ReportageTurkije

Een wandeling langs de verborgen geschiedenis van Istanbul: ‘Het gaat de AKP niet om het behouden van herinnering ’

Op het Taksimplein in Istanbul, waar in 2013 massale protesten tegen de regering plaatsvonden, wordt een nieuwe moskee gebouwd. Beeld Alex Kemman
Op het Taksimplein in Istanbul, waar in 2013 massale protesten tegen de regering plaatsvonden, wordt een nieuwe moskee gebouwd.Beeld Alex Kemman

Het Turkse maatschappelijk middenveld is onder het leiderschap van president Erdogan zo’n beetje uitgekleed. Een aantal organisaties houdt dapper stand en blijft kritisch op het nationalistische sentiment. Wie zijn zij?

Tussen een handjevol uitgestalde koffers en een bak met pop-up paraplu’s is een kleine, vierkante gedenksteen zichtbaar. ‘Hier werd Hrant Dink vermoord’ staat er in het Turks en het Armeens. ‘19 januari 2007, 15.05 uur’.

Voorbijgangers lopen er gehaast om- en overheen, maar het feit dat de gedenksteen er ligt, is veelbetekenend. Hij herinnert aan de Armeense journalist Hrant Dink die op klaarlichte dag werd doodgeschoten voor het kantoor van de krant Agos, die hij in 1996 met een groep vrienden had opgericht en waarvan hij ruim tien jaar hoofdredacteur was.

Tot de moord zetelde Agos in een statig gebouw aan de Halaskargazi Boulevard. Inmiddels is de krant, samen met de na Dinks dood opgezette Hrant Dink Stichting, verhuisd naar een paar straten verderop. In het oude gebouw van de krant opende voor de pandemie het ‘Hrant Dink herinneringscentrum 23,5’ zijn deuren.

Achter dat ‘23,5’ gaat een hele geschiedenis schuil: 23 april is de dag waarop Mustafa Kemal Atatürk in 1920 het parlement van Turkije stichtte, sindsdien is het een nationale onafhankelijkheids- en kinderfeestdag. Vijf jaar eerder vond op 24 april de deportatie van vooraanstaande Armeense intellectuelen plaats, naar later bleek het begin van de genocide. Dink pleitte in een column voor een gemeenschappelijke feestdag van Turken en Armenen: 23,5 april.

Op het voormalige Agos-gebouw wordt het portret geprojecteerd van de vermoorde hoofdredacteur Hrant Dink. Beeld AFP
Op het voormalige Agos-gebouw wordt het portret geprojecteerd van de vermoorde hoofdredacteur Hrant Dink.Beeld AFP

Honderden organisaties zijn per decreet gesloten

Hrant Dink had verdraagzaamheid en dialoog hoog in het vaandel staan. Toen hij zich aan het begin van deze eeuw ontpopte tot een publieke intellectueel, zette hij de tot dan toe weggestopte Armeense zaak in Turkije stevig op de agenda. “Met zijn empathisch vermogen en humor kon hij mensen heel goed overtuigen, juist ook mensen die Armenen als de vijand zagen”, vertelt curator Nayat Karaköse tijdens een rondleiding in het herinneringscentrum. Op de plek waar Agos-redacteuren vroeger hun stukjes tikten, zijn nu video’s te zien waarop Dink op televisie de democratische rechten van Armeniërs in Turkije bepleit. “Zulke discussies zijn in de media van vandaag de dag helaas onmogelijk”, zegt Karaköse.

Het Turkse maatschappelijke middenveld kreeg de afgelopen jaren flinke klappen te verwerken in de autoritaire storm die door het land raasde. Honderden organisaties werden per decreet gesloten, hun medewerkers gevangen gezet of aangeklaagd. Zij die hun werk nog wel kunnen doen, ontplooien initiatieven om de uitgeklede democratische rechtsstaat te stutten. Onder meer door de eigen geschiedenis kritisch te bevragen, bieden ze weerstand tegen het nationalistische sentiment dat de afgelopen jaren door de AKP-regering werd opgeklopt. “Het is belangrijk om van je geschiedenis te leren, zeker als die zoveel zwarte bladzijden kent”, zegt Sema Başöz, die samen met Karaköse de leiding heeft over het herinneringscentrum.

Zeventien gebouwen die allemaal wat te verbergen hebben

Een organisatie waar zij en haar collega’s nauw mee samenwerken is het Truth Justice Memory Center (Turks: Hafıza Merkezi), dat net als de Hrant Dink Stichting is opgezet met steun van de prominente filantroop Osman Kavala, die al meer dan drie jaar in voorarrest zit. Eerst betichtten aanklagers hem ervan de Geziparkprotesten georganiseerd te hebben, waar demonstranten zich verzetten tegen Erdogans autoritaire leiderschap. Nadat Kavala daarvan werd vrijgesproken werd hem betrokkenheid bij de mislukte staatsgreep in 2016 ten laste gelegd.

Ook het Truth Justice Memory Center nam de eigen geschiedenis kritisch onder de loep. Het publiceerde de wandelgids A City That Remembers: Space and Memory From Taksim to Sultanahmet. Het is geen doorsnee wandelgids. De zeventien gebouwen en locaties in de gids hebben allemaal wat te verbergen, zo blijkt. Of beter gezegd: hun geschiedenis is actief voor publiek verborgen. Het doel van de gids is een geschiedenis van repressie en geweld tegenover minderheden aan het licht brengen.

In het Gezipark, naast het Taskimplein, is een oprijlaan aangelegd voor de voertuigen van de oproerpolitie. Beeld Alex Kemman
In het Gezipark, naast het Taskimplein, is een oprijlaan aangelegd voor de voertuigen van de oproerpolitie.Beeld Alex Kemman

Gewend aan de aanwezigheid van het massale blauw op straat

In het Gezipark, startpunt van de gids, staan de bomen nog steeds overeind. Ouderen drinken thee op de bankjes en voeren de musjes met sesamzaadjes van de lunch. Het park was samen met het naastgelegen Taksimplein in de zomer van 2013 wekenlang wereldnieuws. Protesten van milieuactivisten tegen de kap van bomen mondden uit in grootschalige anti-regeringsdemonstraties tegen het steeds autoritairder wordende beleid uit Ankara.

Vandaag de dag herinnert niets in het Gezipark aan de protesten in de zomer van 2013. Of het moeten de aan de pleinkant opgestelde politiewagens zijn. Waar zeven zomers terug jonge demonstranten hun tentjes opzetten, is nu een oprijlaan aangelegd voor de met waterkanonnen uitgeruste voertuigen van de oproerpolitie. Ze staan keurig opgesteld bovenaan de marmeren trappen die tot in de jaren dertig dienden als grafstenen voor de Armeense begraafplaats aan het plein. Voorbijgangers slaan er nauwelijks acht op, gewend als ze zijn geraakt aan de aanwezigheid van het massale blauw op straat. Vanaf de trappen van het Gezipark keek je tot enige tijd geleden aan de oostkant uit op het Atatürk Cultureel Centrum, een multifunctioneel cultuurhuis dat voornamelijk werd gebruikt als operagebouw. Tijdens de protesten van 2013 was het iconische gebouw al in verbouwing. De demonstranten gebruikten de metershoge gevel als hun persoonlijke advertentiezuil. ‘Zing een toontje lager, Tayyip!’ stond er op één van de tientallen banieren. Nadat de demonstranten met traangas en rubberkogels waren verjaagd, verdwenen de doeken en gebruikte de politie het gebouw als uitvalsbasis. Het kat- en muisspel met de terugkerende demonstranten werd van daaruit opgevoerd.

Het Taksimplein is kaltgestellt als politieke ruimte

Inmiddels vult een grote leegte de plek van het gebouw. Aan de andere kant van het plein is er juist een bouwwerk bijgekomen. De reusachtige Taksim moskee heeft het meest prominente plein van Turkije niet alleen optisch, maar vooral ook symbolisch enorm veranderd. Een decennialange strijd over welke politieke groep Taksim toebehoorde bleef onbeslist, het plein was van iedereen. Maar in de jaren na de protesten is het plein door de AKP-regering kaltgestellt als politieke ruimte. De langgekoesterde wens van het conservatieve deel van de natie voor een grote moskee op het plein ging in vervulling, en hoewel er plannen zijn voor een herbouw van het operagebouw, ging een symbool van het vroeg-republikeinse, seculiere Turkije neer. “(…) de AKP maakt duidelijk dat het hen niet gaat om het behouden van de herinnering, maar om het bereiken van politieke en economische macht,” valt er in de wandelgids te lezen.

Via het Taksimplein gaat het verder over de Istiklal Boulevard, die het oude Pera doorkruist. Een paar honderd meter de winkelstraat in, wijst de gids ons op een volgende plek die symbool staat voor de transformatie van de afgelopen jaren. Sinds de vroege jaren van de Turkse republiek klopte in Emek Cinema het culturele hart van de stad. In 2013 ging de bioscoop tegen de vlakte, zoals er onder invloed van de toestroom van buitenlands kapitaal de laatste jaren veel ondernemingen in het centrum hun deuren moesten sluiten. Nu huist achter een pompeuze, afzonderlijk van het gebouw opgetrokken gevel het winkelcentrum ‘Grand Pera’ met een breed winkelaanbod, van elektronicazaken tot kledingwinkels.

Het winkelcentrum Grand Pera op de plek waar vroeger Emek Cinema stond. Beeld Alex Kemman
Het winkelcentrum Grand Pera op de plek waar vroeger Emek Cinema stond.Beeld Alex Kemman

De voormalige wachttorens van de gevangenis zijn nu luxe hotelkamers

Via onder meer de Armeense uitgeverij Aras en de Neve Shalom synagoge, waar in 2003 bij bomaanslagen 31 mensen om het leven kwamen en honderden gewond raakten, voert de wandeling richting de Gouden Hoorn naar het oude centrum waar de wandeling eindigt bij het Four Seasons Hotel, op steenworp afstand van de vorige zomer tot moskee omgedoopte Hagia Sophia. Okergele muren omringen de binnenplaats. Vier decennia geleden luchtten hier de gevangenen van het militaire bewind van generaal Kenan Evren. Nu vormen de voormalige wachttorens luxe kamers; het uitzicht over de Bosporus wordt aangeprezen.

Het wegmoffelen van de zwarte bladzijden uit de geschiedenis, is niet iets van vandaag of gisteren, weet historicus Uğur Ümit Üngör. Hij deed onderzoek naar de Armeense genocide en is als professor Holocaust en Genocidestudies voor het NIOD goed bekend met de manier waarop natiestaten hun geschiedenis (her)schrijven. “Tijdens de oprichting van een staat wordt er een identiteit gecreëerd met een bepaald verhaal. Daar hoort ook de verandering van donkere pagina’s bij.”

In het geval van Turkije werd de burger gedefinieerd als etnisch Turkse, soennitische moslim. Iedereen die daarbuiten viel werd achtergesteld en gemarginaliseerd. Of het land uitgedreven en over de kling gejaagd. De massamoord op de Armenen werd na de oprichting van de republiek Turkije gevolgd door massamoorden op stammen in de zuidoostelijke plaats Dersim en het Griekse deel van de bevolking werd na bevolkingsuitwisselingen en pogroms gedecimeerd. Maar dat leren Turkse leerlingen niet op school. “De manier waarop de geschiedenis je verteld wordt, vormt je identiteit”, zegt Üngör. Als het dominante verhaal met de historische feiten wordt weersproken, zien mensen dat als een gevaar, stelt hij. “Het ondermijnt het Turks-zijn en zorgt voor angst voor identiteitsverlies.”

Repressie tegen de Koerden

Niet alleen het maatschappelijk middenveld ligt onder vuur in Turkije. De repressie gaat veel verder. In de meest recente ontwikkeling probeert de Turkse regering de Koerdische partij HDP te laten verbieden, het heeft daartoe een procedure aangespannen bij het Constitutionele Hof. De HDP zou volgens president Erdogan een verlengstuk zijn van de verboden Koerdische PKK. Afgelopen week werd mensenrechtenactivist en HDP-parlementariër Ömer Faruk Gergerlioglu gearresteerd. Hij is veroordeeld tot 2,5 jaar cel vanwege een onwelgevallige tweet uit 2016.

Een teruggetrokken twintiger haalde de trekker over

Het was dat dominante verhaal van de Turkse republiek waar Hrant Dink gaten in sloeg en dat hem zijn leven kostte. In het herinneringscentrum 23,5 is een kamer gereserveerd voor de haatcampagne die Dink ten deel viel. Een tijdlijn toont dat het begon met een artikel over Sabiha Gökçen, de stiefdochter van Atatürk die als piloot deelnam aan de bombardementen op Dersim.

Dink suggereerde daarin dat ze van Armeense afkomst was. Naar aanleiding van die publicatie riep de stafchef van het Turkse leger het Turkse volk in een verklaring op ‘z’n plicht te vervullen’. Wat volgde was een haatcampagne in de media en uiteindelijk de moord op Dink, waarbij de teruggetrokken twintiger Ogün Samast de trekker overhaalde. Al snel werd duidelijk dat hij niet alleen had gehandeld, maar werd aangestuurd door een netwerk binnen de (diepe) staat. “Ik mag hier dan misschien de prijs voor betalen, ik hoop dat de Turkse democratie er iets van zal leren”, tekende een Reuters-journalist een half jaar voor zijn dood op uit de mond van Dink.

Sinds Dinks dood gaat het bergafwaarts met de democratische rechtsstaat

Het bleek ijdele hoop, want sinds Dinks dood in 2007, en met name de laatste jaren, ging het bergafwaarts met de democratische rechtsstaat in Turkije. Onlangs nam het parlement een anti- terreurwet aan waardoor de leiding van non-gouvernementele organisaties bij ‘verdenking’ vervangen kan worden. De Hrant Dink Stichting heeft boevndien aangetoond dat minderheden vanuit de samenleving nog met veel hatespeech te maken krijgen. Başöz, Karaköse en hun ngo-collega’s weten dat de weg naar een democratischer Turkije er een is van de lange adem.

Afgelopen maand, ruim veertien jaar nadat Hrant Dink op de stoep van zijn krant werd vermoord, veroordeelde de rechter verschillende hoge veiligheidsfunctionarissen en ambtenaren tot (levens)lange gevangenisstraffen voor medeplichtigheid aan moord met voorbedachten rade. De familie gaat niettemin in beroep, omdat volgens hen nog altijd veel betrokkenen bij de planning van de moord vrijuit gaan.

In een kamer in het herinneringscentrum zijn alle stukken uit de zaak in ordners bij elkaar gebracht, ze vormen de meterslange weg naar gerechtigheid. Nog ieder jaar trekt op 19 januari een grote groep mensen naar de plek waar Dink vermoord werd om gerechtigheid te eisen. Daar leeft zijn geest voort met het herinneringscentrum 23,5. Volgens curator Başöz moet Turkije haar geschiedenis onder ogen zien. “We leren in Turkije om te vergeten, maar uiteindelijk achtervolgt de geschiedenis je altijd.”

Lees ook:

Een ontmoedigende stap terug: Erdogan zegt vrouwenverdrag op dat hij zelf opzette

Tien jaar nadat de Turkse president Erdogan het vrouwenrechtenverdrag in Istanbul ondertekende, blijkt hij een stuk behoudender dan zijn jongere zelf. Wereldwijd wordt protest aangetekend tegen het opzeggen van het verdrag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden