Kadijatou Yansane uit Guinee Bissau (20) in de opvangkerk op het Canarische eiland Fuerteventura.

ReportageCanarische Eilanden

Gestrand op de Canarische Eilanden, de gevaarlijkste migratieroute bereikt een piek tijdens coronacrisis

Kadijatou Yansane uit Guinee Bissau (20) in de opvangkerk op het Canarische eiland Fuerteventura.Beeld alex tieleman

Een toenemend aantal migranten probeert Europa te bereiken via de Canarische eilanden. Niet zonder gevaar: de route is dodelijker dan die over de Middellandse Zee. “De zee was woest en ik was doodziek.”

Een oude man tuurt naar de einder vanaf een bankje onder een door de Europese Unie betaalde boottakelconstructie in de haven van Arguineguín. De gepensioneerde Manuel Fernandez (73) wacht in het Canarische vissersplaatsje wel vaker vroeg in de ochtend op de eerste boten die terugkeren met de vangst van de dag. Hij bewondert dan de mooiste exemplaren.

Deze dagen staart Fernandez vooral naar de pier, waar voor een klein tentenkamp van het Rode Kruis schimmen rondschuifelen. De boten met migranten dobberen nog voor het havenhoofd. Vannacht bereikten 46 migranten de Spaanse wateren, onder wie 19 minderjarigen.

Tijdens de coronacrisis is het aantal migranten dat hier over zee Europa probeert te bereiken, nog nooit zo hoog geweest. Terwijl de toeristen Spanje’s populaire vakantie-eilanden steeds vaker links laten liggen. De kleine pier in Arguineguín, de plek waar de eerste noodopvang op Gran Canaria plaatsvindt, was de afgelopen weken afgeladen met soms wel 450 migranten.

“Dit hier is het paradijs”, zegt Fernandez, de andere kant op wijzend richting het maagdelijke zandstrand waarachter grauwe appartementen uittorenen. “Dit heb ik hier op de pier nog nooit meegemaakt. Dat gaat toch niet zo? Straks brengen ze nog Covid mee”, zegt hij terwijl hij zijn afgezakte mondkapje rechttrekt.

Migranten krijgen bij aankomst op het Canarische eiland Fuerteventura een gezondheidscontrole.Beeld EPA

De Canarische Route is dodelijker dan andere routes

De Gambiaanse Sileymenn Momodou (18) werd een paar weken terug ook op de pier opgevangen. Na een negatieve coronatest en twee weken preventieve quarantaine werd hij overgebracht naar een hotel in Las Palmas, aan de noordkant van Gran Canaria, waar migranten bij gebrek aan reguliere opvangplekken nu hun dagen slijten.

“De zee was woest en ik was doodziek”, vertelt Momodou, terwijl hij een sigaretje rookt tegen de hotelgevel waar de Spaanse en Europese vlag uithangen. Van zijn boot haalde iedereen de overtocht, maar dat was niet het geval bij zijn Senegalese kameraad, die vanachter zijn mondkapje ontkennend met zijn hoofd schudt.

De Canarische Route is dodelijker dan de andere migratieroutes over zee naar Europa via Griekenland of Italië. Bij de overtocht naar de Spaanse eilanden komt een op de twintig migranten om het leven: augustus kende een triest dieptepunt. In ieder geval vijftig migranten verdronken toen twee boten zonken die op weg waren naar de Canarische Eilanden.

Sinds 2008 is het aantal migranten dat op de Spaanse eilanden aankwam niet zo hoog geweest

Dit jaar explodeerde het aantal aankomsten op de eilanden, officieel: de Spaanse autonome regio, gelegen pal voor de Afrikaanse westkust. Tot nu toe kwamen 6500 migranten naar de eilanden. Vorig jaar waren het er nog geen duizend. Een record, sinds 2008 is het niet meer zo hoog geweest. 

Het blijft een stuk lager dan de naar schatting bijna 50.000 migranten die over de Middellandse Zee Europa bereikten. Desalniettemin raakte de opvang op de Canarische Eilanden en de doorgang voor opvang op het Spaanse vasteland compleet verstopt. Al stelt de Spaanse regering dat zij snel heeft gehandeld en voorbereid was op de toename van het aantal migranten.

Het is een ommekeer vergeleken met 2018 toen de toestroom van het aantal migranten in Spanje juist sterk afnam. Dat jaar kwamen er ruim 56.000 migranten aan op Spaanse kusten, dan gaat het niet alleen om de Canarische eilanden, terwijl dit aantal vorig jaar bijna gehalveerd was. Die daling werd in­gezet nadat de Marokkaanse regering in ruil voor financiële toezeggingen uit Spanje en de EU de grensbewaking opschroefde en migranten onder protest van mensenrechtenorganisaties soms met harde hand van het noorden van het land, waar zij wachtten op een oversteek, naar het zuiden deporteerde.

Beeld Thijs van Dalen

 De meeste bootjes die uit de Westelijke Sahara en Mauritanië vertrekken koersen naar Gran Canaria of Tenerife

De huidige opleving van de Canarische Route komt volgens de Spaanse Commissie voor Vluchtelingenhulp (CEAR) en het Rode Kruis onder meer door politieke onrust in de Afrikaanse Sahel en mogelijk door minder goed bewaakte grenzen, omdat agenten elders worden ingezet om corona-lockdowns te handhaven.

Het gevaar van de route zit hem volgens Roberto Basterreche in de aanzienlijke afstanden die de vaartuigen moeten afleggen waar zij niet op berekend zijn. Hij geeft leiding aan het coördinatiecentrum van de kustwacht in Las Palmas. De meeste bootjes die uit de Westelijke Sahara en Mauritanië vertrekken koersen naar Gran Canaria of Tenerife. De steden Tarfaya en Tan-Tan in het zuiden van Marokko zijn eveneens belangrijke vertrekpunten. De boten gaan in dat geval richting Fuerteventura en Lanzarote.

Dat gebeurt vaak in zogeheten ‘cayucos’, vissersboten van 14 meter lang die soms tot honderd passagiers vervoeren. Ook kleine houten scheepjes en grote rubberen vlotten worden deze dagen gebruikt. Die wirwar aan vaartuigen is nieuw ten opzichte van 2006. Toen bereikten 40.000 migranten de Canarische Eilanden, een record. Nu ziet Besterreche dat de mogelijk gunstige weersomstandigheden in het gebied die tot december kunnen aanhouden het aantal overtochten nog aanzienlijk kan doen stijgen.

“Wij zien continu bootjes aankomen die overbelast zijn en in precaire omstandigheden aankomen”, zegt hij. Meestal zijn het familieleden van migranten die contact zoeken met Spaanse migrantenorganisaties die vervolgens de kustwacht inseinen met coördinaten om de boten in Spaanse wateren te zoeken, vertelt Basterreche.

Gescheiden van haar 3-jarige dochtertje

Bintou Camara (22) uit Guinee-Bissau in de opvang van de kerk op Fuerteventura met een foto van haar 3-jarige dochter Fatima van wie zij bij aankomst in Spanje is gescheiden.Beeld alex tieleman

Zij en vier andere vrouwen werden van de kinderen gescheiden

De boot waar Bintou Camara (22) uit Guinee-Bissau op zat, werd gevonden. Op een filmpje dat zij maakte toen het overvolle bootje de kustwacht in het vizier kreeg, kijkt haar 3-jarige dochter Fatima verbaasd naar de blije medepassagiers die de vreugdekreet ‘bosa, bosa’ uitroepen, om aan te geven dat de overtocht is geslaagd.

Anderhalve dag eerder was zij met haar moeder en veertig anderen door mensensmokkelaars in het holst van de nacht in druilerig weer in een grote rubberboot de zee opgestuurd bij het Marokkaanse Tarfaya. Camara en haar dochtertje waren zeeziek, maar over de relatief kalme zee bereikten ze uiteindelijk Spaanse wateren.

Na aankomst op de eilanden had zij verwacht op korte termijn naar Barcelona te worden overgeplaatst waar haar tante woont. Maar het liep anders. Want bij aankomst werden zij en vier andere vrouwen van de kinderen gescheiden. Dat gebeurt omdat moeder en kind testen moeten ondergaan om te bewijzen dat ze daadwerkelijk bij elkaar horen. Camara heeft haar dochter daardoor al meer dan drie weken niet vast kunnen houden, alleen via een videogesprek hadden ze even contact. Naar de foto’s en filmpjes van de dansende Fatima kijken kan ze nauwelijks zonder dat de tranen haar in de ogen springen.

Na de gebruikelijke migratieprocedures en twee weken coronaquarantaine in een loods in Fuerteventura’s zanderige maanlandschap, zit zij nu niet in Barcelona maar zonder haar dochter en met alle opvarenden van haar boot. Ze verblijven in de opvang van de evangelische kerk op een industrieterrein even buiten Puerto Rosario.

Sang Mendy (41) in de opvangkerk op Fuerteventura waar hij meehelpt. Hij kwam in 2008 aan uit Gambia en is inmiddels legaal.Beeld Alex Tieleman

Door de coronacrisis verloor hij zijn baan als ober

Pastoor Ángel Manuel zwaait hier de scepter. En dat doet hij naar eigen zeggen al maanden kosteloos. Een ‘koopje’ voor de Spaanse regering vindt de geestelijke, die de opvangoperatie bekostigt met donaties aan de kerk.

Sang Mendy (41), gestoken in een legerbroek en een mop voor de schoonmaak, houdt de opvang kraakhelder. De Gambiaan kwam in 2008 aan op de Canarische Eilanden en is inmiddels legaal. Omdat hij door de coronacrisis en door het wegblijven van toeristen zijn baan als ober op Fuerteventura verloor, helpt hij nu mee bij de opvang van de migranten die de afgelopen maanden aankwamen.

“Er is weinig veranderd sinds ik hier aankwam”, vertelt hij, “Net als ik destijds zijn de meesten op zoek naar werk, al hebben sommigen ook te maken gehad met geweld en oorlog”. En net als toen willen nu ook de meeste migranten die aankomen op de eilanden hier zo snel mogelijk weer weg naar het Europese vaste land om zich te herenigen met familie en daar te werken.

Vanwege de grote toestroom hebben de autoriteiten afspraken gemaakt met hoteleigenaren die vanwege de coronacrisis nauwelijks toeristen ontvangen om tegen betaling migranten te huisvesten. “Ik ben daar fel op tegen”, zegt pastoor Ángel “Dit heeft een aanzuigende werking op migranten die overwegen of ze nu wel of niet de oversteek zullen maken. Zij krijgen foto’s opgestuurd van mooie hotelkamers en dan is de keus snel gemaakt”. Pastoor Ángel wil liever ‘realistisch’ zijn voor de migranten die hij opvangt: “Dit is boven alles een menselijke tragedie. Maar ik geef ze ook een preek waarin ik uitleg dat het leven in Europa voor veel van hen zal eindigen in een bedelaarsbestaan.” De reacties daarop zijn wisselend. Sommige migranten geven de hoop niet op, anderen zijn al teleurgesteld in wat ze aantreffen op de eilanden. 

De opvang in hotels op Gran Canaria en Fuerteventura is een tijdelijke oplossing, hebben de autoriteiten laten weten. Maar een deel van de toerismebranche en lokale burgemeesters is er niet blij mee. Zo sprak de burgemeester van het toeristische Maspalomas, Conchi Narváez, zich al uit tegen de opvang. De socialistische Conchi Narváez is bang dat het imago van de door de coronacrisis toch al zo hard getroffen toerismebranche verder wordt beschadigd als de voor toeristen bestemde hotelbedden door migranten worden gebruikt. Voor een toelichting op haar uitspraken aan Trouw was Narváez niet beschikbaar, evenals drie hoteleigenaren die de krant heeft benaderd.

Migranten in quarantaine kijken uit het raam van het hotel op Gran Canaria waar ze worden opgevangen. Beeld AFP

De grensbewaking rond de Canarische Eilanden is sterk opgevoerd

De Spaanse regering zit ondertussen met de opleving van de Canarische Route in haar maag. Er zijn lessen getrokken uit 2006 toen veel migranten aankwamen. De aankomsten op de eilanden zijn drastisch terugbracht: met vertrek- en doorgangslanden werden bilaterale terugkeerafspraken gemaakt. Lokale autoriteiten werden getraind om het vertrek vanaf de Afrikaanse kust tegen te houden en de grensbewaking rond de Canarische Eilanden werd sterk opgevoerd.

Vorige maand toog de Spaanse minister van binnenlandse zaken Fernando de Grande-Marlaska naar Mauritanië in gezelschap van EU-commissaris Ylva Johansson. Volgens de Spaanse krant El Païs probeerde hij met dat land afspraken te maken om migranten daar op te vangen. 

Want een kwart van de bootjes die op de Canarische Eilanden aankomen vertrekt vanuit het West-Afrikaanse land. Samen met Marokko is dit het enige land in de regio dat migranten ‘terugneemt’ die daar niet vandaan komen, maar van wie het wel waarschijnlijk is dat zij er doorheen reisden.

Ibrahim Idrissou (26), een kapper uit Kameroen, wil in ieder geval niet terug. Hij zat niet voor niets twee dagen angstig in een huisje in de woestijn, voordat mensensmokkelaars hem naar de zee brachten waar hij 1000 euro neertelde voor de overtocht.

Nu slaapt hij in de enorme slaapzaal van pastoor Ángel Manuel terwijl hij zo graag even een momentje voor zichzelf zou willen. Ja, natuurlijk hij zou liever in een hotel zitten dan op de volgepropte slaapzaal, maar eigenlijk is het hem om het even. “Ik ben hier niet gekomen voor een hotel, maar om te werken. Ik wou dat ik van dit eiland afkon”.

Lees ook: 

Vluchtelingen willen niet naar nieuw kamp op Lesbos: ‘Dat is een gevangenis’

Een week nadat twee branden het beruchte kamp Moria in as legden, heeft de Griekse regering nieuwe tentenrijen uit de grond gestampt. Maar veel vluchtelingen zijn huiverig en blijven vooralsnog liever op straat wonen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden