Violetta GroedinaProfiel

De Russische activist Violetta Groedina kent geen angst

Violetta Groedina. Beeld via REUTERS
Violetta Groedina.Beeld via REUTERS

Onbevreesd en vastberaden: hoe een onbekende oppositie-activist uitgroeide tot een symbool van het vijandige politieke klimaat in Rusland.

Eigenlijk wilde de Russische activist Violetta Groedina vandaag met haar naam op het stembiljet staan bij de regionale verkiezingen in haar geboortestad Moermansk. Maar net als talloze andere onafhankelijke kandidaten legde ze het af tegen de staatsterreur.

“Ik ben niet bang en u moet ook niet bang zijn”, zo luidde de verkiezingsslogan van Groedina in aanloop naar de lokale en nationale parlementsverkiezingen die vandaag in Rusland van start gaan. De leus is veelzeggend voor het karakter van de 31-jarige activist die zich als onafhankelijke kandidaat verkiesbaar wilde stellen voor een plek in de gemeenteraad van Moermansk, een stad in het arctisch gebied in het uiterste noordwesten van Rusland. Want angst lijkt Groedina inderdaad niet te kennen. Eerder is ze onverschrokken, strijdlustig en onverzettelijk.

Dat bleek wel uit de video die ze eind juli op haar Telegram-kanaal plaatste. Op de beelden zijn slechts haar in knalgele sokken en paarse slippers gestoken voeten te zien. Ze geeft commentaar terwijl ze met een plastic dienblad door een ziekenhuis loopt. Op het plateau ligt een snee brood met boter naast een kom dikke, gele pap en een kop donkere thee. “Neemt u me in de maling?”, klinkt haar stem. “Doet er niet toe. Dit gaat gewoon terug.”

Hongerstaking

Groedina, die tot voor kort het lokale kantoor van de anticorruptieorganisatie van de gevangen oppositieleider Aleksej Navalny in Moermansk leidde, is op dat moment net een paar dagen in hongerstaking. Met die actie protesteert ze tegen haar gedwongen opname in een speciaal covid-staatsziekenhuis. Half juli oordeelt een rechtbank in Moermansk dat ze daarheen moet, omdat de activist volgens de rechter de coronaquarantaineregels overtrad tijdens een campagnebijeenkomst. Dat ze twee dagen voor de uitspraak nog een negatieve test overhandigt van een staatslaboratorium, verandert niets aan de uitspraak.

De reden achter haar gedwongen ziekenhuisopname weet ze zelf maar al te goed. “De autoriteiten isoleerden me omdat ze wilden voorkomen dat ik me zou registreren voor de verkiezingen”, zo schrijft ze. De combinatie van haar Navalny-verleden en de felle anti-Kremlinretoriek die ze bezigt tijdens haar campagne zorgt ervoor dat de radertjes bij de autoriteiten doorslaan.

Want dat ze niets van regeringspartij Verenigd Rusland moet hebben, maakt ze gelijk in haar eerste campagnevideo duidelijk. “Ik ben een onafhankelijke kandidaat die in opstand komt tegen de diefstal en corruptie aangericht door bestuurders van Verenigd Rusland die deze stad hebben ingenomen”. Als ze een plek in de gemeenteraad verovert, zo gaat ze verder, “zal ik hen niet als mijn collega’s beschouwen”.

Wie dat soort uitspraken combineert met politieke ambities, belandt in Rusland al snel op een zwarte lijst van de autoriteiten en kan rekenen op de nodige tegenwerking. Toch is de weerstand die Groedina ondervindt vanaf het moment dat ze haar kandidatuur aankondigt zelfs voor Russische begrippen buitensporig.

In totaal brengt ze twintig dagen onder dwang door in de covid-kliniek, een periode die goeddeels samenvalt met de registratietermijn voor de lokale verkiezingen. Eenmaal in het ziekenhuis belandt ze op een kamer met vijf doodzieke patiënten. Niet één keer test het medisch personeel haar in die tijd op corona om te controleren of ze alweer mag vertrekken.

Gedurende de acht dagen die ze in hongerstaking in de kliniek doorbrengt, schuift de verpleging haar dagelijks borden met sterk geurend eten onder de neus. Op haar Telegram-kanaal schrijft ze dat ze naast honger vooral veel pijn heeft, in haar hoofd, spieren en maag. Als ze naar het toilet strompelt, stijgt haar hartslag tot boven de 140 slagen per minuut. Het is met name het cynisme van de autoriteiten dat haar tegen de borst stuit. “Alsof mijn leven er niet toe doet.”

Jachtseizoen

Maar tegen de tijd dat ze in de kliniek belandt, is ze al wat gewend. De eerste signalen van de verbetenheid en tegenwerking vanuit de overheid worden namelijk eerder dit jaar al zichtbaar. Om precies te zijn op het moment dat oppositieleider Navalny in januari terugkeert naar Rusland, nadat hij in augustus ternauwernood een moordaanslag met het zenuwgas novitjsok heeft overleefd.

Vanaf dat moment verandert alles, zo vertelt Natasja Zamorskaja, de campagnemanager van Groedina die ondanks haar 27 jaar al gepokt en gemazeld is in het politiek activisme. Voordat ze naar Moermansk trok om Groedina bij te staan, werkte ze jaren met Navalny’s rechterhand Ljoebov Sobol die onlangs naar het buitenland uitweek om aan vervolging te ontkomen.

In haar appartement in Moskou praat Zamorskaja over Groedina en de Russische repressie. “Toen Navalny weer voet op Russische bodem zette, brak de donkerste periode van de afgelopen twintig jaar aan voor de oppositie”, vertelt ze terwijl ze lange, diepe halen neemt van een elektronische sigaret. “De autoriteiten hebben sindsdien een andere focus. Ze richten zich niet meer op het veinzen van democratie. Ze vertrouwen vrijwel alleen nog maar op repressie en geweld.”

Die repressie komt na Navalny’s terugkeer inderdaad in een stroomversnelling. Navalny zelf eindigt binnen de kortste keren op basis van flinterdunne bewijsvoering in een cel en in april staken zijn politieke en anticorruptieorganisaties alle activiteiten omdat hen het label ‘extremistisch’ boven het hoofd hangt. In juni bestempelt een rechter Navalny en co ook daadwerkelijk als zodanig, waardoor de organisaties op de terrorismelijst belanden en elk verwantschap met de organisaties strafbaar is.

Met dat brandmerk opent het Kremlin het jachtseizoen op alles en iedereen die ooit maar iets te maken heeft gehad met de gevangen oppositieleider. Zeker met het oog op de aanstaande parlementsverkiezingen en de – voor het Kremlin – verontrustend slechte peilingen van regeringspartij Verenigd Rusland, lijken de hotemetoten in Moskou geen enkel risico te willen nemen. Alles wat riekt naar oppositie, moet het ontgelden.

Zodoende arresteert de politie duizenden demonstranten en vluchten achtereenvolgens meerdere leden van team-Navalny naar het buitenland. Anderen belanden in de cel of komen onder huisarrest. Ook Groedina wordt als ex-medewerker van Navalny vanaf april het lijdend voorwerp in een verhaal van staatstirannie dat leest als een dys­topische roman. Haar verhaal is er een uit duizenden, maar symboliseert als geen ander de doorgeslagen repressie in Rusland.

Want de gedwongen opname in de covid-kliniek is slechts een van de vele manieren waarop de lokale autoriteiten Groedina mentaal en fysiek geweld aandoen. De heksenjacht begint in april wanneer haar buren een folder in de bus krijgen waarop Groedina met haar toenmalige vriendin staat afgebeeld. De flyer stelt dat er in de buurt een persoon rondloopt die kinderen verkracht. Onder de foto staan haar adres en telefoonnummer.

Vlak daarvoor heeft ze al afscheid moeten nemen van twee collega’s die haar bij haar campagne helpen, omdat de politie hen aanhoudt vanwege vermeende drugstransporten. Kort daarna valt een onbekend persoon Groedina aan op straat en ranselt haar af. Niet veel later probeert iemand haar huis in brand te steken en vrijwel tegelijkertijd spuiten anonieme vandalen de deur van haar kantoor dicht met purschuim en tekenen een hakenkruis op de ingang. Wanneer ze de deur weet open te krijgen, treft ze een kantoor aan dat kort en klein is geslagen.

Maar Groedina laat zich niet afschrikken. De activist die ruim tien jaar terug haar carrière begon bij een lokale lhbti+-organisatie in Moermansk, wil koste wat kost een plek in de gemeenteraad bemachtigen. “Ik wist bij voorbaat al dat dit een vuil spel zou worden. Dat ze me met smerige trucjes wilden breken, maar dat maakt me alleen maar meer vastberaden.” Zelfs als ze een afbeelding van een schietschijf in haar brievenbus vindt en er kort daarna ’s nachts elf kogels door de ruiten van haar kantoor vliegen, wil Groedina van geen wijken weten.

Lichte hartaanval

Wel heeft haar gezondheid te lijden onder de stress die de haatcampagne tegen haar teweegbrengt. Zo kreeg ze in augustus voor de tweede keer een lichte hartaanval, vertelt campagnemanager Zamorskaja. “We weten nog altijd niet wat de exacte oorzaak is, omdat de doktoren in Moermansk haar verdere medische hulp weigeren. Toen we bij het ziekenhuis aankwamen, verwezen ze haar niet naar een cardioloog, maar naar een psychiater. De autoriteiten dragen het medisch personeel simpelweg op haar niet te helpen. Bovendien kan ze door een gerechtelijk bevel de regio niet uit”.

Grote vraag is waarom die autoriteiten zo ver gaan om een relatief onbekende, onafhankelijke kandidaat het leven zo zuur te maken. “Die vraag hebben we onszelf meermaals gesteld”, zegt Zamorskaja. “Moermansk is een klein, slaperig stadje waar niets gebeurt. Het is op politiek gebied onbeduidend. Sowieso stellen gemeenteraden in Rusland weinig voor. Niemand besteedt aandacht aan ze. Laat staan in Moermansk, op 1200 kilometer van Moskou.”

Maar daar ligt volgens de activist tegelijkertijd ook het probleem. “De lokale autoriteiten wisten niet hoe ze met iemand als Violetta moeten omgaan, omdat ze nooit eerder met oppositie te maken hebben gehad. Moermansk is geen Moskou of Sint-Petersburg waar een draaiboek klaarligt voor het onderdrukken van activisten. Ze moesten dus voor het eerst repressie gaan uitoefenen en zijn helemaal uit de bocht gevlogen. Ze zijn compleet doorgeslagen in het geweld.” Ze pauzeert even om na te denken en voegt er vervolgens lachend aan toe: “Ik ben wel vereerd dat ze dankzij ons het vak van de onderdrukking hebben kunnen leren.”

Op 4 augustus krijgt Groedina uiteindelijk het onvermijdelijke bericht dat ze niet mag meedoen aan de gemeenteraadsverkiezingen. Haar registratie is formeel afgewezen vanwege haar vroegere samenwerking met de ‘extremistische’ Navalny-club. Maar daarmee is de gifbeker nog niet leeg. Inmiddels hangen haar twee rechtszaken boven het hoofd die de autoriteiten in Moermansk tegen haar aanspanden: één voor het overtreden van de regels over politieke bijeenkomsten en een ander vanwege het schenden van de covid-quarantainewetgeving. Als het tot een veroordeling komt, kan ze maximaal twee jaar achter de tralies verdwijnen.

Zelf is ze er gelaten onder, vertelt Zamorskaja. “We hebben nooit de illusie gehad dat we resultaat zouden boeken. Politiek activisme in Rusland gaat niet om resultaten. Het gaat om het proces: de mensen bewustmaken en betrekken bij een verhaal. Dat is ons gelukt, want veel mensen kennen Violetta nu.”

Gevangenisvakantie

Helemaal voor niets is de strijd daarom niet geweest. Al geeft ook Zamorskaja toe dat Groedina’s volharding eerder uitzondering dan regel is. “Violetta is een uniek persoon. Ik ken niemand die zo dapper is. Dat is ook de reden dat ik voor haar ben gaan werken; die onverschrokkenheid. Ze verliest ook nooit haar gevoel voor humor. Als we wel­eens dagdromen over onze vakantieplannen, dan antwoordt ze steevast: ‘Misschien ga ik wel lekker een week of twee naar de gevangenis’.”

Maar humor en ironie zijn ook een overlevingsmechanisme om de realiteit te verzachten. “We zitten vast en kunnen geen kant meer op”, zegt Zamorskaja. “De situatie is uitzichtloos, daarom ontvlucht iedereen ook het land. Uitzicht op beter tijden is er niet. Het wordt alleen maar slechter.”

Dat besef doet pijn, geeft ze toe. “Het is moeilijk om te erkennen, maar het Kremlin heeft gewonnen. De autoriteiten hebben ons verpletterd. We zijn als oppositie vernietigd. Dat idee maakt het ook lastig om terug te keren naar mijn normale leven. Als ik door mijn geboortestad Moskou loop, kan ik de gedachte maar moeilijk van me afschudden dat deze stad zo gewelddadig tegen mij en mijn vrienden is geweest. Alles wat ik zie is nep: het kosmopolitische karakter, de zogenaamde vrijheid. Het is allemaal schijn. Moskou is een geweldige stad, maar helaas ligt ze in Rusland.”

Het liefst wil Zamorskaja dan ook met de noorderzon vetrekken, maar dat is ingewikkeld door de coronapandemie en het visaregime dat in veel landen voor Russen geldt. Groedina daarentegen peinst niet over een vertrek. “Zelfs verhuizen naar een andere stad wil ze niet”, licht Zamorskaja toe. “Onlangs vroeg ik haar of ze liever in de gevangenis belandt of haar biezen pakt. Toen antwoordde ze dat ze liever een mini-Navalny achter de tralies wordt dan dat ze Moermansk verlaat.”

Lees ook:

Navalny roept het Westen op geen zaken meer te doen met autocraten als Poetin

Terwijl Merkel in augustus op bezoek was bij Vladimir Poetin in Moskou, riep de gevangen Russische oppositieleider Aleksej Navalny westerse leiders op geen zaken meer te doen met autocratische leiders om corruptie tegen te gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden