Naschrift David Koloane

Deze Zuid-Afrikaanse schilder rekende af met het racistische verleden van zijn land

David Koloane Beeld Trouw

Voor de Zuid-Afrikaanse schilder David Koloane was het opeisen van ruimte voor zijn kunst en die van zwarte kunstenaars essentieel om af te rekenen met het racistische verleden van zijn land. “De apartheid was boven alles een politiek stelsel gericht op ruimte”, legde hij in 1995 uit. “Veel apartheidswetten verboden mensen zich te verplaatsen. Het claimen van een plek voor onze kunst betekent ook: het terugwinnen van ruimte.”

Koloane overleed op 30 juni in zijn huis in Johannesburg. Hij was 81 jaar. Hij heroverde zelf tijdens zijn artistieke carrière van ruim veertig jaar aanzienlijk veel ruimte: via zijn schilderijen, collages en tekeningen, via zijn werk als curator én als leraar of mentor van talloze jongere kunstenaars.

David Koloane werd in 1938 geboren in Alexandra, de oudste township van Johannesburg. Lang schilderde hij slechts in de avonduren. Overdag verdiende hij de kost voor zijn gezin. Pas van 1974 tot 1977 volgde hij een kunstopleiding, bij wat later de Johannesburg Art Foundation ging heten.

Na die opleiding richtte hij de eerste galerie voor zwarte kunstenaars in Zuid-Afrika op. Ook begon hij les te geven en werd in 1985 ‘hoofd schone kunsten’ van de Federale Unie van Zwarte Kunstenaars in Johannesburg. Koloane nam begin jaren tachtig deel aan The Triangle International Artists Workshops, een initiatief om kunstenaars van over de hele wereld bij elkaar te brengen.

Op basis van die ervaring begon hij in 1985 in Zuid-Afrika de Thupelo Workshops. Dat concept verspreidde zich later naar onder meer Botswana, Mozambique, Zimbabwe en Namibië. Het gaf zwarte kunstenaars in zuidelijk Afrika de kans met elkaar in contact te komen, van elkaar te leren en elkaar te inspireren.

Het apartheidsregime had zulke interactie tussen zwarte kunstenaars uit verschillende regio’s lang moeilijk gemaakt.

Ontwikkelen in vrijheid

Toen de apartheid begin jaren negentig werd afgeschaft, begreep Koloane dat zwarte kunstenaars permanente atelierruimte nodig hadden om zich in de nieuwe vrijheid verder te ontwikkelen. Hij speelde daarom een belangrijke rol bij de oprichting van The Fordsburg Artists Studios (The Bag Factory) in 1991.

Zijn eigen kunst won intussen aan populariteit. In 1998 kende Nederland hem de Prins Clausprijs toe. In 2012 en 2015 ontving hij eredoctoraten van twee Zuid-Afrikaanse universiteiten. In 2013 was zijn werk prominent aanwezig op de Biënnale van Venetië.

Koloane schilderde veel uitbundige stadsgezichten. Johannesburg stond daarbij doorgaans centraal. Zijn expressionistische stijl, met drukke clusters van wervelende lijnen, gaf zijn werk enorme intensiteit. Hij beeldde de pijn uit van het townshipleven, het hectische stadsverkeer, straatprotesten, jazzmusici, vluchtelingen, sekswerkers.

Nobelprijswinnares Nadine Gordimer schreef dat Koloane nieuwe manieren vond om uitdrukking te geven aan ‘de onderdrukking, omwentelingen en zwaarbevochten nieuwe vrijheden die de Zuid-Afrikaanse steden in hun wildgroei belichamen’.

In de jaren tachtig en negentig gebruikte Koloane regelmatig straathonden in zijn schilderijen: zwervend, met elkaar vechtend, uitgemergeld (in townships) of volgevreten (achter hekken in de witte villawijken), als metaforen voor de hebzucht, politieke brutaliteit en onderdrukking van het apartheidsregime.

“Je zou kunnen zeggen dat mijn werk het sociaal-politieke landschap van Zuid-Afrika verbeeldt”, legde hij uit, “zowel in het verleden als in het heden”.

Superster

Koloane droeg bij aan verschillende catalogi, stelde tentoonstellingen samen (de bekendste, Seven Stories About Modern Art in Africa, was te zien in de Whitechapel Gallery in Londen en het Guggenheim in New York), zat in jurypanels en was lid van het adviespanel van de Nationale Kunstraad van Zuid-Afrika.

“Als hij jonger was geweest, of als de omstandigheden anders waren geweest toen hij jonger was, zou hij ongetwijfeld een superster zijn geweest”, schreef kunstcriticus Sean O’Toole.

Liza Essers, directeur van de Zuid-Afrikaanse Goodman Gallery, verwoordde het grote respect dat Koloane in Zuid-Afrika genoot misschien nog wel het mooist, vlak na zijn overlijden. “Davids leven en werk vormen een bewijs van de ontembare aard van de menselijke geest”, stelde zij, “en van haar vermogen om alle obstakels (in het leven) met nederigheid en gratie te overwinnen.”

David Koloane werd geboren op 5 juni 1938 in Johannesburg. Hij overleed daar op 30 juni 2019. 

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden