkope Chinezen?

Nederland staat dus, net als heel Europa, voor de fundamentele vraag: hoe kan het zijn markt open houden en toch strategische gegevens beschermen? Eurocommissaris Frans Timmermans noemde dat deze week na afloop van zijn Wellenstein-lezing in Den Haag de grootste uitdaging in de relatie met China, en speciaal in het debat rond 5G. Europa loopt nu nog voorop in de ontwikkeling van 5G en volgens Timmermans moet Europa niet dezelfde fout maken als destijds bij de ontwikkeling van de gsm naar de smartphone, waar de VS vanuit een achterstandspositie de markt aanvankelijk overnamen.

Daar laat zich in een notedop het dilemma van de relatie met China zien. Nederland is gewend te schipperen tussen de koopman en de dominee, tussen handelsbelangen en een zorgvuldige omgang met mensenrechten. Nu is er een derde bijgekomen. De soldaat, of de agent, die de nationale veiligheid moet beschermen.

VVD-Kamerlid Sven Koopmans heeft eigenlijk een hekel aan de metafoor van de koopman en de dominee. “De soldaat? Ik noem hem eerder de generaal. Voor ons staat veiligheid in de relatie met China voorop.” Daarmee doelt Koopmans op nationale en strategische belangen, maar ook op productveiligheid. “Dat de Chinezen geen snoertjes met nep-Kema-keur hierheen sturen.”

China als wereldmacht

Koopmans en anderen schreven in het voorjaar van 2019 een China-strategie van de VVD, waarin ze hamerden op het beschermen van vitale infrastructuur en de risico’s van kennisdeling. Deze punten keerden ook terug in de China-strategie van minister Blok. Het VVD-Kamerlid signaleert dat sindsdien meer partijen in termen van veiligheid het debat over China voeren. “Tegelijkertijd is en blijft China een zeer belangrijke economische en politieke partner. China is geen opkomende macht, het is al een wereldmacht.”

Volgens Bram van Ojik, GroenLinks-­Kamerlid en oud-diplomaat is het nog niet zo lang geleden dat de vraag ‘hoeveel geld kunnen we verdienen in China’ voor Nederland voorop stond. Een heel verschil dus met bijvoorbeeld de houding ten opzichte van Rusland. In het najaar van 2018 kreeg de Chinese premier Li Keqiang een warme ontvangst in Nederland. Alles ademde handel en ook Keqiangs aansluitende bezoek aan Brussel stond in het teken van economische toenadering. De dreigende handelsoorlog met de VS dreef de Chinezen eveneens dichter naar de Europeanen.

“De discussie over de risico’s van zakendoen met China is relatief nieuw”, aldus Van Ojik. Met partijleider Jesse Klaver bezocht hij China in diezelfde periode, waar ze ook met ondernemers van start-ups praatten. “De Chinese overheid, dus de Communistische Partij, heeft een ongekende invloed op het bedrijfs­leven. Iedereen weet dat hij in de gaten wordt gehouden, en het is niet vreemd dat hoge partijfunctionarissen in de board van bedrijven zitten.”

Is Nederland dan naïef geweest over de risico’s? Een beetje wel, vindt Van Ojik. “Maar China is de laatste tijd zelf ook duidelijker zijn strategische doelen gaan uitspreken. Die hele handelspolitiek van de nieuwe Zijderoute, van Made in China, de militaire component, de ­actieve manier waarop Chinese ambassadeurs zich mengen in debatten over censuur of mensenrechten. Maar misschien was het vanuit Nederland geen naïvititeit, maar angst, de vrees om de handelsrelatie te veel te belasten.”

Van Ojik ziet wat dat betreft een parallel met het debat over mensenrechten. “Dat is in gesprekken met China haast verworden tot de rituele rondvraag. Minister Blok kreeg vorig jaar bij de presentatie van zijn China-strategie niet voor niets opdracht van de Kamer het te magere hoofdstuk over mensenrechten te herschrijven. De coalitie nam hierin het voortouw. Dat is bijzonder, als een minister zijn huiswerk voor een strategie over moet doen.”

Telecomreuzen als Huawei veroveren in snel tempo een plek op de wereldmarkt en dingen mee naar internationale investeringscontracten.Beeld AFP

‘De rode lijn is de veiligheid’

De Tweede Kamer is soms te veel bezig met de vraag ‘wat vinden wij van de rest van de wereld’, stelt Koopmans daartegenover. “Naar de dominee luisteren mensen pas als ze in de kerk zíjn. We moeten open blijven staan voor hen.” Desondanks bepleitte ook de VVD onlangs druk op China vanwege de onderdrukking van de moslimminderheid Oeigoeren. “Die druk moeten wij in Europees verband uitoefenen en hij moet wel effectief zijn. Maar ik blijf benadrukken: buitenlandse politiek gaat over veel meer. Ik zou die niet willen koppelen aan onze beoordeling van de politiek van andere landen. De rode lijn is de veiligheid. Daarmee komen we op voor nationale belangen en onze welvaart.”

De dialoog is daarin belangrijk. Koopmans verwelkomt de steeds actievere bijdrage van China aan het debat, ook in Nederland. Dat geeft ruimte om het ook over andere zaken te hebben. “De Chinese ambassadeur sprak zich deze week uit over cartoons, dat we hier niet de spot mogen drijven met het wuhanvirus. Daar ga ik dan hard tegenin, want wij staan pal voor de persvrijheid. Maar ik vind het heel nuttig wanneer hij zich mengt in het publieke debat over het buitenlandbeleid.”

Heeft Nederland in dit opzicht wel eigen bewegingsruimte? De VS hameren luid op de strategische gevaren van samenwerking met de Chinezen. Ze verbinden hier zelf harde maatregelen aan als sancties en het uitsluiten van investeringen. In het rapport ‘China en de strategische opdracht van Nederland in Europa’ schreef de Adviesraad voor Internationale Vraagstukken vorig voorjaar dat Europa zijn ­eigen ‘strategische ruimte’ moet zoeken in de relatie met China. Als Europa zich ‘loskoppelt’ van Chinese technologie, waar de Amerikanen op aan lijken te koersen met 5G, dan kan dat op den duur ook conflicten in de hand werken, stelde de AIV.

Volgens Luuk van Middelaar, co-auteur van het AIV-rapport, moet Europa daarom ‘harder werken’. Anders zijn we helemaal niet meer in staat onze eigen afwegingen te maken en onze eigen belangen te verdedigen, stelde de hoogleraar Europees Recht aan de Universiteit Leiden in NRC. Van Middelaar ziet daarom wel iets in een Europees beleid van exportvergunningen voor gevoelige kennis en apparatuur. Nederland zou zich zo kunnen verschuilen achter de grotere rug van de EU.

Financiële invloed van China

Koopmans vindt, net als minister Kaag, dat Nederland dergelijke zaken nationaal kan ­blijven besluiten. “Natuurlijk moeten we daarnaast zo veel mogelijk een Europees front vormen. De Europese Unie is een machts­factor als handelsblok.” Zorgen heeft Koopmans over de financiële invloed die China nu al heeft op sommige lidstaten, en het feit dat sommige Europese subsidies rechtstreeks ten goede ­komen aan Chinese Zijderoute-projecten.

Nederland zou zowel mensenrechten als de eigen, nationale belangen steviger neer moeten leggen in Peking, bepleit Van Ojik. “We zijn al laat, Europese consensus over China is ver te zoeken, we zullen andere coalities moeten vormen. We staan met 1-0 achter. Huawei ís de beste met 5G, de havens van Piraeus en straks Genua en Triëst zijn al in Chinese ­handen.”

Van Ojik gelooft niet dat méér economische – wederzijdse – afhankelijkheid leidt tot politieke ontspanning. “Dat is een soort mal, die lang niet altijd werkt. Kijk naar Rusland, onze nauwe relatie op het gebied van energie, vooral gas, heeft Rusland ook niet weerhouden van annexatie van de Krim. Dat wil niet zeggen dat er helemaal niet met China moet worden samengewerkt, stelt hij. “Er zijn zoveel terreinen waarop het juist heel zinnig is om met China samen op te trekken: klimaat, het bestrijden van armoede waar ze heel succesvol in zijn, voedselproductie, schone lucht en watertechnologie.”

Koopmans is daar optimistischer over. “In een betere relatie is het makkelijker elkaar aan te spreken. En ze blijven terugkomen, echt niet alleen om zich hier te laten bekritiseren.” Van Ojik: “Onderschat onze positie tegenover China niet. Waarom zouden ze anders zo graag die chiptechnologie van ASML willen hebben?”

Lees ook:

De handelsoorlog tussen China en de VS gaat over meer dan handel

China gaat er prat op dat het geen politieke eisen stelt aan handelspartners. Maar buitenlandse bedrijven moeten wel loyaal zijn aan het land.

Huiswerk voor Stef Blok, Kamer eist dat hij zijn China-strategie overdoet

Minister Stef Blok moet opnieuw aan de slag met zijn China-strategie. Een meerderheid van de Kamer wil dat de minister van buitenlandse zaken het hoofdstuk over mensenrechten herschrijft.

Ook coalitiepartijen vinden de China-strategie van het kabinet te slap en te vaag

In het plan dat het kabinet woensdag – behoedzaam – presenteerde over het beleid richting de steeds dominantere wereldmacht China ontbreekt de helderheid over het doel en de middelen daarvoor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden