ReportageWoningmarkt

De Rotterdamse wijk Wielewaal blijft strijden tegen de sloopkogel

Hennie Hoogkamer voert de duiven die dagelijks massaal naar haar huis vliegen. Beeld otto snoek
Hennie Hoogkamer voert de duiven die dagelijks massaal naar haar huis vliegen.Beeld otto snoek

Zondag wordt er weer gedemonstreerd tegen het woonbeleid, dit keer in Rotterdam. Ook in het Rotterdamse tuindorp Wielewaal gaan veel huizen tegen de vlakte. Veel bewoners voelen zich er benadeeld. ‘Dit is uitrookbeleid.’

Het voortuintje is vervallen, de achtertuin overwoekerd, het huisje met het platte dak nog net niet scheef. “Kijk eens”, zegt Wil de Ben, een kranige 75-jarige Rotterdammer. Hij wijst naar de voordeur van een klein afgebladderd woninkje in een straatje vol groen. “Hier stapte dus koningin Juliana naar binnen. Ze kwam bij ons thuis omdat wij hier een van de eerste bewoners waren.” Geëmotioneerd blijft hij even staan, zelf woont hij iets verderop, op een steenworp afstand. “Ja, dat is zeker lang geleden.”

In zijn werkzame leven was De Ben een manager met aanzien (“een zware baan’’) bij warenhuis Vroom & Dreesmann. Nu is hij de woordvoerder van een club oer-Rotterdamse bewoners, die er alles aan doen om de door de verhuurder en een commerciële gebiedsontwikkelaar aangekondigde nieuwbouw tegen te gaan. Tot in de Hoge Raad aan toe knokken zij tegen de woningcorporatie die de meeste van de woningen hier bezit en tegen de gemeente. Een deel van De Wielewaal ligt al plat. Veel andere woningen zijn, na het vertrek van huidige bewoners, aan tijdelijke bewoners verhuurd. Dat frustreert. “Want wij zijn nergens om gevraagd.”

De Wielewaal baadde in het groen en leek wel een vakantiedorp

Koningin Juliana moet haar ogen in 1949 hebben uitgekeken. De 545 noodwoningen werden na afloop van de Tweede Wereldoorlog door Zweden aan Nederland geschonken. De Wielewaal baadde in het groen en leek wel een vakantiedorp. Een huis met een tuin voor een lage huurprijs was in de stad geen vanzelfsprekendheid. Hier wel, en dan groeiden kinderen ook nog eens op in de natuur. “Uit De Wielewaal ging zelden iemand weg”, zegt De Ben, zijn vader was ‘chef wagenpark en vervoer’ bij de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij. “Je werd hier geboren en vertrok er niet meer. Dat gold voor mij ook. Ik had weg gekund. Van meneer Dreesmann mocht, of moest, ik verhuizen naar Naarden. Ik zei: ‘Meneer, ik wil alles voor u doen, maar mijn vrouw en kinderen willen hier blijven wonen. Het gebeurt gewoon niet.’”

Wielewaal Beeld otto snoek
WielewaalBeeld otto snoek

Net als voor veel andere delen van Rotterdam-Zuid zijn er voor De Wielewaal herontwikkelingsplannen gemaakt. Samen met projectontwikkelaar BPD, het vroegere bouwfonds van de Rabobank, mikt woningcorporatie Woonstad hier op de bouw van nieuwe koopwoningen, huurwoningen voor de vrije sector en sociale huurwoningen, 807 in totaal. Het project moet klaar zijn in 2027. Maar de huidige bewoners schrokken zich rot toen ze deze plannen voor het eerst onder ogen kregen. “Huizen van vijf ton in onze buurt”, roept een van deze bewoners, Hennie Hoogkamer (62), haar handen om een kop koffie geslagen. Hoogkamer, oud-verkoper bij het Rotterdamse warenhuis Ter Meulen, woont hier nagenoeg haar hele leven. Wie hier al zo lang woont, mag hier ook blijven, is besloten, al zal dat meer kosten dan voorheen. 35 tot 150 euro meer, volgens de corporatie. “Of ik dat kan betalen?” Hoogkamer zit in de wijkwinkel, gevestigd in een van de oude woninkjes, en geeft niet eens antwoord. Heel even is ze stil, daarna schudt ze haar hoofd. “Dit is mijn wijkie. Dit zijn mijn wortels. Ik ga hier alleen tussen zes planken weg, anders niet.”

Een camera moet de politie helpen de boel op orde te houden

Huizen die leeg komen te staan, krijgen geen vaste nieuwe bewoner meer. Sindsdien is het minder veilig: een camera aan het begin van de wijk moet de politie helpen de boel op orde te houden. Waar de Wielewaalers van weleer nog wel zijn blijven wonen is meteen te zien. Tuintjes vol plastic meubilair. Kleine grasveldjes, af en toe een Feyenoord-logo, en vrijwel altijd een poster met een verzetskreet op de deur. Soms in klein formaat, soms in reuzenletters. “In 2012 kwamen we er achter dat men er zeventig, tachtig procent van de vaste bewoners uit wilde schoppen”, zegt De Ben. Dat lieten de bewoners niet op zich zitten. “We zijn een alternatief plan gaan ontwikkelen, met een eigen wooncoöperatie: ‘De Unie van en voor de Wielewaalers’.”

Woonprotest in Rotterdam

De demonstratie ‘woonopstand’ vindt zondag vanaf 14.00 uur plaats in het Rotterdamse Afrikaanderpark. De organisatie rekent op 10.000 bezoekers. Er doen bewonersorganisaties en belangenverenigingen uit heel Nederland mee. De demonstranten eisen ‘woonbeleid dat beschikbaarheid, betaalbaarheid en woonzekerheid garandeert’.

In dat plan staan nieuwe, energiezuinige huurhuizen in de sociale sector en in het middensegment ingetekend. Eengezinswoningen voor een betaalbare prijs, ook bestemd voor de huidige bewoners. In een door de bewoners gemaakte glimmende brochure, die in weinig onderdoet voor een vastgoedbrochure, worden de plannen uiteengezet. Het goedkoopste koophuis kost 225.000 euro, het goedkoopste huurhuis 525 euro per maand. De huizen zijn volgens de bewoners neer te zetten in vier weken tijd.

“Dat kan zo goedkoop omdat we een vereniging zijn, zonder winstoogmerk.” In hun plan staat de commerciële gebiedsontwikkelaar buitenspel. “We hebben het plan door de besten van de besten laten bekijken en doorberekenen, en ons is gezegd dat dit rendabel is”, zegt De Ben. De betrokken partijen willen er niet aan, treurt hij. Het plan is niet overgenomen: tot nu toe waren de bewoners, ook al speelt dit dossier al jaren, zelfs geen meepratende partij. “Dat is zo oneerlijk en onrechtvaardig”, zegt De Ben. “We hebben het via de juridische weg moeten aanpakken. Als bewonersorganisatie werden we daartoe gedwongen, want de inmiddels vertrokken bestuursvoorzitters van Woonstad wilde niet eens met ons praten.”

‘Dit soort ontwikkelingen zijn al ­jaren in de maak. Die gaan gewoon door’

De juridische strijd liep tot nu toe steeds spaak. Deze maand werd ook cassatie door de Hoge Raad afgewezen. De geplande herontwikkeling van hun buurt is nog niet van tafel. “In december gaan we verder met bouwen”, zegt Eric Smulders van Woonstad. “Er zijn al ruim 130 woningen neergezet, we gaan nu ongeveer weer datzelfde aantal bouwen. Dit soort ontwikkelingen zijn al ­jaren in de maak. Die gaan gewoon door.” Woonstad beaamt dat er minder sociale huurwoningen terugkeren dan er waren. De nadruk ligt op ‘gemengde wijken’, zegt Smulders. Volgens de stad is er in gemengde wijken meer ‘sociale cohesie’, en meer plek voor ‘sociale stijgers’.

Wil de Ben, bewoner van Wielewaal van het eerste uur, voor zijn geboortehuis. Beeld otto snoek
Wil de Ben, bewoner van Wielewaal van het eerste uur, voor zijn geboortehuis.Beeld otto snoek

Ondertussen verloederen de huizen. “We verliezen de moed weleens hoor, na al die tegenslag”, zegt Hoogkamer. “Soms frustreert het. Gaan we deze slag wel winnen? Maar we gaan gewoon door, hoor.” Krachtig: “Ze vinden ons irritant, en we blijven irritant.” De Ben: “We moeten nog altijd voor de eerste keer praten met de corporatie. Maar het tij is aan het keren.”

Op het spandoek dat De Wielewalers zondag zullen tonen op de demonstratie staat de volgende tekst: ‘Bestuur Woonstad en Bewonersorganisatie Wielewaal gaan in gesprek!’ Met een glimlach: “Er is een afspraak in de maak.” Daar weet woordvoerder Smulders van Woonstad niks van af. “Er staat geen afspraak in de agenda. Wel praat Woonstad met Recht op de Stad, waar ook de Wielewaalers bij zijn aangesloten. Maar die gesprekken gaan niet over De Wielewaal, of het plan van de bewoners. Dat hebben we uitvoerig bekeken, maar het is in onze ogen onhaalbaar gebleken. De bewoners hebben niet gekeken naar de ondergrondse infrastructuur. Ik kan me voorstellen dat we in gesprek gaan, maar dan gaat het over verbinding zoeken, en over hoe we dat in de nieuwe Wielewaal aanpakken met elkaar.”

Sommige stadswijken worden met de sloopkogel bedreigd sinds 2016

De Wielewaal is slechts een van de Rotterdamse wijken die onder druk staan. Sommige stadswijken worden met de sloopkogel bedreigd sinds 2016, toen er een stadsreferendum was over een nieuwe Rotterdamse woonvisie tot 2030. De opkomst bleek met 16,9 procent te laag, maar in december dat jaar bekrachtigde de gemeenteraad de nieuwe visie wel. De gemeente heeft sindsdien grote plannen. Hele blokken worden neergehaald en vervangen, op veel plekken keren – net als in De Wielewaal – minder sociale huurwoningen terug.

Veel oude bewoners verhuizen daarom naar andere wijken. Ze worden “totaal niet in plannen meegenomen”, zegt stadssocioloog Gwen van Eijk, die is verbonden aan de Rotterdamse belangenvereniging Recht op de Stad, een van de mede-initiatiefnemers van de landelijke demonstratie zondag. “Er wordt over de hoofden van bewoners heen besloten.” Beleidsmakers en politici zijn huiverig om te overleggen, vermoedt Van Eijk, omdat ze denken dat er dan nooit iets kan gebeuren.

“Het beleid gaat hier nadrukkelijk over de economische groei van de stad, het binnenhalen van werkgelegenheid en de transitie van havenstad naar een stad vol kenniseconomie. Daarvan staat alles in dienst. Er moest ook veel gebeuren om het hier beter te laten gaan. Dat ontkent niemand in Rotterdam. Maar hoe pak je dat aan? De huidige woonvisie is vooral gericht op het binnenhalen en binnenhouden van hogere inkomens. Maar de meest precaire groep, aan de onderkant van de woonmarkt, is in Rotterdam inmiddels óók groter geworden. De tweedeling groeit. Er moet een gesprek gaan komen met alle Rotterdammers. Omdat zij ook recht hebben op hun stad. Zij moeten hun stad mede vorm kunnen geven.”

‘Ik ben teleurgesteld in burgemeester Aboutaleb’

Nog meer koffie. De thermoskan stond al even klaar, in het wijkwinkeltje in De Wielewaal. Aan tafel vertelt Hoogkamer dat ze hier al haar hele leven woont, dat haar vader een havenarbeider was, dat ze het zevende en laatste kind in een enorm gezin was. Ze lacht, maar net zo makkelijk klinkt ze venijnig. Bij haar is, zegt ze, een grens bereikt. “Burgemeester Aboutaleb is net uitgeroepen tot beste burgemeester van de wereld, begrijp ik. Nou, ik ben teleurgesteld in hem. Zeker sinds hij onze wijk vergeleek met een deel van Zuid-Afrika. Dat deed hij naar aanleiding van een brief van de Verenigde Naties aan Rotterdam. In die brief stond dat we het niet goed deden. Zuid-Afrika! Dan denk ik: hoe haal je je het in je hoofd om ons daarmee te vergelijken? De burgemeester zei dat wij niet moeten klagen. En dat we het hier goed hebben. Nou, kom maar eens kijken dan.”

Wielewaal Beeld otto snoek
WielewaalBeeld otto snoek

De boodschap van de brandbrief van de Verenigde Naties dreunt in Rotterdam nog altijd na. VN-rapporteurs lieten weten dat het recht op huisvesting wellicht geschonden was, en dat dat een mensenrechtenschending zou zijn. “Ik bagatelliseer de VN-kritiek niet, maar ik heb in Zuid-Afrika en Mumbai gezien wat dakloosheid is”, reageerde burgemeester Aboutaleb destijds. “Ik weiger te accepteren dat dat beeld van toepassing is op Rotterdam.” Toch is de brief ook op het stadhuis niet onbeantwoord gebleven. “De brief heeft het stadsbestuur wel een zetje gegeven”, ziet socioloog Van Eijk. “Er zijn beloftes gedaan voor meer zeggenschap.”

Bewoners zullen niet meer worden gepasseerd. Maar Recht op de Stad, waar meerdere bewonersgroeperingen deel van uitmaken, is nog lang niet tevreden. “Het is toch helemaal duidelijk dat de situatie verergert als je de betaalbare woningvoorraad begint te verminderen, terwijl je al problemen hebt met armoede en woningnood. Maar dat besef is er nog steeds niet, dat is heel zorgwekkend.”

Een strijd om de ruimte tussen verschillende klassen

Gijs Custers, stadssocioloog van de Erasmus Universiteit, onderzocht de veranderende samenstelling van de Rotterdamse stadswijken die met de woonvisie van het stadsbestuur gepaard gaat. “In Rotterdam speelt een strijd om de ruimte tussen verschillende klassen”, zegt hij. “Dit is traditioneel een arme stad. Maar de arbeidsmarkt verandert hier, er werken steeds meer mensen op een hoger beroepsniveau. Vanuit de politiek is er daarom meer behoefte ontstaan om ook voor die mensen woningen te bouwen, ook omdat in de stad wonen populair is.”

Daardoor is de schaarste toegenomen. Er is geen koophuis meer te vinden, zelfs op huurhuizen wordt al overboden. “Het woonbeleid is nu opeens een belangrijk onderwerp geworden, omdat niet alleen de arbeidersklasse wordt getroffen, maar nu ook een groot deel van de middenklasse.” Voor oudere Rotterdammers als Hennie Hoogkamer is pakweg honderd euro per maand meer huur moeten betalen behoorlijk pittig. “Dit is uitrookbeleid”, zegt zij, de duiven voerend die dagelijks massaal naar haar huis vliegen omdat ze weten dat ze er eten krijgen. “Mensen moeten maar opzouten, want er moeten huizen komen voor mensen met een dikkere beurs. Nou, wat zijn mijn rechten dan?”

Lees ook:

Huizen bouwen en belastingvoordelen slopen: zes oplossingen voor de wooncrisis

Vandaag vindt in Amsterdam het woonprotest plaats vanwege het schreeuwende tekort aan woningen. Alleen waartegen wordt nu precies gedemonstreerd? In het debat over de wooncrisis zijn al heel wat ideeën de revue gepasseerd. Alleen lijkt een remedie zonder haken en ogen er niet te zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden