Boer en actievoerder Aida Fernandes met haar vee in Covas do Barroso.

ReportagePortugal

Een lithiumrace op Europese bodem. Kan een Portugees dorp de groene droom van Europa waarmaken?

Boer en actievoerder Aida Fernandes met haar vee in Covas do Barroso.Beeld Sarah Haaij

Voor de energietransitie is Europa in grote mate afhankelijk van lithium uit Chili. Dat moet veranderen. Portugal wil de lithiumreserves aan gaan spreken, tot ongenoegen van de inwoners van het dorp Covas do Barroso, waar dat als eerste moet gebeuren.

“Aaiaaaaai.” Met een luide kreet leidt Aida Fernandes (43) haar 29 koeien, die zich heimelijk tegoed hebben gedaan aan de druiven van de buurman, terug de wei in. Loom hervatten de Noord-Portugese Barrosã-runderen, de trots van deze streek, hun ontbijt van mais en vers gras. Vanonder een olijfboom houdt herdershond Sally een oogje in het zeil. Een klaterend beekje, een trits fruitbomen en een volle zak geraapte appeltjes voor de kalveren maken de landelijke idylle compleet.

Althans, voor wie nog niet weet wat Fernandes weet; en dat is dat de glooiende heuvels achter haar mogelijk in een mijnafgraving zullen veranderen. Onder het herfstgroen rondom het dorp Covas do Barroso in de noordoostelijke Barroso-regio bevindt zich een van de grotere lithiumvoorraden van Europa. En dat lithium is een cruciaal metaal in de omslag naar een fossielvrije toekomst. Zonder lithium geen accu’s voor de duizenden elektrische auto’s die de komende jaren de weg op moeten.

De energietransitie met haar windmolens, zonnepanelen en oplaadbare batterijen vraagt om grondstoffen, kritieke grondstoffen zoals de Europese Unie ze noemt. Volgens de Europese Commissie zal de vraag naar lithium in 2030 al achttien keer en in 2050 zelfs zestig keer groter zijn dan nu. Momenteel komt nog 78 procent van Europa’s lithium uit Chili en leunt het continent voor de toevoer van veel andere grondstoffen zwaar op China.

Om in de toekomst minder afhankelijk te zijn van het buitenland, speurt Europa naar voorraden op eigen bodem. Daarbij is het oog onder meer gericht op Portugal, het land met de grootst bekende Europese lithiumreserves, komen te vallen.

“Een aantal grondstoffen is van essen­tieel belang als Europa voorop wil gaan in de groene en digitale transitie”, zegt Europees commissaris voor de interne markt Thierry Breton hierover. Met grondstoffen van eigen bodem zegt Europa betere arbeidsomstandigheden en strenge milieuvoorschriften te kunnen hanteren en wordt er minder over de aardbol versleept.

‘Wij leven hier zo eco als het maar kan’

In het Portugese dorp Covas do Barosso vinden de bewoners die klinkende Brusselse woorden moeilijk te rijmen met hun dagelijks plattelandsbestaan. “Wij leven hier zo eco als het maar kan”, zegt Fernandes, terwijl ze demonstratief haar tanden in een geplukte peer zet. “Straks kan dat niet meer.”

Naast boer en moeder van twee dochters is Fernandes ook actievoerder. Samen met haar partner Nelson Gomes en een grote meerderheid van de 180 dorpsbewoners voert ze nu al bijna twee jaar het verzet tegen een mogelijke lithiumontginning. Een mijn zou volgens het stel en hun Vereniging voor de Verdediging van Covas do Barroso (AUDCB) het einde betekenen van wat zij juist als een duurzaam, deels zelfvoorzienend bestaan omschrijven. “En dat alleen zodat mensen in de stad straks ‘milieuvriendelijk’ in hun elektrische auto kunnen rijden.”

Daar waar de dennenbomen ophouden en het loofbos begint, wijst Fernandes naar een punt op slechts een paar meter afstand van het dorp. “Tot daar zal een van de vier geplande mijnen kunnen komen.” Een grote kale plek en wat blauwe buizen verraden de eerste proefboringen. Het is het Britse mijnbedrijf Savannah Resources dat hier een mijnlicentie heeft voor een gebied van bijna 800 hectare.

Aida Fernandes praat in de heuvels van Covas do Barroso met activist en wetenschapper Francisco Venes. Op de achtergrond de koeien van Fernandes. Beeld Sarah Haaij
Aida Fernandes praat in de heuvels van Covas do Barroso met activist en wetenschapper Francisco Venes. Op de achtergrond de koeien van Fernandes.Beeld Sarah Haaij

Voor de start is het wachten op groen licht van het milieu-instituut van de Portugese overheid. Een officiële reactie op de milieurapportage en een klachtenrapport van omwonenden wordt voor het eind van dit jaar verwacht. In zogenoemde open-pit mijnen – de grootste wordt tot vrees van de bewoners 600 meter breed en 110 meter diep – zal dan vijftien jaar lang miljoenen ton aan mineraalerts (spodumeen) worden vergruisd om er de 1,06 procent aanwezige lithium uit te winnen.

Wat haar de meeste zorgen baart? Fernandes spreidt haar armen. “Dit alles”, verzucht ze. De mijnconcessies waar ze nu op staat bevinden zich grotendeels op gemeenschapsland. Deze Baldios, waar Fernandes ook voorzitter van is, worden door de lokale bevolking beheerd. Voor haar beginnen de zorgen bij de verstoring van dit land. Het land waar ze als kind de koeien van haar vader liet grazen en waar ze nu van leeft.

Kans op vervuiling van het grondwater

Milieuorganisaties en de in Portugal steeds groter wordende groep demonstranten voegen daar een lijst bezwaren aan toe. Van de visuele verstoring die een grote afgraving met zich meebrengt tot het verbruik van de lokale waterbronnen en de kans op vervuiling van het grondwater met kwik. Van de angst voor de zware explosies tot de chemicaliën, zoals zwavelzuur, die nodig zijn om het erts te verwerken.

“Wie komt hier straks nog vakantie vieren, naast een mijn?”, vraagt Fernando Queiroga zich hardop af. “Wie wil straks onze befaamde honing of rundvlees nog?” Met de lokale verkiezingen voor de deur heeft Queiroga, burgemeester van de gemeente Boticas en daarmee van Covas do Barosso, het razend druk. Maar om zijn misnoegen over de mijnplannen te uiten maakt hij tijd. Nee, Queiroga wil niet ontkennen dat Europa een energietransitie nodig heeft: “Maar zulke grootschalige destructie, voor een beetje lithium. Dat is het toch niet waard?”, peinst hij.

Queiroga hamert op het feit dat uitgerekend de Barroso-regio door de Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN (Fao) is uitgeroepen tot landbouw-werelderfgoed. Die titel mogen slechts zeven gebieden in heel Europa en Centraal-Azië dragen. De tradi­tionele, agro-biodiverse manier van leven verdient het volgens de VN om te worden beschermd. “Maar blijkbaar zijn ze in Lissabon niet begaan met het lot van onze regio.”

450 kilometer zuidwaarts klinkt in de hoofdstad inderdaad een ander geluid. Het idee Europa’s topproducent van het ‘witte goud’ te worden, doet hier menig hart sneller kloppen. De Portugese regering ziet zich graag als voorganger in de energietransitie en heeft sinds 2018 door heel Portugal mogelijke lithiumexploratie-locaties aangewezen. Voor drie locaties, waaronder de Barroso-mijn, is een licentie afgegeven. Daarbij is de hoop uitgesproken dat het land de lithium-boom kan verzilveren door het gehele productieproces, van erts tot de lithium-ion batterij, te huisvesten.

Dat deze plannen verzet oproepen bij gemeenschappen door heel het land waar mogelijk mijnen komen, typeerde staatssecretaris van energie, João Galamba, als ironisch. “Een leven zonder impact bestaat nu eenmaal niet”, zei hij tijdens een bijeenkomst over Groene Mijnbouw in mei in Lissabon, terwijl buiten honderden demonstranten “Stop de mijnen!” scandeerden. “En zij die zich tegen de mijnen keren, keren zich tegen het leven.” Volgens de staatssecretaris zou de dwarse bevolking haar energie beter kunnen steken in het realiseren van zo milieuvriendelijk mogelijke mijnen.

In vijftien jaar zou de mijn 1,3 miljard euro kunnen opleveren

Een milieuvriendelijke lithiummijn is wat Savannah Resources ook zegt te willen realiseren in Covas do Barroso. Helaas ging Savannah’s CEO, David Archer, niet in op de interviewverzoeken van Trouw om dat toe te lichten. Op de website claimt het bedrijf, dat nog geen mijnervaring elders heeft, dat de winning van mineralen in Barroso op een ecologisch duurzame manier zal gebeuren. In vijftien jaar zou de mijn 1,3 miljard euro kunnen opleveren en daarmee de economie een impuls geven. Ook zegt Savannah ervoor te zorgen dat de Europese vervoerssector 100 megaton aan CO2 minder uitstoot.

null Beeld Sarah Haaij
Beeld Sarah Haaij

Is dat mogelijk, een duurzame lithiummijn? Wel als je het aan Alexander Lima vraagt, hoogleraar geowetenschappen en milieu aan de Universiteit van Porto. Lang niet al zijn collega’s zijn het met hem eens maar voor Lima, die al jaren met lithium­onderzoek bezig is, heeft Portugal de potentie om goed en rendabel lithium te mijnen. “De energietransitie vraagt om actie en Portugal moet deze kans nu grijpen”, zegt hij via Zoom. Met Europese mijnbouw kan het continent volgens Lima grondstoffen veiligstellen zonder de mensenrechten en milieu-drama’s die mijnbouw vaak in armere landen meebrengt. “Of laten we het vieze werk liever door kinderen in Congo of Zuid-Amerika opknappen?”

De milieuzorgen van de omwonenden zijn volgens deze hoogleraar niet allemaal even gegrond. Zo vertrouwt Lima erop dat de het water en het afval dat de mijn produceert goed gezuiverd zullen worden. Europa, redeneert Lima, kent de beste milieubescherming: “We hebben voor alles wetten. Hier kun je echt niet zomaar je gang gaan.”

‘De bodem is hier nog altijd vervuild, dat is nou Portugal’

Terug in Boticas, waar twee vertegenwoordigers van een antimijnbeweging koffie drinken, wordt gelaten gereageerd op dit enthousiasme. Vitor Afonso (47) en Cristiana Barroso (43) wonen in de naastgelegen gemeente Montalegre, waar ook een mijn gepland staat. Dat er wetgeving is, daar zijn ze zich van bewust. Het is de naleving die hen zorgen baart. “Niemand gaat die bedrijven controleren”, zegt Afonso.

De gebrekkige informatie rondom de mijnbouwplannen heeft hun vertrouwen flink geschaad. “Wij worden als bewoners onwetend gehouden”, zegt Barroso, die op tv moest zien dat er in haar eigen achtertuin grootschalige proefboringen waren begonnen. “Bovendien”, gaat Afonso verder, “hier zijn in 1985 de laatste mijnen uit de vorige eeuw gesloten, maar zelfs daar is de boel nog steeds niet opgeruimd. De bodem hier is nog altijd vervuild. Dat is nou Portugal”, barst hij.

Fijn dat de Portugese regering eindelijk interesse heeft in onze regio, zeggen deze activisten, maar voor echte ontwikkeling is iets anders nodig. Die paar gespecialiseerde mijnbouwbanen die straks vrijkomen, daar help je dit gebied niet mee vooruit. Om jongeren perspectief te bieden moet Lissabon met duurzame investeringen over de brug komen, denkt Barroso: “Infrastructuur, scholing”.

Een wig tussen broer en zus

Met de koeien weer op stal maakt Fernandes haar dagelijkse rondje door Covas do Barroso. De veelal oudere buurtbewoners klampen haar allemaal even aan; meestal met een praatje of roddel over de mijn. Zo weet iemand te vertellen dat een buurman overstag lijkt en zijn stuk land voor een goed bod aan het mijnbedrijf wil verkopen. Een andere dorpsbewoner vraagt raad: “Ik ben weer gebeld door Savannah met de vraag of ze mijn land op mogen komen meten. Wat zal ik doen?”

Fernandes regeert ferm: “Ze komen nooit alleen meten. Ze zijn hier om geld aan je te verdienen!” Terwijl ze haar adviezen deelt, klinkt er naast boosheid ook iets treurigs door in haar stem. “Het is mijn broer”, zegt ze na enig aandringen. “Hij is degene die namens Savannah de mensen belt.” Als een van de weinige plaatselijke voorstanders van het lithiumproject heeft hij een baan bij het mijnbedrijf aangenomen.

Broer en zus praten nog wel, maar eigenlijk alleen over koetjes en kalfjes. Niet over dat wat inmiddels een wig door stad en regio, dorp en families lijkt te drijven; dat gedeelde gevoel van veel bewoners hier dat ze hun leefwijze moeten offeren voor een schoon Europees geweten.

Maar willen de inwoners van Barroso dan niet ook duurzame auto’s en mobieltjes, alleen zonder de consequenties? “Nee!”, mengt Francisco Venes (34), zich nu ook in het dorpsgesprek. “We willen niet alleen hier geen nieuwe lithiummijn, we willen hem nergens.” Venes promoveert, hoe toepasselijk, op wereldwijd verzet tegen mijnbouw. “Dit is toch geen transitie?”, vraagt hij retorisch. “Met extractie en de productie van zoveel mogelijk auto’s gaan we op oude voet verder.”

Volgens Venes moeten ze in Brussel nadenken over een heel andere toekomst. Een systeem waarin consumenten hun vraag naar grondstoffen verkleinen. In die toekomst heeft de Barroso-mijn geen plaats, vallen de dorpsbewoners bij.

En als de mijn toch groen licht krijgt? Fernandes tuurt naar haar heuvels: “Dan gaan we er desnoods voor liggen”.

Mede mogelijk gemaakt door het Steunfonds Freelance Journalisten

Lees ook:

Zeldzame aardmetalen zijn onmisbaar voor een groene toekomst. Gevolg: hoogoplopende spanningen

De energietransitie vergroot de geopolitieke rivaliteit om zeldzame aardmetalen. Die zijn onmisbaar voor bijvoorbeeld windmolens en elektrische auto’s. ‘Gelukkig is er nog geen schot gelost.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden