Kinderen spelen pelota vasca, een soort squash, op het centrale plein van het dorpje Hernani net buiten San Sebastian. Op de muur zijn de foto’s zichtbaar van Eta-gevangenen.

ReportageBaskenland

De Eta is opgeheven, maar in Baskenland is de onafhankelijkheidsdroom nog springlevend

Kinderen spelen pelota vasca, een soort squash, op het centrale plein van het dorpje Hernani net buiten San Sebastian. Op de muur zijn de foto’s zichtbaar van Eta-gevangenen.Beeld Eline van Nes

Precies tien jaar geleden zwoer de Baskische afscheidingsbeweging Eta het geweld af, dat zeker 845 mensen het leven kostte. Niet lang daarna hief ze zich op. Maar de herinnering leeft voort. En Baskenland wil zich nog altijd afscheiden.

Jurriaan van Eerten

Burgemeester Egoitz Garmendia wordt nog steeds boos als hij over de muurtekening praat. Wat hem betreft was het vooral een gedenkteken voor de ruim twintig jaar geleden overleden dorpsgenoot Ruben Garate, die bij een auto-ongeluk omkwam toen hij een gevangen Eta-lid bezocht in Madrid. Maar de Baskische rechtbank bepaalde dat muurtekeningen op een overheidsgebouwen neutraal moeten zijn. De verwijzing naar Eta-gevangenen kan slachtoffers van de intussen ontbonden terreurgroep kwetsen, dus moest de gemeente deze verwijderen.

“Natuurlijk was het ook een aanklacht, dat nog steeds Eta-gevangen buiten Baskenland vastzitten. Maar die tekening was er allereerst voor de broer van Ruben. Die woont hier en mist hem nog steeds”, zegt Garmendia. “Dit is een klein dorp, we hebben gezamenlijk Rubens dood verwerkt.”

Onvrede voelbaar

Ochandiano (in het Baskisch: Otxandio) is een dorpje in de bergen van Baskenland, van een kleine anderhalf duizend inwoners. Op het dorpsplein drinken families op het terras, daaromheen liggen historische kronkelstraatjes, waar een verdwaalde toerist uit de lokale bed&breakfast stapt. Maar onder deze vredige oppervlakte is de onvrede voelbaar: praktisch alle dorpelingen stemden op partijen die in meer of mindere mate onafhankelijkheid van Baskenland voorstaan.

Het dorpsplein in Ochandiano is een plek waar inwoners een drankje drinken terwijl de kinderen op straat spelen. Beeld Eline van Nes
Het dorpsplein in Ochandiano is een plek waar inwoners een drankje drinken terwijl de kinderen op straat spelen.Beeld Eline van Nes

Een andere muurtekening in het dorp, die ook moest worden verwijderd, bestond uit krantenknipsels over Luzia Urigoitia Ajuria – een militant Eta-lid dat door de politie door haar hoofd werd geschoten. Het officiële onderzoek naar de toedracht werd bij gebrek aan bewijs gestaakt. Onterecht, zo stelt burgemeester Garmendia. De politie heeft haar volgens hem geëxecuteerd, en dat wilde zijn gemeente met de muurtekening van krantenknipsels bespreekbaar maken.

“Als we willen beginnen met het verwerken van alles dat is gebeurd, moeten we ook werkelijk alle slachtoffers kunnen herdenken. En voor ons zijn dat ook mensen als Luzia en Ruben, doden die niet waren gevallen als de Spaanse staat zich anders had opgesteld.”

Graffitikreten

Sprekend met Garmendia is het duidelijk waar zijn loyaliteit ligt: in Baskenland, verre van Madrid. In 2010 werd hij, net als een aantal andere dorpsgenoten, vastgezet voor deelname aan Ekin, een subgroep van de Eta. Het was een arrestatie waarbij Garmendia naar eigen zeggen door de politie is mishandeld en waar hij nog altijd niet makkelijk over praat. Na twee jaar werd hij vrijgelaten, andere dorpelingen zitten nog vast voor betrokkenheid bij Eta. In graffitikreten op de muren wordt aan hen steun betuigd.

Vandaag is het tien jaar geleden dat de terroristische groepering Euskadi Ta Askatasuna (Baskenland en Vrijheid) een video rondstuurde aan verschillende Spaanse en internationale media, waarin zij het geweld afzwoeren. Het was het einde van de gewapende strijd waarmee Eta via terreuraanslagen en gerichte moorden een strijd uitvocht tegen de Spaanse overheid. Er is wat onenigheid over de aantallen, maar het geweld kostte zeker aan 845 mensen het leven.

Gezichten van Eta-gevangenen op de muur op het plein in Oyarzun, nabij San Sebastián in Baskenland. Beeld Eline van Nes
Gezichten van Eta-gevangenen op de muur op het plein in Oyarzun, nabij San Sebastián in Baskenland.Beeld Eline van Nes

Het is een periode die nog lang niet is vergeten in Baskenland. Van dorpjes als Ochandiano tot in een wereldse stad als San Sebastián zie je overal op muren tekeningen en graffitileuzen die verwijzen naar de terreurgroep – van een verdwaalde directe verering in de vorm van de strijdleus Gora Eta (Voorwaarts Eta) tot het oproepen tot volledige amnestie voor alle Eta-gevangenen.

Overplaatsingen

Daarnaast hangen aan veel balkons en muren posters die oproepen Eta-gevangenen naar “huis” te halen – lange tijd had de Spaanse overheid als beleid Eta-leden verspreid door Spanje vast te zetten, waardoor familieleden soms lang moesten reizen om hen te bezoeken. Recent is de linkse minderheidsregering van premier Pedro Sánchez begonnen met overplaatsingen naar gevangenissen in of rondom Baskenland. Het is onderdeel van zijn beleid van toenadering tot separatistische groepen binnen Spanje, dat uiteindelijk moet leiden tot eenheid in Spanje.

“Ongeveer de helft van de Basken wil de Eta-geschiedenis vergeten, terwijl de andere helft vindt dat we actief samen de herinnering moeten verwerken”, zegt de 38-jarige historicus Raúl López Romo. We zijn in het afgelopen juni geopende Centro Memorial de las Victimas del Terrorismo (Herdenkingscentrum van de Terreurslachtoffers) in de stad Vitoria-Gasteiz, hoofdstad van Baskenland. Het meest indrukwekkende deel van de expositie is de replica van het benauwde ondergrondse kamertje waarin de ontvoerde gevangenenbewaarder Ortega Lara 532 dagen werd vastgehouden door de Eta.

Egoitz Garmendia Vera, burgemeester van het dorpje Ochandiano in Baskenland, bladert door een boek waarin sinds de 18de eeuw wordt bijgehouden dat de grenzen van de gemeente zijn gecontroleerd. Beeld Eline van Nes
Egoitz Garmendia Vera, burgemeester van het dorpje Ochandiano in Baskenland, bladert door een boek waarin sinds de 18de eeuw wordt bijgehouden dat de grenzen van de gemeente zijn gecontroleerd.Beeld Eline van Nes

López, zoon van fabrieksarbeiders in Bilbao, is verantwoordelijk voor de expositie, die onder andere bestaat uit opnames van getuigenissen van Eta-slachtoffers en een collectie van dreigbrieven. “Zoiets als dit te maken terwijl de geschiedenis nog leeft, dat is heel moeilijk”, vertelt López, lopend langs foto’s met daarop het verwrongen staal en de ingestorte gebouwen van aanslagen. “Het is of je net na de Tweede Wereldoorlog in Berlijn een herdenkingsmonument wilt maken.”

Rechtvaardiging van geweld

Voor zijn werk als historicus reisde López onder andere naar Belfast, om daar de impact van het terrorisme in Ierland te onderzoeken. “Interessant is dat het Goedevrijdagakkoord (de vredesdeal tussen het VK, Ierland en de Ira, red.) al in 1998 werd getekend. Hier in Baskenland is het geweld nog opmerkelijk lang doorgegaan, alsof we eigenlijk buiten een tijdperk leefden. En nog steeds zijn er hier veel jongeren die geloven in de rechtvaardiging van geweld.”

Een recent onderzoek van een universiteit in Bilbao toonde dat ruwweg één op de vijf jongeren tussen de achttien en vijfentwintig het gebruik van geweld voor politieke doeleinden in meer of mindere mate ondersteunt. Voor López zijn dergelijke onderzoeken een reden om te werken aan lesmateriaal voor jongeren, waarbij de gevolgen van terroristisch geweld worden getoond.

Op het plein van Oyarzun houden mensen een kaart van Baskenland omhoog met het woord Etxera, wat thuis betekent. Beeld Eline van Nes
Op het plein van Oyarzun houden mensen een kaart van Baskenland omhoog met het woord Etxera, wat thuis betekent.Beeld Eline van Nes

“Het verdwijnen van Eta is het beste nieuws voor Euskadi (Baskenland, red.) in tien jaar. Haar poging om andersdenkenden uit te schakelen en door middel van geweld een politiek project op te leggen, is al een halve eeuw de ernstigste schending van het recht op leven van dit land.” Aan het woord is Jon Aiartza, parlementslid uit Bilbao voor de Partido Nacionalista Vasco (PNV) – momenteel de grootste partij in de Baskische deelregering. In zijn kantoor in de voormalige industriestad spreekt de zenuwachtig beweeglijke Aiartza graag over de vraag of onafhankelijkheid voor Baskenland – uiteindelijk het hoofddoel en reden voor de terreur van Eta – nog steeds het doel is.

Erken de schade

“We zijn een nationalistische en patriottistische partij. Euskadi is een natie en wij willen dat de (Spaanse) staat deze realiteit erkent”, stelt de 57-jarige parlementariër resoluut. In een uitgebreide uitleg, waarbij Aiartza zijn vooraf geprepareerde antwoorden op een papier voor zich heeft, legt het parlementslid uit hoe PNV streeft naar een onafhankelijk Baskenland. De weg daarnaartoe loopt via de stembus en zou moeten resulteren in een nieuwe staat binnen de Europese Unie, waar in alle rust maar “zonder pauze” met de Spaanse staat naartoe gewerkt moet worden. Dat het gewicht van de gewelddadige jaren op dit proces ligt, erkent Aiartza. “We moeten alle schade die is toegebracht erkennen. Ons realiseren dat het geweld onrechtvaardig was.”

Het probleem ligt daarbij volgens Aiartza bij het izquierda abertzale, het zogeheten ‘patriottistisch links’ waartoe ook partij EH Bildu behoort – dezelfde separatistische partij waar de burgemeester van het dorpje Ochandiano lid van is. Bij hen is volgens Aiartza in plaats van “kritische zelfreflectie”, als het gaat om het gewelddadige verleden van Baskenland, nu alleen nog “stilte” te vinden.

Als voorbeeld noemt Aiartza de ongi etorri. Letterlijk betekent dit ‘welkom’ in het Baskisch, maar het staat synoniem voor het feestelijke onthaal voor vrijgelaten Eta-gevangenen in hun dorpen en wijken: volksmuziek en dans, vrolijk wapperende Baskische vlaggen. Het zijn omstreden gebeurtenissen, pijnlijk voor mensen die familieleden of vrienden verloren aan Eta-geweld, die vaak plaatsvinden op publieke plaatsen in een dorp. Het zijn evenementen waarover EH Bildu zich zelden uitspreekt.

Eta-leden als dorpshelden

Op anderhalf uur slingeren over de snelweg vanaf Bilbao door het bergachtige landschap van Baskenland ligt het dorpje Hernani, vlak bij de grens met Frankrijk. Het bestaat uit een gezellig druk plein, waar kinderen pelota vasca spelen: een soort squash waarbij ze ballen tegen een muur slaan. Op de muur zijn tekeningen van Eta-gevangenen, met daaronder het woord “Thuis”.

“Kijk, dat zit me dwars”, zegt de 43-jarige Sabin Zubiri. “Dit is een gemeentegebouw en hier zie je Eta-leden alsof het de dorpshelden zijn. Wat zegt dit tegen die spelende kinderen? Dat geweld normaal is.”

Naast zijn werk bij de belastingdienst in kustplaats San Sebastián is Zubiri vrijwilliger bij Gogoan-Por un memoria digna, een organisatie die geweldverheerlijking uit de collectieve herinnering aan de Eta-tijd probeert te weren. Zij schreven de burgemeester van Hernani – ook lid van EH Bildu – om te vragen de muurtekening te verwijderen. “Zijn reactie was dat de gevangenen óók lijden.”

Openlijke verheerlijking

Volgens Zubiri zijn veel muurtekeningen veranderd van openlijke verheerlijking van Eta in de hoogtijdagen van de terreurgroep, tot subtiele symboliek waarin de verheerlijking zichtbaar is. “Maar de boodschap blijft uiteindelijk gelijk”, stelt Zubiri. “Je zou op zo’n muur bijvoorbeeld ook afbeeldingen van Eta-slachtoffers kunnen plaatsen, maar daar kiezen ze niet voor. Het zijn uiteindelijk allemaal symbolen waarmee duidelijk wordt gemaakt dat zij achter de ideologie van Eta staan. En de gewapende strijd was onzin, in een land dat intussen al democratisch was.”

In een kleine tour door de groene heuvels rondom San Sebastián laat Zubiri een aantal dorpjes zien waar de herinnering aan Eta op verschillende manieren op de muren nog zichtbaar is. In Oyarzun – waar op de muren staat geschreven dat het dorp een Eta-gevangene steunt – is deze vrijdagavond toevallig net een manifestatie gaande: vanuit een busje op het centrale plein klinkt volksmuziek afgewisseld met een speech over lokale Eta-gevangene Joanes Larretxea.

De 63-jarige metaalwerker Xabier Estebar, een logge kale man, legt uit dat hij daar staat omdat de “politieke gevangenen” naar “huis” moeten worden gehaald. Wat dat voor hem betekent? “Nou ja, eerst een Baskische gevangenis, maar hopelijk echt thuis in vrijheid.”

Onderdrukkende macht

De metaalwerker kende het Eta-lid Larretxea naar eigen zeggen uit de buurt, van groeten op straat. Maar wat de gevangene precies heeft gedaan weet Estebar niet. “Het maakt me ook niet uit. Het is nu allemaal voorbij. Spanje verkoopt leugens. Zij zeggen dat Eta-leden kinderen vermoordden, maar dat is onzin.”

Volgens Estebar, geboren en getogen in Oyarzun, is de Spaanse staat een onderdrukkende macht. “Vraag maar rond, de meerderheid van dit dorp zal een referendum over onafhankelijkheid willen, zoals ze dat in Catalonië hadden. Spanje is hier gekomen met hun politieagenten en hun wapens, om ons te vertellen dat we niet onszelf mogen zijn.”

De muziek stopt en de demonstranten rollen hun spandoeken op, waarna het plein al snel transformeert tot een levendig geheel van terrasjes waar het bier rijkelijk vloeit en bordjes met smakelijke pintxos op tafel worden gezet. Kort zoeken op internet aan een van de terrastafeltjes toont: Larretxea was betrokken bij de moord op Ignacia Uría Mendizábal in 2008.

Mendizábal, die in een nabijgelegen dorp woonde, werkte aan de aanleg van een hogesnelheidslijn tussen Baskenland en Madrid. Het was een project waar Eta op tegen was – de verbinding met de rest van Spanje zou haaks staan op de onafhankelijkheid, volgens de terreurgroep. Daarnaast had de zakenman geen afpersgeld betaald aan Eta. De zakenman werd op de parkeerplaats van een restaurant doodgeschoten.

Lees ook:

De Eta is niet meer, maar de gewelddadige erfenis weegt nog zwaar

Nu de Eta zich opheft, trekt er een verzoeningstent door Baskenland, in een poging de nog verse wonden van het jarenlange geweld te helen. Niet iedereen stapt er binnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden