Geschiedenis 100 jaar Verdrag van Versailles

De overwinningsvreugde was van korte duur

Beeld Foto's collectie Marius van Leeuwen

Met de ondertekening van het Verdrag van Versailles kwam vrijdag honderd jaar geleden formeel een einde aan de Eerste Wereldoorlog. Twee weken later lieten de overwinnaars zich toejuichen in Parijs, nog niet wetende dat de toen nog onbekende Adolf Hitler garen zou spinnen bij het verdrag.

Drie uur duurde het defilé dat op maandag 14 juli 1919, Quatorze Juillet, door de straten van de Franse hoofdstad Parijs trok. Zo’n 2 miljoen toeschouwers zagen een ­lange stoet van gewone soldaten, officieren, generaals en veldmaarschalken, maar ook ministers, premiers en presidenten aan zich voorbijtrekken. Ze waren afkomstig uit de landen die als overwinnaars uit de Eerste Wereldoorlog waren gekomen: het gastland Frankrijk natuurlijk, Groot-Brittannië, de Verenigde Staten – die zich pas in 1917 in de strijd hadden gemengd – landen op de Balkan, en de Franse koloniën, zoals Algerije en Marokko.

De parade begon om negen uur ’s ochtends met aan kop duizend invaliden: die groep vormde het trieste beeld van de Eerste Wereldoorlog waarin een kleine 20 miljoen gewonden vielen. Het was de eerste oorlog waarin op grote schaal verwoestende wapens als tanks, gifgas en vliegtuigen werden ingezet. Aanvoerder van de stoet was André Maginot, een Franse held die aan de vooravond van de oorlog staatssecretaris van defensie was, bij het uitbreken ervan dienst nam als gewoon soldaat en zwaargewond raakte aan zijn linkerbeen waardoor hij zijn hele leven mank zou lopen. Na de oorlog gaf hij als minister van defensie de stoot tot de aanleg van een naar hem vernoemde verdedigingslinie bij de grens met Luxemburg en Duitsland om te voorkomen dat de Duitsers bij een volgende oorlog weer zomaar binnen zouden kunnen marcheren.

Nadat regimenten uit de diverse landen met hun vaandels waren langsgetrokken, was het de beurt aan de Franse soldaten die vanzelfsprekend het meeste enthousiasme losmaakten bij de toeschouwers. Alle krijgsmachtonderdelen waren present, inclusief de luchtmacht; een lange rij generaals en maarschalken met beroemde namen als Pétain en Foch liet zich graag toejuichen.

Het Poolse Legioen in Parijs Beeld Foto's collectie Marius van Leeuwen

Vijf jaar na de moord op Franz Ferdinand

Het was in alle opzichten een overwinningsparade, en zo was die ook bedoeld. Frankrijk had van Duitsland gewonnen, en zo was de schande van 1871, toen de Pruisen de Fransen hadden verslagen, weggepoetst. De feestdag was een echo van het Verdrag van Versailles dat twee weken eerder was ondertekend in de Spiegelzaal van het kasteel van Versailles, om precies te zijn op zaterdag 28 juni 1919, vrijdag op de kop af een eeuw geleden. Die dag was weer exact vijf jaar na de moord in Sarajevo op kroonprins Ferdinand van Oostenrijk, de aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog die ruim een maand later zou uitbreken. Het Verdrag van Versailles was de formele beëindiging ervan, ruim zeven maanden na de Wapenstilstand van 11 november 1918 die een eind maakte aan de gevechten.

Het verdrag heeft een slechte naam. Door de zware sancties die Duitsland opgelegd kreeg, zou het rechtstreeks geleid hebben tot de Tweede Wereldoorlog. Adolf Hitler probeerde al in 1923 met zijn mislukte Bierkellerputsch in München garen te spinnen bij de pure vernedering die de Duitsers aan het einde van de Grote Oorlog hadden moeten ondergaan.

Het Verdrag van Versailles was inderdaad op een aantal punten zwaar in het nadeel van Duitsland. Zo stelde het beruchte artikel 231 dat de oorlog was begonnen door ‘de agressie van Duitsland en zijn bondgenoten’. Historici zetten daar de nodige vraagtekens bij. Het land ging zeker niet vrijuit, maar er waren ook andere actoren en omstandigheden die tot de strijd leidden. Verder moest Duitsland een deel van zijn grondgebied afstaan (onder andere de Elzas) en kreeg het een flinke schuldenlast op zijn bord. Het verdrag noemde nog niet een exact bedrag van deze herstelbetalingen, dat werd pas later vastgesteld. Bovendien verloor Duitsland zijn koloniën en werd zijn leger zowel in aantal militairen als in wapentuig flink aan banden gelegd.

Beeld Foto's collectie Marius van Leeuwen

Herstelbetalingen en andere vernederingen

Nog voordat het verdrag werd ondertekend, kwamen er van diverse kanten waarschuwingen om Duitsland niet al te zwaar aan te pakken. Dat zou niet alleen onredelijk zijn, maar ook gevaarlijk gezien de mogelijke wraakzucht van de Duitsers. De befaamde econoom John Maynard Keynes, die als Brits ambtenaar deelnam aan de vredesbesprekingen in Versailles, was een van die critici; hij nam zelfs uit protest ontslag. Hij voorzag grote problemen voor de Duitse economie die inderdaad getroffen werd door hyperinflatie, en hij waarschuwde dat Duitsland weleens een grote oorlog zou kunnen beginnen om onder die herstelbetalingen en andere vernederingen uit te komen.

Ook de Amerikaanse president Woodrow Wilson wilde aanvankelijk niet al te hard optreden tegen de Duitsers. Maar hij ging uiteindelijk toch akkoord om zijn plan voor een Volkenbond erdoor te krijgen. Daarvoor had hij de steun van Frankrijk en Groot-Brittannië nodig. Het navrante is dat de Democraat Wilson het Verdrag van Versailles niet door het Amerikaanse Congres heeft weten te loodsen. Na terugkomst in de VS (hij was bij elkaar een half jaar in Europa geweest) begon hij aan een lange treinreis dwars door zijn land om steun voor het verdrag te verwerven. De bevolking was over het algemeen positief gestemd, maar door verzet van de Republikeinen hebben de VS het verdrag nooit geratificeerd. Er is later een aparte vredesregeling met Duitsland gekomen.

Er wordt inmiddels wel wat minder negatief over het Verdrag van Versailles gedacht. De straf voor Duitsland was inderdaad veel te zwaar, maar volgens geschiedkundigen en politicologen gaat het te ver om alleen daarnaar te kijken bij het zoeken naar een verklaring voor de Tweede Wereldoorlog. Hitler heeft er handig gebruik van gemaakt, maar er was meer nodig voor de opkomst van hem en de nazi’s: zijn aantrekkingskracht op grote delen van de bevolking, blunders in de Weimarrepubliek, regelrechte Jodenhaat, aversie tegen alles wat links was, grootheidswaanzin, et cetera.

De ondertekening van het verdrag in de Spiegelzaal in het paleis van Versailles op 28 juni 1919. Beeld Collectie Marius van Leeuwen

Oprichting Volkerenbond

Er zaten ook positieve elementen in het verdrag. Neem de oprichting van de Volkenbond. Die is weliswaar geen succes gebleken, maar de opvolger – de Verenigde Naties – wél. Bovendien bevatte ‘Versailles’ een erkenning van het zelfbeschikkingsrecht van koloniën, al zou het nog wel een paar decennia duren voordat ze daar gebruik van zouden kunnen maken.

Aan de miljoenen Fransen die op die 14de juli 1919 de overwinningsparade in Parijs bijwoonden, waren al die besognes over het Verdrag van Versailles niet besteed. Zij voelden zich de terechte overwinnaars, de schande van 1871 was hersteld. Hun land had er veel offers voor moeten brengen: bijna 1,5 miljoen Frans militairen zijn tussen 1914 en 1918 gesneuveld. De Grote Oorlog heeft in totaal bijna 10 miljoen soldaten het leven gekost.

Bij het vallen van de avond gingen voor het eerst in vijf jaar de lichten van de Eiffeltoren aan. En aan het slot van dit fête de la victoire was er een groots vuurwerk.

Met dank aan de Western Front Association Nederland, WFA, die deze maand een speciaal nummer van het blad ‘De Groote Oorlog’ wijdt aan het Verdrag van Versailles en de overwinningsparade van 14 juli 1919.

Lees ook:
De Vlaamse Westhoek is getekend door de loopgravenstrijd tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Wie weet waar hij moet kijken, ziet honderd jaar na de wapenstilstand behalve tientallen soldatenkerkhoven, monumenten en hordes toeristen ook de littekens in het landschap.

Koningin Wilhelmina overwoog een opmerkelijke uitruil met de nazi’s aan het einde van de oorlog

Minister van buitenlandse zaken Van Kleffens moest ‘aftasten’ of de Belgische koning kon worden geruild tegen hoge nazi’s.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden