Op de tentoonstelling in Wuhan is vooral aandacht voor de optimistische kant van de coronabestrijding.

ReportageWuhan

De schuldige van de coronapandemie? In China hoor je er niemand meer over

Op de tentoonstelling in Wuhan is vooral aandacht voor de optimistische kant van de coronabestrijding.Beeld Eefje Rammeloo

Het drama dat zich een jaar geleden in Wuhan afspeelde, is vervat in een knap staaltje propaganda. Correspondent Eefje Rammeloo zag hoe Wuhanezen bij een tentoonstelling over die tijd hun hart ophalen aan gezamenlijke, maar selectieve herinneringen. Een jaar na het begin van de virusuitbraak heeft niemand het over oorzaak of schuld.

Braaf loopt een schoolklas achter de gids aan naar een ruimte met de naam ‘leven en dood op de ic’. Er staat een echt ziekenhuisbed maar alles wat eromheen gebeurt is een hologramprojectie. De scholieren, een jaar of tien oud, kijken toe hoe artsen en verpleegkundigen razendsnel een onzichtbare patiënt in kritieke toestand behandelen.

Terwijl het tempo van de muziek versnelt, beginnen handen in de lucht te pompen. Dan verandert de toon. Er is geen pols meer. De mensen aan het bed laten hun handen zakken. Ying Lijuen kijkt ademloos toe terwijl de kinderen doorlopen. “Ja, zo was het echt”, zegt de vijftiger zachtjes, met tranen in haar ogen. “Ik had familieleden aan het front. We maakten ons zorgen om hen. Daarom zorgden we thuis maar zo goed mogelijk voor elkaar, dat droeg ook bij aan onze strijd tegen de epidemie.”

Met de leus ‘Mensen en gezondheid boven alles’ haalt de expositie herinneringen boven die velen weggestopt hadden. In de evenementenhal die in maart nog dienstdeed als noodhospitaal, lopen honderden bezoekers stilletjes langs diorama’s en dramatische foto’s die nu bijna een jaar geleden genomen zijn. Een oudere man zonder tanden die geïntubeerd wordt, een baby die geboren wordt met hulp van mensen in maanpakken, blote voeten die onder een laken uitsteken.

Boven: een man voert een gesprek door een barricade heen. Dit voorjaar waren dergelijke afsluitingen in Wuhan aan de orde van de dag, om verspreiding van het virus te voorkomen. Onder een foto van begin december. Het normale leven is in Wuhan grotendeels hervat. Beeld Getty Images
Boven: een man voert een gesprek door een barricade heen. Dit voorjaar waren dergelijke afsluitingen in Wuhan aan de orde van de dag, om verspreiding van het virus te voorkomen. Onder een foto van begin december. Het normale leven is in Wuhan grotendeels hervat.Beeld Getty Images

In een andere ruimte wapperen rode gordijnen uit een raamkozijn. Foto’s van huiskamers laten zien hoe mensen het leven leuk probeerden te houden in de dikke twee maanden dat ze niet naar buiten mochten. Er staat een hoogwerker, nog met modder op de spatborden. Luchtfoto’s illustreren de razendsnelle bouw van een noodhospitaal. Boven op de panelen wapperen vlaggen met behulp van een windmachine.

De leider versloeg de draak

Voor de bezoekers zich kunnen laven aan hun herinneringen, moeten ze door een lofzang op de strategie van de centrale overheid bij de aanpak van de epidemie. De falende partijafdeling van Hubei heeft iets goed te maken bij de leider, lijkt het. Het credo ‘Mensen en gezondheid boven alles’ was een jaar geleden bepaald nog niet in zwang in Wuhan.

Bij binnenkomst hangt een groot scherm waarop Xi Jinping een toespraak geeft. Bordjes in een lange galerij sommen stap voor stap president Xi’s wapenfeiten op, alsof de leider in zijn eentje de veelkoppige draak versloeg. Te beginnen bij de bijeenkomst van het kabinet die hij op 7 januari voorzat, en waar hij de eerste wenken zou hebben gegeven over de aanpak van het virus.

Zi Wei is een van de organisatoren van de tentoonstelling. Ze hangt rond in de hal om de reacties van bezoekers te peilen. Keken er mensen over haar schouder mee bij het inrichten van de tentoonstelling? “Ja, dat kun je wel zeggen”, erkent ze. De jonge vrouw doet er niet geheimzinnig over: “Vandaar dat eerste en dat laatste deel van de expositie.” De rondgang eindigt namelijk ook weer met een ode aan de Communistische Partij. Een lijst met de honderden lokale afdelingen die op de een of andere manier bijdroegen aan de strijd, rolt op een scherm voorbij.

Het was aan Zi en haar collega’s om precies de toon te raken die de Partij wil horen. Herinneringen, maar geen trauma’s. Trots boven verdriet. Triomf verslaat de woede. Saamhorigheid van land en partij geven een gouden randje aan individueel leed. Afwezig zijn de doden. Hun namen worden niet genoemd, hun lot is verborgen onder de heroïek van de martelaren.

Oogarts Li Wenliang is zo’n martelaar. Zwartwitfotootjes van veertien artsen en verpleegkundigen zijn uitgelicht op een muur met de tekst ‘Wij volbrachten onze missie met ons leven, beschermden de mensen met onze liefde. Saluut aan de dappere kameraden die hun leven gaven.’ Er staat niets over zijn poging om mensen te waarschuwen voor het nieuwe virus, of over de arrestatie en dreigementen waarmee de autoriteiten hem de mond wilden snoeren. Bezoekers stappen even opzij als een man een plechtige buiging maakt voor het monumentje. Door op een knop te drukken doneert hij een virtuele chrysant. Op een scherm stijgt een gele bloem op.

Een zorgvuldig afgemeten dosis waarheid

De Chinese autoriteiten passen zorgvuldig de dosis waarheid af die ze de bevolking toestaan te kennen. In werkelijkheid heerste er chaos in Wuhan, een jaar geleden. Xi Jinpings wenken deden daar weinig aan af. De centrale regering had al op 31 december en nog eens op 8 januari een team van deskundigen naar Wuhan gestuurd. Een van hun opdrachten was te onderzoeken of medisch personeel besmet was geraakt, want dat zou betekenen dat het virus van mens op mens werd overgedragen.

In een interview met het Chinese blad Caijing, in februari, vertelt een van die uitgezonden experts hoe medici ter plekke telkens ontkenden dat collega’s ziek waren. De delegatie botste op felle territoriumdrift, de lokale collega’s duldden geen pottenkijkers uit Peking. En dat is slechts één elementje uit de puinhoop bij het begin van de epidemie. Die chaos is zorgvuldig weggepoetst. Het interview in Caijing is nog te vinden voor wie goed zoekt, maar veel andere verhalen uit die eerste maanden zijn van het Chinese internet gehaald.

Chen Mei deed zijn best om die verhalen te bewaren. Met zijn vriend Cai Wei begon hij een pagina op het digitale platform Github. Hij plaatste er honderden artikelen die niet vergeten mochten worden. “Ik heb mijn broer nog zó gezegd dat hij voorzichtig moest zijn. Hij deed niets om de pagina te verbergen”, zegt Chen Kun aan de telefoon vanuit Parijs, waar hij studeert. Chen Mei en Cai Wei zitten nu in de gevangenis in Peking, in afwachting van hun berechting. “Ze hadden geen ervaring met de autoriteiten en begrepen niet hoe de situatie is in dit Xi Jinping-tijdperk.”

Chen en Cai zijn vriendelijke jongens, techneuten die vooral verstand hebben van computers. Het motto van het project was ‘404’, de code die een pagina geeft als hij weggehaald is. “Ze wilden de waarheid bewaren”, zegt Chen Kun. Precies het stukje waarheid dat niet past in het verhaal dat de autoriteiten willen vertellen. Dat alles uitgummen was voor het Chinese propagandabureau een hele toer. Verreweg de meeste 404-verhalen waren immers geschreven door ‘officiële’ journalisten, van erkende Chinese media die door de staat gecontroleerd worden. “Ze documenteerden de tekortkomingen van de regering,” vertelt Chen.

Een hele pandemie onder het tapijt

Niet iedereen legt zich neer bij de propagandaversie van de waarheid. Wuhanees Zhang Hai probeert de verantwoordelijke lokale en provinciale leiders juridisch aansprakelijk te stellen voor de dood van zijn vader. Hadden ze openheid van zaken gegeven, dan was hij niet besmet en overleden.

Zhang ergert zich aan het selectieve verhaal dat de regering vertelt, vertelt hij aan de telefoon. “De nadruk ligt op de overwinning. Wat de regering later deed hebben we allemaal gezien, daar geef ik ze graag complimenten voor. Maar je kunt niet alleen het tweede deel van het verhaal laten zien, en de verschrikkelijke geschiedenis uitwissen van het eerste deel, waarin ze de pandemie onder het tapijt schoven. Dan laat je niet het hele plaatje zien.”

Geen rechtbank wil Zhangs aanklacht in behandeling nemen. Andere kritische Chinezen zijn vastgezet omdat ze informatie naar buiten brachten die de regering liever verborgen hield. Chen Qiushi en Fang Bin maakten filmpjes van de ziekenhuizen en slachtoffers. Ze verdwenen in Wuhan en zijn nog altijd spoorloos. Burgerjournalist Zhang Zhan werd in Wuhan gearresteerd. Ze zit inmiddels zes maanden vast in een detentiecentrum in Shanghai en is aangeklaagd wegens ‘ruziezoeken en problemen veroorzaken’. Ze zou onwaarheden hebben verspreid.

Chen Kun werkte jaren geleden zelf bij een burgerorganisatie die onder vuur kwam te liggen, hij weet hoe gevaarlijk activisme in China is. Nu probeert hij de zaak van zijn broer onder de aandacht te brengen. Het is alles dat hij kan doen, want over de zaak zelf weet hij alleen dat zijn broer beschuldigd wordt van het uitlokken van ruzie. De maximumstraf daarvoor is vijf jaar cel.

Afscheidsbrieven

Deze lotgevallen bereiken de bezoekers van de expositie niet. Die kunnen zich buigen over een vitrine met brieven die artsen en verplegers schreven aan hun kinderen, voor het geval ze niet meer terug zouden komen. Het drama is oprecht: toen de zorgverleners vertrokken naar Wuhan wisten ze niet waar het virus toe in staat was. Wat ze wél wisten was dat het gevaarlijk was om  dicht bij patiënten te komen. Onder de slachtoffers was opvallend veel ziekenhuispersoneel.

Een bezoeker vertelt dat ze arts is, en tijdens de lockdown in een koortskliniek werkte. Ze is van mening dat de expositie ieder aspect van de pandemie laat zien. “Wij stonden aan de frontlijn, we vingen mensen op die koorts hadden en verwezen ze door. Dit laat zien wat er toen om ons heen gebeurde”, zegt Zhang Yanming terwijl ze met een vriendin door de expositieruimtes wandelt. Ze beseft nu dat haar leven ‘zwaarbevochten’ is. “Niets doet er meer toe. Leven, gezondheid is het allerbelangrijkst.”

Even verderop pakken twee jonge militairen met paardestaarten elkaars hand vast als ze het verhaal van arts Peng Yinhua lezen. Hij zou gaan trouwen, maar ging helpen, raakte besmet en overleed. ‘De echtgenoot die zijn belofte aan zijn vrouw om te trouwen nooit kon waarmaken’, staat boven de foto van hem in trouwkostuum. (In China worden trouwfoto’s gemaakt ruim vóór de bruiloft.) Liefdevol kijkt hij op de foto naar zijn charmante verloofde. “Zo verdrietig”, zegt een van de militairen. Ze legt haar hand op haar hart.

Wat er niet bij staat is dat hij misschien nog geleefd had als er geen tekort was aan beschermingsmiddelen en tests, dat het virus dat hem en honderden, zo niet duizenden anderen, het leven kostte, kon woekeren door vriendjespolitiek, ambitie en geldzucht van ambtenaren.

Hoe het allemaal kon gebeuren, is een vraag die de tentoonstelling zorgvuldig vermijdt. De gids die groepen bezoekers rondleidt op de tentoonstelling begint netjes haar zinnen met ‘Volgens de instructies van Xi Jinping…’ De Chinese leider is op het schild gehesen. De geschiedenis is in handen van de geschiedschrijvers, en de Communistische Partij is erin geslaagd van een tragedie een heldenverhaal te maken.

Lees ook: In Wuhan is het een publiek geheim dat er heel veel meer coronadoden zijn

Trouw-correspondente Eefje Rammeloo is in Wuhan, de stad waar de wereldwijde coronauitbraak begon. Het leven komt er langzaam weer op gang.

Stevo Akkermans column over Li Wenliang

Li Wenliang was geen dissident, hij was een medicus die zijn plicht deed

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden