Max Liebermann, ‘Strandterras in Noordwijk’, 1913. Beeld
Max Liebermann, ‘Strandterras in Noordwijk’, 1913.Beeld

Déjà vuHoreca

De terrastraditie kwam in Nederland slechts aarzelend op gang

De schilder Max Liebermann (1847-1935) hield van het schilderen van zomerse taferelen en zomers licht, dat hij deels in Nederland vastlegde. Op een doek uit het het begin van de vorige eeuw gaf de Duitse kunstenaar, die bevriend was met Isaac Israëls, zijn impressie van het terras van het Leidse restaurant De Oude Vink in die jaren. Bomen zorgden voor schaduw. De zon vond toch nog gaten in het bladerdak. Het moet er aangenaam verpozen zijn geweest, al zal bij sommigen de calvinistische geest nog in de weg hebben gezeten.

Noviteit

Nu deze week de terrassen weer openden na maanden van gedwongen sluiting, leek het wel alsof het land de herintroductie van een eeuwenoude, diepgewortelde traditie vierde. Maar niets is minder waar. Rond 1900 was buiten een drankje doen of een hapje eten een noviteit.

De trend was komen overwaaien uit Frankrijk. In dat land begonnen horeca-etablissementen in de tweede helft van de negentiende eeuw tafeltjes op het trottoir van de brede, moderne boulevards te zetten. Zien en gezien worden, luidde het nieuwe devies.

Dat stond haaks op de cultuur tot dan toe. Als burger van aanzien bleef je uit de zon. Met een gebruind gelaat oogde je immers als een werkman die van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat op de velden stond.

Burgers gaan naar buiten

Op straat zitten met drank was iets voor zwervers of voor bewoners van volkswijken die elkaar op mooie dagen opzochten voor hun voordeuren.

Maar tijden veranderden. De burger nam steeds meer bezit van de openbare ruimte. Naar buiten gaan was plots je-van-het. En zelfs de schilders verlieten hun ateliers om met of zonder ezeltje het allemaal in verf vast te leggen.

Een beroemd voorbeeld is Vincent van Goghs Caféterras bij nacht uit 1888, te zien in het Kröller-Müller Museum. Het was de schilder waarschijnlijk niet per se te doen om de tafeltjes met drinkende mensen. Het kleurenspel fascineerde hem. Aan zijn zus schreef hij enthousiast over een “nachtschilderij zonder zwart”. Het blauw en paars van de nacht contrasteerde prachtig met het geel en groen van het verlichte terras.

In Den Haag kreeg sociëteit De Witte in de jaren zestig van de negentiende eeuw toestemming voor het plaatsen van wat meubilair op het Plein. Met enige aarzeling, dat wel: want konden vrouwen onder het keurend oog van de tafelende heren nog wel veilig passeren?

Vermenging van standen

De vermenging van de standen werd ook regelmatig als probleem ervaren. Sommige terrassen organiseerden daarom chique avonden, waar de adel en de gegoede burgerij onder elkaar konden zijn. Bij het badhuisterras in Scheveningen moesten een hek en een duur lidmaatschap het klootjesvolk weren.

Gedurende de twintigste eeuw rukte het terras verder op in Nederland. Al werkte het weer meestal niet mee. Neerstrijken op een terras was bovendien voor veel Nederlanders een luxe: iets voor vakanties of feest- en hoogtijdagen.

Veel stads- en dorpscentra gaven bovendien vooral het nieuwe vervoermiddel, de auto, ruim baan. Straten en pleintjes stonden vol blik. Vanaf de tafeltjes voor café of restaurant zat je erop uit te kijken.

In tijden dat zogenoemde bermtoeristen ook hun stoeltjes uitklapten langs de weg, was dat niet per se een bezwaar. Maar toch. Voor terrassen was door al die geparkeerde wagens niet de ruimte die er tegenwoordig voor is.

Tijdens de laatste decennia van de twintigste eeuw verdwenen de auto’s van de pleinen naar speciale parkeergarages of -terreinen. De terrassen namen een groot deel van de vrijgekomen ruimte in. Het buitenseizoen werd dankzij warme zomers langer en met speciale terrasverwarmers hebben de horecaondernemers ze nog verder verlengd.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden