NaschriftJohathan Ball 1951-2021

Een uitgever die de Zuid-Afrikaanse boekenwereld veranderde

Jonathan Ball. Beeld
Jonathan Ball.Beeld

Jonathan Ball was ‘een reus van een man – in omvang, hongerigheid, visie en invloed’. Zo omschreef boekcriticus Michele Magwood Zuid-Afrika’s bekendste uitgever, toen hij in 2015 met pensioen ging. Ball was volgens haar een levensgenieter, een enthousiaste lezer met een ongelooflijk goed commercieel gevoel voor boeken, een strikte leermeester en een liefdevolle familieman. Iemand die ‘dodelijk grappig’ was, maar ook zo rechtdoorzee kon zijn ‘dat het grensde aan onbeleefdheid’.

Ball overleed op 3 april, op 69-jarige leeftijd, aan kanker. Niet lang voor zijn dood zei hij, met zijn gebruikelijke gevoel voor humor, dat het grootste geluk van zijn naderende einde school in het feit dat hij dan ‘nooit meer iets hoefde te horen over het ANC’. Hij was kritisch op de politieke partij die Zuid-Afrika al sinds 1994 onafgebroken regeert. Net zoals hij daarvoor kritisch was op de apartheidsregering. “Ik heb onder slechts twee regeringspartijen geleefd en boeken uitgegeven”, zei hij ooit. “Over geen van tweeën was ik enthousiast.” Dus spaarde hij als uitgever de politiek niet.

Ball richtte in 1976 Jonathan Ball Publishers op. Hij was 25 jaar eerder in Johannesburg geboren, als zesde van zeven kinderen. Televisie bestond niet in het Zuid-Afrika van zijn jeugd, dus las hij boeken. Zijn vader kocht die tweedehands en vulde er alle planken in het huis mee. Ball startte zijn carrière, na zijn militaire dienstplicht, op de Zuid-Afrikaanse verkoopafdeling van uitgeverij Macmillan.

Gewetenswroeging

In het jaar dat hij voor zichzelf begon, waren er zware anti-apartheidsrellen uitgebroken in het township Soweto. “Soweto stond in brand, de rand [de nationale munt] verloor zijn waarde, de rente op leningen schoot omhoog en Zuid-Afrika raakte wereldwijd steeds meer geïsoleerd door sancties – het leek mij de ideale tijd om een bedrijf te starten”, grapte hij later. De belangrijkste reden om voor zichzelf te beginnen, was dat hij last had van gewetenswroeging over de gedweeë manier waarop Macmillan de regels van het racistische en conservatieve apartheidsregime volgde.

De grote doorbraak van Jonathan Ball Publishers kwam met de publicatie van het boek The Super-Afrikaners in 1978. Dat boek legde de structuur bloot van de Broederbond, een machtig geheim genootschap van nationalistische Afrikaners, dat de apartheidsideologie had helpen ontwikkelen en het racistische witte minderheidsregime in het zadel hield.

Jonathan Ball. Beeld
Jonathan Ball.Beeld

Jonathan Ball Publishers zou daarna altijd voorop blijven lopen op het gebied van Zuid-Afrikaanse non-fictie. Geen uitgeverij zag zoveel van zijn boeken bekroond met de Alan Paton Award, de prijs voor het beste Zuid-Afrikaanse non-fictieboek van het jaar. Ook wierp Ball zich op als lokale partner van veel buitenlandse uitgeverijen, waardoor het boekenaanbod in Zuid-Afrika diverser werd.

In 1988 werd hij verliefd op Pam Carlin, met wie hij tien jaar later trouwde. Hij ontfermde zich over haar drie kinderen, die hun biologische vader waren verloren. Alle drie zaten zij begin deze maand aan zijn sterfbed.

Vernieuwend binnen zijn vakgebied

Ball was vernieuwend binnen zijn vakgebied. Zo zag hij het belang van boektournees al in toen daar in Zuid-Afrika verder nog niemand aan wilde. En hij had een neus voor talent. Zo ‘ontdekte’ hij Jonny Steinberg, die inmiddels wordt gezien als de beste Zuid-Afrikaanse non-fictieschrijver van het moment. Steinberg zei ooit: “Het schrijven van mijn eerste boek was een beproeving. Ik stuurde het naar een uitgever, maar kreeg bericht terug dat er hoogstens driehonderd kopieën van verkocht zouden worden, en dat ik dus beter iets anders kon gaan doen met mijn leven.” Maar toen was er Jonathan Ball, ‘een gepassioneerde, excentrieke man die mijn boek wilde uitgeven en het promootte met alle energie die hij zich in zich had’. “Hij maakte er een bestseller van.”

Over de toekomst van boeken was Ball onverbeterlijk optimistisch. Hij zag weliswaar dat populaire boeken steeds dunner werden, als gevolg van de verminderde aandachtspanne in de hedendaagse tijd, maar hij maakte zich geen zorgen: er zou volgens hem altijd, ook ver na zijn dood, best ruimte blijven op de markt voor een paar écht goed geschreven dikke pillen.

Jonathan Augustus Benjamin Ball werd op 22 mei 1951 geboren in Johannesburg en overleed op 3 april 2021 in Kaapstad.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden