Energieprijzen

Deze rol speelt Poetin in onze gekte rond de gasprijzen

Het Russische gas geeft Moskou macht over Europa en China. Beeld Fadi Nadrous
Het Russische gas geeft Moskou macht over Europa en China.Beeld Fadi Nadrous

De gekte rond de gasprijzen houdt aan. Welke rol speelt Rusland als gasgigant daarin? Vijf stellingen over de macht van het gas en de invloed van Rusland.

Wendelmoet Boersema

Het is een schrale troost voor de mensen bij wie deze dagen een torenhoog nieuw aanbod van de gasleverancier in de mailbox ploft. De huidige gekte rond de gasprijs is tijdelijk, verwachten de meeste experts. Deze herfst zien we een soort ‘perfect storm’ op de gasmarkt, een unieke samenloop van omstandigheden. De beschuldigende vinger van Europa wees de afgelopen tijd naar Rusland, haar grootste gasleverancier, die extra leveringen zou weigeren. Poetin sloeg keihard terug: de hoge prijs zou de EU met haar ‘klimaathysterie’ aan zichzelf te danken hebben.

Maar de stijging van de gasprijs is complexer dan dat. De belangrijkste factor is een aantrekkende (wereld)economie. Iedereen zit te springen om gas en Aziatische landen bieden een hoge prijs waardoor de tankers met vloeibaar gas LNG uit met name Qatar – een alternatief voor Russisch gas – niet naar Europa varen. Gas wordt in veel landen gebruikt om meer vervuilende kolen te vervangen, in de strijd tegen de uitstoot van broeikasgas.

Voor Nederland komt daarbij dat het minder hard waaide waardoor de opbrengst van windmolens tegenvalt, het gasveld in Groningen dichtgaat en de gasopslagplaatsen minder vol zijn dan gebruikelijk. Bij dat laatste speelde Rusland een rol, aangezien Gazprom voor meer dan de helft de gasopslag onder Alkmaar bezit. Vooral die opslag is minder vol dan normaal. Vandaar deze eerste stelling:

1. Rusland zit met z’n hand aan de kraan waardoor de prijs stijgt

Dit is het schrikbeeld waarmee nu te pas – en vaak te onpas – wordt gezwaaid. Vladimir Poetin zou de gaskraan kunnen dichtdraaien als hij dat wil. De werkelijkheid kent meer grijstinten. Rusland – ofwel Gazprom – levert dit jaar het gas dat is afgesproken met haar Europese afnemers, zoals Nederland. Tegenover West-Europese klanten heeft Rusland en haar voorganger de Sovjet-Unie altijd voldaan aan contractuele verplichtingen. Zoals Poetin deze week benadrukte: zelfs tijdens de Koude Oorlog heeft de Sovjet-Unie altijd geleverd.

Tegenover voormalige sovjetrepublieken zoals Oekraïne gedraagt Rusland zich overigens anders. De gasoorlogen met voormalige sovjetrepublieken in het eerste decennium van deze eeuw zijn de voornaamste bron van de angst dat Poetin zijn energiewapen breder zal inzetten. De gasruzie tussen Kiev en Moskou in 2009 had tot gevolg dat Oost-Europese lidstaten kortstondig in de kou zaten, tot in Frankrijk waren de gevolgen te merken. Dat bezorgde het betrouwbare, tot dan toe behoorlijk saaie imago van gas een deuk. Maar Rusland zal zeker tegenover grootafnemers als Duitsland geen onvoorspelbare dingen doen.

Europese landen vroegen Gazprom de afgelopen maand om extra leveringen. Eerst klonk er vooral ‘njet’. Dat kwam Poetin (die zeer veel invloed heeft op Gazprom) politiek niet slecht uit. Het onderstreept zijn machtspositie als hofleverancier aan Europa. Maar het was ook een praktisch nee. Rusland kampt met achterstallig onderhoud aan gasvelden en productieproblemen, onder meer door corona. In eigen land trekt de vraag eveneens flink aan.

null Beeld Thijs van Dalen
Beeld Thijs van Dalen

Pas vorige week gaf Poetin toe: Gazprom zal de productie naar Europa verhogen. Meteen ontspande de markt. Uitspraken van de Russische president kunnen de stemming op de gasbeurs dus tijdelijk wel beïnvloeden, net als die van de Saoedische sjeiks invloed hebben op de olieprijs. Maar hogere volumes vanuit Rusland en een lagere gasprijs hangen niet één op één samen.

De internationale gasmarkt is sinds de liberalisering vanaf 2005 een complex samenspel. Vroeger werkten alle landen en industrie met langetermijncontracten, waarbij ze de prijs en hoeveelheid voor tien of zelfs twintig jaar vastlegden. Gas werd meestal daadwerkelijk van a naar b vervoerd als a en b zaken deden. Nederland sloot al in 1996 een eerste vast contract met Rusland, voor aanvankelijk 20 (!) jaar. Dat type contracten is er niet zo veel meer. De langetermijncontracten van Nederland met Noorwegen en Rusland lopen midden jaren ‘20 af. Bijna al het gas wordt nu verhandeld op de vrije markt.

De grootste handelsplaats van Europa bevindt zich in Nederland. Op deze beurs – TTF genaamd – kopen grootverbruikers en energieleveranciers hun gas in van gasproducenten als Shell of Gazprom. Een deel van het Groningengas wordt (of werd) daar verhandeld door GasTerra. Een transactie op de gasbeurs betekent geen letterlijke verplaatsing van gasmoleculen, maar weerspiegelt net als de handel in aandelen de stand van de wereldeconomie én is dus voorwerp van speculatie en hypes.

2. Als de Nord Stream 2 snel open gaat, daalt de gasprijs

Dit is wat president Poetin Europa graag wil doen geloven. De Nord Stream is misschien wel het meestbesproken stukje pijp. Deze rechtstreekse verbinding tussen Rusland en Duitsland van meer dan 1200 kilometer staal op de bodem van de Oostzee, kwam symbool te staan voor de macht van gasland Rusland. In Europa is er nu veel verzet tegen, de Amerikanen zetten sancties in. De Nord Stream 2 is desondanks afgebouwd door de Russen, maar er stroomt nog geen gas door (Nord Stream 1 levert al sinds 2011). De vergunningen zijn niet helemaal rond; Europa strijdt met Rusland over de voorwaarden waaraan eigenaar Gazprom moet voldoen.

Het aanleggen van de Nord Stream 2 gaspijpleiding tussen Rusland en Duitsland. De Nord Stream 2 wordt aangelegd door de Oostzee en nadert zijn voltooiing.  Beeld REUTERS
Het aanleggen van de Nord Stream 2 gaspijpleiding tussen Rusland en Duitsland. De Nord Stream 2 wordt aangelegd door de Oostzee en nadert zijn voltooiing.Beeld REUTERS

Vanuit Poetin gezien zet de hoge gasprijs politieke druk op dit proces. Je hoort hem denken: geef nu maar toe Brussel, dat de Nord Stream 2 nodig is. Maar als Rusland meer wil leveren, kan dat al. Er is overcapaciteit in de bestaande pijpleidingen. Die lopen door Wit-Rusland en Polen, door de Zwarte Zee via Turkije en door Oekraïne. En daar zit ’m de kneep. Na de gasoorlogen met Oekraïne wilde niet alleen Moskou, maar ook West-Europa af van zo’n ‘lastig’ doorvoerland, dat een onbetrouwbare reputatie had. Nederland en vooral Duitsland hebben sterk gelobbyd voor de komst van de eerste Nord Stream, die Oekraïne zou omzeilen. De Nederlandse Gasunie heeft een aandeel in Nord Stream 1 en Shell is medefinancier van de Nord Stream 2. Met de eerste Nord Stream verdiende de Gasunie tot nu toe veel geld.

Nederland ziet de Nord Stream als cruciaal onderdeel van de gasrotonde, een verzamelnaam voor alle gasinfrastructuur in en rondom ons land, inclusief opslag onder de grond, LNG-terminals en de exportpijpleiding naar Groot-Brittanië.

Het is dus niet zo dat de gasrotonde ‘niet werkt’ omdat de gasprijs de lucht in schiet. Evenmin daalt de prijs in Europa meteen als Nord Stream 2 gaat leveren. Zoals gezegd is de prijs van veel meer factoren afhankelijk.

Wel is het zo dat de Nederlandse gasbeurs alleen zijn belangrijke positie kan houden als in het systeem genoeg gas aanwezig is. Daarvoor kan de Nord Stream wel nut hebben. Zelfs al jaren voordat ‘Groningen’ versneld dicht ging, had Nederland voor ogen dat Russisch gas een onmisbaar ingrediënt zou worden voor de gasrotonde. Aanvoer via de Nord Stream levert niet alleen Gazprom, maar ook Nederland veel geld op.

3. Een hoge gasprijs is gunstig voor Poetin

Dat is op de korte termijn waar, maar op den duur funest voor de stabiliteit van de Russische economie. Gas en olie zijn het waterhoofd, ondanks pogingen om die afhankelijkheid te verminderen. Harde valuta uit de verkoop zijn onmisbaar voor de schatkist (40 procent). De olie- en gasindustrie is goed voor ruim een kwart van het bbp (Gazprom zo’n 5 procent, olie 20 procent).

De afhankelijkheid van fossiel is alleen maar gegroeid sinds 2014, toen het regime getroffen werd door sancties vanwege het innemen van de Krim. Poetins regime wordt zo langzamerhand een ‘Brezjnev 2.0’, schrijven onderzoekers van het Haags Centrum voor Strategische Studies in een rapport van begin dit jaar over de Russische fossiele industrie. Brezjnev was een van de laatste leiders van de Sovjet-Unie in de jaren dat de sovjeteconomie volkomen stagneerde.

Op de lange duur bijt Rusland daarmee in zijn eigen staart. De export van fossiele energie naar Europa is de makkelijkste manier om geld te verdienen: de gasvelden zijn dichtbij en het netwerk ligt er al decennia. Maar dat werkt niet voor eeuwig. De oude gasvelden in West-Siberië raken leeg. Alternatieven zoals de ontwikkeling van steeds noordelijker gelegen olie- en gasvelden vereisen buitenlandse investeringen en technologie, die onder de huidige sancties vallen. Het bouwen van LNG-terminals in arctische havens of pijpleidingen naar het veel verder gelegen China? Rusland probeert het wel, maar het kost heel veel geld.

4. Het is Europa’s eigen schuld dat het afhankelijk is van Russisch gas

Deze stelling kunnen we ook omkeren. Zie boven: Rusland leunt sterk op zijn grootafnemers van gas, Europa en Turkije. De bulk van de export van Gazprom – zo’n 175 miljard kuub in 2020 – gaat deze kant op. Europese landen vonden dat in de vorige eeuw nooit zo’n probleem. De Verenigde Staten wel; daar was al in de jaren tachtig onder de Republikeinse president Reagan groot verzet tegen (destijds) nieuwe pijpleidingen vanuit de Sovjet-Unie richting Duitsland. Diplomaten gromden dat ‘Europa liever de Russische beer wilden voeren dan afschrikken’.

Na de val van de Sovjet-Unie werden de gasbanden nauwer aangehaald. Besef van de strategische kwetsbaarheid ontstond in Brussel pas na de toetreding van oostelijke lidstaten als Polen tot de Navo en later tot de EU. Deze landen waren vanwege hun geschiedenis, fysieke nabijheid en verknoopte infrastructuur veel sterker afhankelijk van Russisch gas.

Maar ondanks alle pogingen is het Europa tot nu toe niet echt gelukt om het percentage Russisch gas in de totale import te drukken. Miljardenprojecten als de Nabucco, een pijplijn die vanuit het Midden-Oosten via Turkije naar Europa moest lopen, strandden na veel gedoe op de tekentafel. Nieuwe pijplijnen kwamen er wel, maar weer met Rusland als bron. Europa investeerde in LNG-havens, waardoor het gas uit bijvoorbeeld Qatar kan importeren. Het aandeel hiervan is alleen nog niet substantieel.

Uiteindelijk moet de omslag naar duurzame energie de afhankelijkheid van gas echt gaan verminderen. Alleen leidt dat er paradoxaal genoeg toe dat landen als Duitsland de komende tien jaar juist meer gas uit Rusland willen, ter vervanging van meer vervuilende kolen en kernenergie. Nederland denkt de komende tien jaar de import uit Rusland te verdubbelen, om de terugval uit Groningen op te vangen én als overbrugging naar duurzame bronnen. Vandaar deze laatste stelling.

5. Meer gas is nodig voor de overgang naar duurzame energie

En dat komt Rusland uiteraard goed uit. Gazprom zei dit voorjaar te rekenen op een forse stijging van het gasverbruik voor het komend decennium. Pessimisten zullen zeggen dat gas al decennialang een ‘transitiebrandstof’ wordt genoemd, en dat die transitie daardoor te langzaam gaat. De ruime beschikbaarheid van gas – en dat geldt zeker voor Nederland – heeft remmend gewerkt op een omslag naar een duurzame energievoorziening. Zie de vele miljarden die gestoken zijn in de gasrotonde, infrastructuur die geheel is gebouwd voor fossiele energie.

Toch zullen er in het Kremlin enige zorgen zijn over een Europese toekomst zonder gas, op de lange termijn. Rusland kijkt daarom al langer naar China. De eerste pijpleiding naar China (die ‘Kracht van Siberië’ heet) is zo goed als af, een project dat tientallen miljarden dollars heeft gekost. China schakelt over van kolengestookte op gascentrales, en de vraag zal daar de komende jaren vele malen groter zijn dan in Europa.

Het Internationaal Energie Agentschap riep deze week op de investeringen in hernieuwbare energie te verdriedubbelen, zodat de wereld de milieudoelen van Parijs kan halen. Dat geldt ook voor Rusland en Gazprom, dat mondjesmaat investeert in hernieuwbare energieprojecten. Maar Poetins tijd zal het wel duren. De 69-jarige president-voor-het-leven zit voorlopig gebeiteld op zijn fossiele troon.

Lees ook:

Waarom Nederland zo aan die omstreden Nord Stream-gaspijp hangt

De gaspijp Nord Stream, ooit symbool van goede Europese samenwerking met de Russen, wordt nu gezien als middel om het Kremlin te treffen “daar waar het het echt pijn doet”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden