Geloof

De schriftgeleerden zijn voor vaccinatie, maar veel Nederlandse moslims aarzelen: ‘Het lichaam is iets heiligs wat je moet koesteren’

De Marokkaans-Nederlandse arts Ouafae Karimi: 'Oudere moslims zeggen vaak dat Allah toch al het uur van hun overlijden heeft bepaald'.  Beeld Werry Crone
De Marokkaans-Nederlandse arts Ouafae Karimi: 'Oudere moslims zeggen vaak dat Allah toch al het uur van hun overlijden heeft bepaald'.Beeld Werry Crone

Het coronavaccin heeft de zegen gekregen van tal van islamitische geleerden en instituten. Toch is er heel wat aarzeling onder Nederlandse moslims. Een gesprek met drie zorgmedewerkers die campagne voeren onder hun geloofsgenoten.

Marije van Beek

Van de 40-jarige Sanna Elkadiri uit Eindhoven weet bijna iedereen dat ze gevaccineerd is tegen corona – en dat zorgt voor ‘heel bizarre situaties’, vertelt ze. Ze haalde in januari het nieuws omdat ze als eerste Nederlander het coronavaccin kreeg. Sindsdien doen in de islamitische gemeenschap de wildste verhalen de ronde over haar, zegt Elkadiri. “Mensen beweren zelfs op sociale media dat ik eraan ben overleden.”

Elkadiri, die verzorgende is op de islamitische afdeling in verpleeghuis Het Wereldhuis in Boxtel, blijft er zelf nuchter onder. “Ik ben dus maar een ronde gaan doen langs buurthuizen”, zegt ze. “Om mensen te laten zien dat ik gewoon leef.”

Varkensgelatine en chips

Zo zijn er meer zorgmedewerkers en artsen in de weer om spookverhalen te weerleggen over het coronavaccin die de ronde doen onder Nederlandse moslims. Verhalen die nauw samenhangen met de lage vaccinatiebereidheid van Nederlanders met een niet-westerse migratieachtergrond. Uit een onderzoek van het CBS in mei bleek dat iets meer dan de helft van hen van plan was zich te laten vaccineren, tegenover 74 procent van de Nederlanders in het algemeen. Begin dit jaar waarschuwde de Rotterdamse moskeekoepel Spior al voor de complottheorieën die ze zagen langskomen: van berichten dat er varkensgelatine in het vaccin zat, tot de implantatie van chips die je zouden volgen.

Intussen hebben tal van islamitische geleerden en instituten het coronavaccin al goedgekeurd. Zowel het Marokkaanse ministerie voor godsdienstzaken als de Turkse overheidsinstantie en moskeekoepel Diyanet lieten imams in preken oproepen tot vaccinatie. En Saudi-Arabië maakte begin dit jaar al bekend dat ongevaccineerden die op pelgrimage naar Mekka willen, er niet inkomen.

Branden in de hel

Des te vreemder vindt Sanna Elkadiri de reacties op haar vaccinatie. “Mensen haalden ook het geloof erbij. Ze zeiden bijvoorbeeld dat ik zou gaan branden in de hel, omdat er varkensgelatine zou zitten in het vaccin, en het daarom niet halal was.” Door deze reacties zat ze eerst met vragen. “Ik dacht: hoe kan het dat mensen dit zeggen? Ze gaven er geen bronnen bij, en als ik het googelde, kon ik er niets over vinden.”

Zij voelde zich weer zeker van haar zaak toen ze een bekende die actief is voor een Marokkaanse moskee in Den Bosch, en die ze via haar werk kent, om religieus advies vroeg. Hij kwam met een fatwa, een uitspraak van een geleerde – in dit geval uit de Verenigde Arabische Emiraten – over een religieuze kwestie. De boodschap: er zit geen varkensmateriaal in het vaccin, maar zelfs áls dat erin zou zitten, zou het een dusdanige chemische transformatie hebben doorgemaakt dat het ‘niet meer dezelfde natuur heeft’ waarvoor het was verboden.

Van die fatwa heeft ze meteen een screenshot gemaakt, vertelt Elkadiri, en die opgeslagen in haar telefoon. “Dat klopte ook met wat ik van huis uit heb meegekregen. Als er een ziekte heerst, en er is een medicijn, dan dien je dat te allen tijde in te nemen. Ik heb het vaccin genomen voor mijn cliënten, want ik heb er heel wat zien gaan. En zodat ik mijn moeder weer kon knuffelen. Dat kon acht maanden lang niet, vanwege problemen met haar gezondheid.”

Moskeeën als priklocatie

Nadat de Rotterdamse moskeekoepel Spior met hun waarschuwing kwam, lieten zij filmpjes maken om te verspreiden via sociale media. In een van die video’s komt de 28-jarige arts Mustafa Sener aan het woord. Hij werkt bij de GGD Rotterdam Rijnmond als arts-coördinator van het bron- en contactonderzoek. Zijn werkgever heeft afgelopen zomer bewust al een priklocatie in een moskee opgezet: de Kocatepe-moskee, onderdeel van de Turkse moskeekoepel Diyanet. Binnenkort komen hier nog twee moskeeën bij. Ook op andere plaatsen in het land wordt er vanuit moskeeën gevaccineerd: in de Utrechtse Ulumoskee, in de Kubamoskee in IJmuiden, en in de Al Madinahmoskee in Den Haag.

De Turks-Nederlandse arts Mustafa Sener uit Rotterdam, probeert zijn geloofsgenoten over te halen tot vaccinatie in een filmpje. Beeld Werry Crone
De Turks-Nederlandse arts Mustafa Sener uit Rotterdam, probeert zijn geloofsgenoten over te halen tot vaccinatie in een filmpje.Beeld Werry Crone

Al zijn er dus ook moskeeën die de overheid helpen bij de vaccinatiecampagne, toch ziet Sener een groot verschil tussen de manier waarop er in Turkije en Nederland over het vaccin wordt gesproken. “In Turkije is het zo vanzelfsprekend: iedereen wordt zo veel als mogelijk gevaccineerd, en de overheid koppelt dat ook aan de islam: ze willen dat wij gezond zijn.”

Hier in Nederland is er iets bijzonders aan de hand met de islamitische gemeenschap, zegt hij. “Ik denk dat als ze in Turkije zouden wonen, ze allemaal in de rij zouden staan voor het vaccin. Hier is het eerste gevoel: wie zegt dat? De overheid? En de overheid vertrouwen ze niet zo.” Hij vindt dat niet verwonderlijk, zegt Sener. “Als je erop gaat letten, zie je dat de politiek moslims vaak in een negatief daglicht zet. Denk aan hoe moeilijk er op allerlei plekken wordt gedaan over moskeebouw, of het feit dat Rutte een kabinet begon met gedoogsteun van Wilders, die een kopvoddentaks wilde. Dat doet iets met je als gelovige.”

Facebookgroepen

Tel daarbij op dat populaire desinformatie over het coronavirus die niets met het islamitische geloof te maken heeft, ook doorsijpelt in de gemeenschap, zegt Sener. “Ze gebruiken zulke theorieën dan als argumenten om hun gevoel te onderbouwen. Ik zie het ook bij mijn zus en haar vriendinnen bijvoorbeeld, die zitten veel op Facebook in groepen over ‘gezond leven’, en daar lezen ze dat het vaccin allerlei schadelijke effecten kan hebben, bijvoorbeeld met het oog op zwangerschap.”

Hij zucht even. “Dat geloven ze dan meer dan mij, ook al ben ik arts én moslim. En dan ben je nog maar één stapje verwijderd van de complottheorieën over Bill Gates die met het vaccin geboortes zou willen beperken.”

In zijn vrije tijd verdiept Sener zich graag in de islamitische geschiedenis. Al vanaf het bestaan van vaccins laten moslims zich vaccineren om op pelgrimage naar Mekka te gaan, weet hij. Zes jaar geleden heeft hij hier al eens een lezing over gegeven voor zijn eigen moskee.

Een oude, Ottomaanse vorm van vaccinatie

Dus toen Spior een filmpje wilde maken in het kader van de vaccinatiecampagne, wist hij meteen waar hij het over wilde hebben. Over een oude vorm van vaccineren tegen de pokken, waar men in het Ottomaanse rijk mee voorliep op Europa: de korsten van besmette personen via een incisie in de huid van kinderen aanbrengen, zodat ze een mildere vorm van de ziekte zouden krijgen. In het begin van de achttiende eeuw werd deze methode opgemerkt door de vrouw van de Britse ambassadeur in Constantinopel, Lady Mary Wortley Montagu. “Zij liet haar kinderen op die manier behandelen, en haalde die kennis naar Europa.”

De reden dat hij deze geschiedenis belicht is dat het tegenwoordig vaak lijkt alsof de medische wereld compleet op westerse uitvindingen draait, vertelt Sener. “Dan kan het voor iemand met een andere achtergrond lijken alsof vaccineren iets vreemds is voor hen. Ik vond het belangrijk om mensen uit te leggen: dit is niet iets nieuws voor jou.”

Hij dacht ook dat het indruk zou maken, omdat de geschiedenis van het Ottomaanse rijk vooral bij Turkse moslims tot de verbeelding spreekt. De afgelopen jaren is er sprake van een trend die wel ‘Ottomanie’ wordt genoemd: Netflixseries over dit tijdperk breken records. “De situatie is nu belabberd in veel islamitische landen”, zegt Sener. “Daarom wordt het verleden zo geromantiseerd. Mensen zoeken eigen waardigheid en respect: dingen die ze vandaag niet zien en voelen.”

‘Allah bepaalt mijn overlijden’

Ook de 46-jarige internist en infectioloog Ouafae Karimi uit Amsterdam heeft dit jaar al tal van gesprekken gevoerd met geloofsgenoten over het coronavaccin. Ze werkt bij het ziekenhuis St Jansdal in Harderwijk en Lelystad, en ging daar met een voorlichtingscampagne de markt en de straat op. Daarnaast nam ze deel aan een symposium over corona en de islam, georganiseerd door het ministerie van sociale zaken.

Daar vertelde Karimi dat ze onder islamitische ouderen één opmerking vaak hoort als het om het vaccin gaat. ‘Ach, Allah heeft toch al het uur van mijn overlijden bepaald’. “En dat klopt, zo staat het ook geschreven. Maar: Allah zegt óók dat je je voorzorgsmaatregelen moet nemen.”

Er is een bekende anekdote uit het leven van de profeet Mohammed die ze mensen dan voorhoudt. “Een van zijn vrienden liep met zijn kameel aan een lijntje, maar wilde ergens heen, en de kameel even achterlaten. Wat doet hij: hij laat de kameel staan, zonder het dier vast te maken aan een boom. Toen zei de profeet: wat doe jij nou? Die vriend zei: ‘Ach, Allah waakt wel over de kameel. Als hij wil dat ik hem kwijtraak, dan zij dat zo’. Nou, nee, zo werkt dat dus niet, legde de profeet hem uit. Je hebt hersens die je kunt gebruiken. En dan kun je daarnaast nog op Allah rekenen dat hij je kameel beschermt.”

Het lichaam is iets heiligs

Zo is het ook binnen de geneeskunde, zegt Karimi. “En met de zorg voor kinderen bijvoorbeeld. Daar zeg je ook niet: ‘Ik heb geen zin om ze te voeden, Allah zorgt wel voor ze’. Integendeel: je hebt het lichaam gekregen, en dat is iets heiligs wat je moet koesteren.”

Karimi denkt dat veel van de huiver voor het coronavaccin te maken heeft met het lagere opleidingsniveau van een deel van de gemeenschap. “Bij ouderen heeft dat vaak te maken met laaggeletterdheid of ongeletterdheid. Dan is een filmpje op sociale media al snel overtuigend. Ik merk in de gesprekken met mensen dat ze best openstaan voor informatie. Als ik gewoon rustig uitleg waar het om gaat, dan zijn ze één en al oor. En dan nemen ze de vaccinatie meteen.”

Maar dan moet er actief campagne gevoerd worden, zegt Karimi. “Ik denk wel dat er nog veel tijd en aandacht nodig is. Het gaat niet vanzelf. Onze taak als artsen is dat wij goede voorlichting geven, zodat de mensen een weloverwogen besluit kunnen nemen.” Ze raadt collega-artsen aan om rekening te houden met cultuurverschillen. “Als je het vaccin niet duidelijk aanraadt, en te veel nadruk legt op de vraag: ‘Wat wilt u zelf?’, dan kan de oudere generatie migranten denken dat er iets mis is met het vaccin. Zij zien de dokter vaak als de alwetende, en verwachten dat die stellig weet wat goed voor hen is.”

Op de islamitische afdeling van het verpleeghuis bij Sanna Elkadiri heeft iedereen inmiddels een coronavaccinatie gekregen. Er is veel tijd en energie gestoken in voorlichting, zegt ze. “Er zijn best veel ongeletterde mensen, die we dingen heel rustig hebben moeten uitleggen. Maar we hebben bewust niemand gepusht. Gelukkig hoefde dat ook niet.”

Koranverzen paraat

Elkadiri, die afgelopen jaar een opleiding tot zorgambassadeur afrondde, heeft ook veel bijgeleerd over haar geloof en vaccinatie. Inmiddels heeft ze tal van Koranverzen en overleveringen uit het leven van de profeet paraat om haar beslissing mee te onderbouwen. “Om een voorbeeld te geven: als er in mijn huis nu corona zou heersen, dan weet ik als moslim: ik moet dan binnen blijven. Je mag je medemens niet in gevaar brengen.”

Ze ziet de coronapandemie als een beproeving, vertelt ze. “Allah zegt: na elke beproeving is er weer een deur die open gaat. En de deur, geloof ik, dat is deze vaccinatie. Mensen kunnen nog zoveel tegen me zeggen dat ik naar de hel ga. Ik weet: als ik het virus aan iemand zou overbrengen, aan mijn patiënten, of aan mijn moeder, dan zou ik er niet goed uitkomen. Dan zou ik dat als moslim de rest van mijn leven moeten meedragen.”

Lees ook:

Voor een vaccin moet je in de moskee zijn

In de Kocatepe-moskee in de Rotterdamse Afrikaanderwijk kunnen buurtbewoners terecht voor een coronaprik. De moskee en zorginstanties werken er samen om vaccineren aantrekkelijk te maken.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden