Migratie

Gastvrij Colombia worstelt met Venezolaanse immigranten

In het Colombiaanse  grensdorp  Arauquita, is een immigratie-centrum ingericht om Venezolanen op te vangen.   Beeld EPA
In het Colombiaanse grensdorp Arauquita, is een immigratie-centrum ingericht om Venezolanen op te vangen.Beeld EPA

Colombia geeft een kleine twee miljoen Venezolaanse immigranten een verblijfsstatus voor tien jaar, een unicum voor Latijns Amerika. Internationaal klinkt luid applaus. Maar in eigen land loopt president Ivan Duque een groot politiek risico.

Voor Carlos Fabra komt het besluit als geroepen. De 28-jarige Venezolaan verliet twee jaar geleden zijn land, verjaagd door de humanitaire crisis. Samen met zijn vrouw waadde hij door de grensrivier, kwam illegaal Colombia binnen en reisde door naar de hoofdstad. Daar verdient hij nu zijn geld als mobiele fietsenmaker. Iedere ochtend strijkt hij neer op zijn vaste stek langs La Séptima, een van de belangrijkste verkeersaders. Met een karretje vol gereedschap, moeren, olie, reservebanden en een pomp doet hij noodreparaties bij gestrande fietsers. Hij kan ervan leven, maar de illegaliteit geeft veel zorgen. Contracten voor werk of een woning liggen buiten zijn bereik. “Zonder papieren besta je niet”, zegt hij via zijn mobiele telefoon.

Fabra is een van de 1,8 miljoen Venezolanen die kunnen profiteren van het ‘historische gebaar’, zoals president Ivan Duque zijn regeling betitelde: “We weten niet hoe ze heten, waar ze zijn, hoe oud ze zijn en wat hun sociale situatie is. En dat staat een goed sociaal en veiligheidsbeleid in de weg.” Bijna een miljoen Venezolaanse migranten die voor 1 februari in Colombia aankwamen, krijgen nu voor tien jaar een verblijfsstatus. De honderdduizenden die al papieren hadden zullen de komende tien jaar geen verlenging hoeven aanvragen. Ze krijgen recht op arbeidscontracten, woonvergunningen en, niet onbelangrijk: vaccinaties tegen corona.

Colombia wordt al jaren overspoeld door Venezolanen, op de vlucht voor de diepe humanitaire crisis in hun land. De hyperinflatie maakt er de lonen waardeloos en het voedsel onbetaalbaar, brandstof is schaars en de repressie neemt toe. Ze reizen meestal met de bus, vaak ook te voet, en niet zelden met kinderen, duizenden kilometers om weg te komen uit de Venezolaanse misère. Wat een jaar of vijftien geleden begon als een kleine stroom, veranderde rond 2015 in een exodus. Nog altijd komen er dagelijks honderden vluchtelingen bij.

Geitenpaadjes en bendes die geld eisen

Tussen de vijf en zes miljoen mensen zochten inmiddels hun heil in buurlanden, een record voor Latijns-Amerika. Velen reizen door naar Ecuador, Peru en Chili, maar het overgrote deel blijft in Colombia. De landen delen een grens van zo’n 2000 kilometer. De officiële grensposten zijn gesloten vanwege de pandemie. Colombia bereik je alleen via geitenpaadjes en door de grensrivier, een route die vergeven is van bendes die geld eisen. “Langs de doorgaande wegen zie je ze lopen, richting de hoofdstad en verder richting Ecuador, een hele dramatische toestand”, zegt vertegenwoordiger Jozef Merckx van de UNHCR in Bogotá. Hij keerde juist terug uit de grensplaats Cúcuta, waar de meeste Venezolanen binnenkomen.

null Beeld

Colombia heeft de Venezolanen nooit tegengehouden. De Colombianen zijn niet vergeten dat Venezuela de decennia ervoor de honderdduizenden vluchtelingen voor het geweld in Colombia opving, van wie een groot deel nooit is teruggekeerd. Maar de gastvrijheid geeft hen nog geen rechten. “Gisteren stond ineens de politie voor mijn neus”, vertelt fietsenmaker Fabra, die met zijn vrouw en een baby in onderhuur op een kamer woont. Volgens de agent is het huis waar hij huurt illegaal gebouwd en moet het gesloopt worden. Over een paar dagen staat de familie op straat.

De legalisering van de Venezolanen kreeg internationaal applaus. Hoge Commissaris Filippo Grandi van de VN-Vluchtelingenorganisatie UNHCR noemde het besluit een ‘voorbeeld voor de regio en de rest van de wereld’ en het ‘belangrijkste humanitaire gebaar in de regio’ van de laatste decennia. Dat was nog eens andere koek dan de tanks die Peru in januari naar de grens stuurde om Venezolanen tegen te houden, en de deportaties vanuit Chili, omdat de Venezolanen voedseltekorten zouden veroorzaken.

Een grens van 2000 kilometer

Toch is de maatregel geen humanitair gebaar, zegt Ronal Rodríguez van de Universiteit del Rosario, die de Venezolaanse kwestie onderzoekt. “Het is eerder erkenning van de realiteit. Je kunt ze niet tegenhouden, een grens van 2000 kilometer is niet te controleren. Colombia had geen andere keus dan iets te regelen.” Aanvankelijk dacht iedereen dat de crisis een paar jaar zou duren, dat de dictatuur in Venezuela zou vallen, zegt Rodríguez. “Maar de situatie zit muurvast. Het is duidelijk dat de Venezolanen voor langere tijd gaan blijven. Dat betekent dat ze geïntegreerd moeten worden.”

Volgens een hoge functionaris die de legalisering gaat uitvoeren – maar officieel niet mag praten – bepaalden twee zaken de urgentie: “De pandemie en de komende vaccinatie”. In december kreeg Duque nog felle internationale kritiek omdat de Venezolanen geen prik zouden krijgen. De pandemie trof de immigranten toch al harder dan de lokale bevolking; dagloners en straathandelaars kwamen als eersten zonder inkomen te staan. Familie of vrienden om op terug te vallen hadden ze niet, en zonder papieren was staatssteun ondenkbaar. “We bieden gezondheidszorg en onderwijs aan duizenden migranten, we helpen ze met kinderopvang en werk”, zei burgemeester Claudia López van de hoofdstad Bogotá destijds. “Sorry, maar we kunnen niet ook nog hun huur gaan betalen.”

De nieuwe regeling heeft ook economische motieven, zegt onderzoeker Rodríguez. “De economie is vorig jaar met ruim zes procent gekrompen. Voor herstel heeft Colombia de Venezolanen nodig.” De telers van koffie en aardappelen zien hen als een redding. Voor het slopende oogstwerk zijn steeds minder Colombianen te vinden en de Venezolanen doen het ook nog voor minder geld. Het IMF becijferde dat de immigranten de nationale productie met tienden van procenten zullen opkrikken.

In een goed boekje bij Joe Biden

En dan is er nog de internationale factor. Duque had bij de Amerikaanse verkiezingen al zijn kaarten gezet op zijn politieke geloofsgenoot Donald Trump. Nu die heeft verloren wil hij in een goed boekje komen bij Joe Biden en deze maatregel valt daar goed. Duque hoopt dan wel dat de Amerikanen gaan meebetalen aan de kosten van deze operatie. De financiering is sowieso een vraagteken, zegt Merckx van de UNHCR: “Duque heeft dit allemaal wel gezegd, maar wie de rekening gaat betalen is nog niet helemaal duidelijk. Hij kijkt daarvoor vooral naar de internationale gemeenschap.”

Tot nu toe komen de Venezolanen er, vergeleken bij andere crises, bekaaid af. Het Amerikaanse Brookings Institution becijferde dat tot nu toe 1,4 miljard dollar beschikbaar is gekomen voor de Venezolaanse exodus. Dat staat in schril contrast met de 20,8 miljard dollar die voor de vluchtende Syriërs is opgehoest, een in omvang vergelijkbare crisis. Vooral vanuit Europa gezien zijn de Venezolanen ver weg vergeleken met de Syriërs, maar wat ook niet helpt is hun relatieve onzichtbaarheid. In tegenstelling tot Syriërs of de Rohingya zitten de Venezolanen zelden in vluchtelingenkampen. Ze trekken naar de steden en ‘verdwijnen’ in de uitgestrekte volkswijken. Ze worden geabsorbeerd door de informele sector, als dagloner in de bouw, straatverkoper, kinderoppas of schoonmaker. Of ze belanden in de bedelarij of prostitutie.

Bogota, Colombia. De Venezolaanse Veronica Hernandez, 20 jaar oud en acht maanden zwanger, houdt een bord omhoog waarop ze vraagt om voedsel of geld. Beeld AP
Bogota, Colombia. De Venezolaanse Veronica Hernandez, 20 jaar oud en acht maanden zwanger, houdt een bord omhoog waarop ze vraagt om voedsel of geld.Beeld AP

Elk incident met een Venezolaan leidt tot enorme scheldpartijen

Minstens zo problematisch is de weerstand tegen het plan in Colombia zelf. Het buitenlandse applaus staat in schril contrast met de groeiende vreemdelingenhaat onder de Colombianen. Velen zien de immigranten als criminelen en prostituees of op zijn minst als concurrenten bij de straathandel en als losse arbeidskrachten. “De weerstand komt veelal van de eigen achterban van Duque, die vooral in de arme wijken zit”, zegt onderzoeker Rodríguez. Veel bewoners daar zijn zelf ooit gevlucht voor het geweld op het platteland en hadden al een probleem met het krijgen van werk en woonruimte. De coronacrisis heeft de situatie nog meer op scherp gezet.

Volgens peilingen is twee derde van de bevolking tegen de maatregel. “Duque wordt verweten dat hij de Venezolanen meer hulp geeft dan zijn eigen mensen”, aldus Rodríguez. “Elk incident met een Venezolaan leidt tot enorme scheldpartijen.”

Dit leidde tot de oprichting van een Barometer van de Xenofobie, waarmee tienduizenden xenofobe uitingen op Twitter en andere sociale media systematisch worden geanalyseerd op thema, moment en regio. Onlangs gooide de burgemeester van Bogotá olie op het vuur door te klagen dat ‘de Venezolanen van alles krijgen; maar welke garanties hebben wij Colombianen?’ Direct daarna vervijfvoudigde het aantal discriminerende berichten.

Deze crisis komt boven op andere moeizame dossiers, zoals de coronacrisis en de uitvoering van het vredesakkoord met de Farc. Maar Duque heeft niet veel keus. Hij probeert de gemoederen te kalmeren door te benadrukken dat de regeling tijdelijk is en dat de Venezolanen straks belasting gaan betalen. Het niet inenten van bijna twee miljoen mensen zou de Colombianen zelf ook geen dienst bewijzen.

Legalisering maakt de arbeidsmarkt eerlijker

“Je ziet discriminatie en xenofobie niet alleen op straat maar ook in de instituties. Op zich begrijpelijk, want er is veel armoede en ons land heeft bovendien geen traditie met immigranten”, zegt een hoge regeringsfunctionaris die anoniem wil blijven. De migratie ging altijd de andere kant op: Colombianen gingen juist naar Venezuela, op de vlucht voor het geweld en om te werken in de door olie florerende economie. “Maar intussen zijn de Venezolanen hier wel. En dan is legalisering ook van belang voor de Colombianen zelf, want dat maakt de concurrentie op de arbeidsmarkt eerlijker. De mentaliteit en cultuur moeten veranderen. Maar de prijs is hoog.”

Fietsenmaker Fabra droomt al van een legale toekomst. Het eerste wat hij straks wil regelen is zijn verzekering, al was het maar voor de zoon die zijn vrouw en hij een jaar geleden kregen. “Niet alle ziekenhuizen laten je toe zonder de juiste papieren.” Die zoon is grappig genoeg hun redding, want bij gebrek aan een stempel in zijn paspoort is het Fabra’s enige bewijs dat zij al langere tijd in Colombia zijn. Of hij in de fietsen blijft werken ziet hij daarna wel weer. “Godzijdank heb ik hoe dan ook een inkomen.”

De naam van de functionaris is bekend bij de hoofdredactie

Lees ook: Vluchtelingen zijn welkom, zegt Colombia. Maar de bevolking mort

Alleen Colombia neemt nog onbeperkt Venezolaanse vluchtelingen op. Maar hoe lang houdt het dat nog vol? ‘Na Syrië is dit de meest complexe vluchtelingencrisis ter wereld.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden