NecrologieRichard Maponya (1920 - 2020)

De grootvader van het zwarte bedrijfslevenin Zuid-Afrika

Richard Maponya Beeld AFP

Richard John Pelwana Maponya wist natuurlijk ook wel dat de apartheidstijd geen goede periode was om als zwarte Zuid-Afrikaan te proberen een zakenimperium op te zetten en rijk te worden. Het racistische regime wierp voortdurend barrières op. En toch lukte het hem, inmiddels wordt hij liefdevol ‘de grootvader van het zwarte bedrijfsleven in Zuid-Afrika’ genoemd. Op 6 januari overleed hij op 99-jarige leeftijd.

Maponya werd in 1920 geboren op het platteland in het noorden van Zuid-Afrika. Al stond in zijn paspoort foutief 1926. Hij werkte aanvankelijk als leraar, maar kreeg in 1950, twee jaar na de invoering van de apartheid, een baantje als magazijnmedewerker bij een witte kleermaker. Die zag hoe hard Maponya werkte en beloonde zijn werknemer door hem stoffen te verkopen die vies of beschadigd waren. Met die kledingresten zette Maponya in Soweto, het zwarte township nabij Johannesburg waar hij als zwarte Zuid-Afrikaan moest wonen, een eigen kleermakerszaak op.

Het apartheidsregime begon hem onmiddellijk tegen te werken. Het dwong Maponya na enige tijd zelfs zijn kledingwinkel te sluiten. Maar hij had toen al genoeg geld verdiend om een nieuw handeltje te kunnen opzetten. Met hulp van jongeren op fietsen begon hij verse melk bij huizen in Soweto af te leveren. In de jaren vijftig hadden veel mensen in het township nog geen elektriciteit, en dus geen koelkast. Een dagelijkse melkbezorgservice was een gat in de markt. De onderneming groeide. Maponya begon ook een supermarkt, al bleef het witte minderheidsregime hem tegenwerken. Maponya moest busladingen steeds specifiekere (en lachwekkender) vergunningen aanvragen. Zoals speciale toestemming om op zondagen zeep te mogen verkopen.

Zijn wil om oplossingen te vinden voor ‘de meest hardnekkige problemen’ is iets waar jonge entrepreneurs veel van kunnen leren, benadrukte Bonang Mohale, directeur van Bidvest Group, een van de grootste bedrijven in Zuid-Afrika, na Maponya’s dood. Zeker in een tijd waarin overheidssteun voor ondernemers in Zuid-Afrika bijna als vanzelfsprekend wordt gezien.

Nelson Mandela

In de jaren zestig en zeventig bouwde Maponya samen met zijn vrouw Marina – een nichtje van Nelson Mandela, met wie hij acht kinderen kreeg – zijn bedrijven verder uit, tot de twee een hele keten supermarkten, een slagerij, een restaurant, meerdere benzinepompen en een autodealership bezaten.

Maponya richtte in 1964 de National Federated Chamber of Commerce and Industry op, om het zwarte bedrijfsleven tijdens de apartheid nadrukkelijker een stem te geven. Hij steunde het ANC. Al beschuldigden sommige verzetsstrijders hem ervan dat hij, door als ondernemer volop mee te draaien in de Zuid-Afrikaanse economie, het apartheidssysteem indirect steunde. Maponya gaf toe dat zijn bijdrage aan de anti-apartheidsstrijd bescheiden was. “Nelson en anderen hebben hun leven opgeofferd”, legde hij in 2007 uit aan tijdschrift Time. “Ik ben nooit opgesloten.” Toch ondergroef Maponya wel de basisideologie van de apartheid. Die ging ervan uit dat witte mensen in elk opzicht superieur waren. “Ik zette het regime te kijk. Ik liet zien dat, als een zwarte man de kans kreeg, hij net zo succesvol kon zijn als een witte man.”

De realisering van zijn bekendste project kostte Maponya ruim 27 jaar. In 1979 pachtte hij een stuk braakliggend terrein in Soweto. Pas in 1994, na de afschaffing van de apartheid, mocht hij die grond daadwerkelijk kopen. Dertien jaar later opende hij er een reusachtig winkelcentrum: de Maponya Mall van 70.000 vierkante meter. “De opening door Mandela was het hoogtepunt van mijn leven”, gaf hij toe.

Het nieuwe Soweto

De Maponya Mall werd het symbool van de groeiende zwarte middenklasse en van de positieve ontwikkeling van zwarte townships. “Wie niet inziet dat Soweto is getransformeerd van een getto tot de wieg van de zwarte middenklasse, maakt zich schuldig aan dezelfde kortzichtigheid als mensen die ooit zeiden dat een zwart persoon niet in staat zou zijn een bedrijf te leiden”, sneerde hij.

Op zijn 99ste verjaardag, drie weken geleden, maakte Maponya nog bekend een trainingscentrum voor entrepreneurs te willen starten. Hij maakte zich zorgen over de massale werkloosheid in zijn land en wenste dat jonge Zuid-Afrikanen ‘worden getraind om hun eigen handen te gebruiken om werk te vinden’.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden