Minister Hugo de Jonge neemt de eerste doos met mondkapjes in ontvangst van Steven Cai (Huawei). Het telecommunicatiebedrijf doneert 800.000 mondmaskers.

Coronavirus

China neemt de leiding in de virus-diplomatie

Minister Hugo de Jonge neemt de eerste doos met mondkapjes in ontvangst van Steven Cai (Huawei). Het telecommunicatiebedrijf doneert 800.000 mondmaskers. Beeld ANP

In de strijd tegen het nieuwe coronavirus treedt China naar voren als wereldleider. De Verenigde Staten trekken zich ondertussen terug in hun eigen gelijk.

Tijdens de ebola-crisis van 2014-2015 liepen de Verenigde Staten voorop. Onder Amerikaanse leiding coördineerden tientallen landen hun aanpak van de zeer besmettelijke en gevaarlijke ziekte. Ze steunden de West-Afrikaanse staten die te maken hadden met de uitbraak en dankzij een gezamenlijk plan kon de ziekte goed worden bestreden.

Hoe anders is het beeld nu, met de uitbraak van het nieuwe coronavirus. De Amerikaanse president Donald Trump heeft de dreiging van dit virus weggewoven, tot hij echt niet langer kon. De federale dienst CDC, die nu een hoofdrol moet vervullen, probeert op te krabbelen na zware bezuinigingen die Trump de afgelopen jaren heeft doorgevoerd.

Zelfs nu het virus stevig voet heeft gezet in de VS, lijkt de president vooral bezig met randverschijnselen. Hij ruziet via Twitter met China over de oorzaken van de uitbraak en wie de beste aanpak heeft. Dieptepunt is wel het gedoe over de naam: Trump spreekt de laatste tijd weer over het ‘Chinese virus’, tot ergernis van Peking. De president laat op Twitter weten dat het virus toch echt in China is ontstaan en dat de naam dus logisch is.

In China doen ondertussen juist berichten de ronde die de Amerikanen de schuld van de virus-uitbraak geven. Zelfs woordvoerder Zhao Lijian van het ministerie van buitenlandse zaken twitterde: “Het kan het Amerikaanse leger zijn dat de epidemie naar Wuhan bracht. Wees transparant! Maak je data openbaar! De VS is ons een verklaring schuldig!”

China is ook boos op Trump en zijn minister van buitenlandse zaken Mike Pompeo, die stug over het ‘Wuhanvirus’ blijft spreken. Zo proberen zij de schuld af te schuiven en zo kunnen zij de Amerikanen ook gemakkelijker het beeld voorspiegelen van een nationalistische strijd tegen een buitenlands virus, dat mogelijk zelfs bewust door de Chinezen zou zijn verspreid.

Al dit gedoe is niet goed voor wat nu het belangrijkst is: het indammen van de uitbraak, het behandelen van de zieken en het ontwikkelen van een vaccin en nieuwe geneesmiddelen. Dit zijn zaken waarin de VS, nog altijd het rijkste land ter wereld met innovatieve farmaceutische bedrijven, voorop zouden kunnen lopen. Maar om die positie in de voorhoede in te nemen, is wel leiderschap nodig.

Aan dat leiderschap lijkt het nu te ontbreken. De VS hobbelen achter de uitbraak van het virus aan, zoals veel Aziatische landen dat eerder hebben gedaan en zoals Europese landen dat nu ook doen. Waar Italië, Duitsland en ook Nederland in Oost-Azië konden zien wat wel en niet werkt, kunnen de VS nu putten uit ervaringen in nog veel meer landen. Maar het lijkt erop dat die lessen niet echt zijn geleerd in Washington.

Op 20 januari werd de eerste besmetting in de VS vastgesteld, in de staat Washington aan de westkust. Op diezelfde dag was ook het eerste virusgeval in Zuid-Korea. Dat land pakte de uitbraak snel op en geldt nu in de rest van de wereld als voorbeeld van goede aanpak. Een hardnekkige besmettingshaard in het zuiden van het land lijkt onder controle gebracht, de aantallen nieuwe gevallen dalen weer.

In de VS moet de aanpak nog goed op gang komen. Ook in Amerikaanse media wordt nu gesproken over quarantaine en wellicht een lockdown. In sommige staten, zoals New York, gebeurt dit ook. Maar landelijk zijn er grote verschillen in de aanpak. De mogelijkheid om het virus te temperen wordt bediscussieerd, net als de zin van uitgebreide testen.

China is leidend

Maar hier wreekt zich een ontwikkeling die de afgelopen decennia al heeft plaatsgevonden: veel middelen die nu essentieel zijn, moeten uit China komen. Of het nu gaat om mondkapjes, testkits of antibiotica, de productie is grotendeels uitbesteed. Zo levert China 90 procent van alle Amerikaanse antibiotica en ibuprofen. Alsnog een eigen Amerikaanse productie opstarten is tijdrovend en omslachtig.

Zo toont dit virus nog eens aan wat iedereen al zag gebeuren: China is op veel terreinen leidend geworden in de wereld. De VS, die die positie de vorige eeuw bekleedden, bevinden zich in een afhankelijke positie. Als de Amerikanen wel snel handelen, zoals met het verbod op vluchten uit de meeste Europese landen, gebeurt dat zonder overleg met de bondgenoten.

Ook de Europese Unie kan niet zo snel handelen als dat in China gebeurt. Een pijnlijk voorbeeld hiervan is de reactie van de Servische president Aleksandar Vucic op de komst van het coronavirus. Hij noemde de Europese solidariteit ‘een sprookje’ en zei: “Het enige land dat ons kan helpen is China.” Peking heeft inmiddels welwillend hulpgoederen toegezegd aan Servië.

China als redder

Vorige week kwam een team van Chinese dokters en verplegers in rode hesjes in Rome de vliegtuigtrap af. Aan de achterkant van het toestel werden drieduizend ton aan hulpgoederen uitgeladen. Fabrizio Sala, vicepresident van de zwaar getroffen Italiaanse regio Lombardije, bedankte afgelopen donderdag China voor toegezonden hulpgoederen. “We zullen dit nooit vergeten.” China stuurde ook al hulp naar Irak en Iran.

Medische diplomatie is China’s voertuig voor een nieuwe dosis soft power; China als redder van de wereld. De beeldvorming kon niet mooier zijn. Met ladingen mondkapjes en specialistische hulp door experts die met hun voeten in de modder stonden, koopt China respect voor haar eigen medische kennis. Natuurlijk, er gingen zeker 3218 mensen dood in China, maar tienduizenden slachtoffers overleefden het virus.

Chinese medische experts arriveren in CambodjaBeeld EPA

De Chinese hulp is niet zuiver altruïstisch. Voor de duizend beademingsapparaten, onmisbaar voor coronavirus-patiënten in kritieke toestand, moest Italië gewoon betalen. De artsen die naar Italië vlogen komen uit de provincie Sichuan, die zwaar werd getroffen door de aardbeving van 2008. Het waren destijds de Italianen die Sichuan te hulp schoten.

Niet geheel toevallig is ook dat Italië een jaar geleden als een van de weinige Europese landen een overeenkomst over de Nieuwe Zijderoute tekende. Landen die meewerken aan dit grote Chinese infrastructuurplan kunnen op een gunstige behandeling door Peking rekenen. “We zijn één familie, we staan er samen voor”, aldus de Chinese regeringswoordvoerder Hua Chunying. Beelden van Italianen die vanaf hun balkon ‘grazie Cina!’ roepen, worden gretig verspreid in Chinese media.

Gemeenschappelijk belang

“China is altijd op zoek naar een gemeenschappelijk belang”, zegt Marina Rudyak. Ze doet onderzoek naar Chinese hulp aan het buitenland aan de Universiteit van Heidelberg. “De dokters die nu in Italië zijn, tonen dat een goede relatie met China zich op den duur uitbetaalt.”

Dat Italië de beademingsapparatuur moet kopen, is logisch in de ogen van Peking. “Natuurlijk gebruikt Peking dat als propaganda”, zegt Rudyak. “Het is een manier van denken. Hulp kan alles zijn: van humanitaire hulp in Haïti tot de aanleg van een weg in Kazachstan.” China’s medische diplomatie is nog lang niet uitgeput, zo leverde het omstreden telecombedrijf Huawei 800.000 mondkapjes – dankbaar aanvaard door het ministerie van volksgezondheid.

De zaken kunnen snel omslaan. Nog niet zo lang geleden was het Westen zeer sceptisch over de Chinese aanpak. Die kwam te traag op gang, omdat lokale bestuurders geen besluiten konden nemen, en was daarna juist te draconisch, met de afsluiting van de provincie Hubei en andere gebieden.

De westerse blik blijft hangen bij autoritaire maatregelen die zo kenmerkend zijn voor China. De QR-codes bijvoorbeeld, en digitale surveillance die is opgevoerd om risicogevallen op te sporen en te isoleren. Rigoureus afsluiten van wegen waardoor mensen geen hulp konden halen, was een schrijnend uiterste van de draconische maatregelen.

Maar die sceptische blik mag wel wat minder, zegt schrijver en gerenommeerd Chinakenner Ian Johnson in The New York Times. In een opinieartikel stelt hij dat westerse landen de tijd verknoeien die China voor ze kocht. Veel ingrepen hebben met China’s autoritaire kant niet zoveel te maken. Het controleren van de lichaamstemperatuur op vliegvelden, ervoor zorgen dat mensen niet te dicht bij elkaar komen of gratis zorg voor mensen met het nieuwe coronavirus – dat zou het Westen ook kunnen invoeren.

Johnson: “We mogen best toegeven dat niet al China’s mislukkingen aan het politieke systeem liggen, en dat het beleid deels is ingegeven door daadwerkelijke aandacht voor het publieke belang en uitgevoerd door zeer competente mensen.” Daar is de WHO het roerend mee eens. Overigens baseert de wereldgezondheidsorganisatie zich op informatie verstrekt door de Chinese staat; in Wuhan mocht ze alleen zien wat de staat wilde dat ze zag.

De WHO kan ook op begrip rekenen voor haar eigen positie als tandeloze tijger, want de organisatie is afhankelijk van de nationale lidstaten. Het is in haar belang – en in dat van de volksgezondheid – om de verhouding met China goed te houden. Niet terugkijken naar wat eventueel is misgegaan, maar vooruit kijken en de rest van de wereld de lessen uit China voorhouden.

Oorlogstaal

De WHO kan ook niet bepalen wat er moet gebeuren in gebieden waar het virus toeslaat. De organisatie kan inventariseren en adviseren, niet veel meer dan dat. Nationale overheden nemen de beslissingen.

Zo gaat ook Donald Trump zijn eigen gang. Hij noemt zichzelf inmiddels ‘president in oorlogstijd’, die het opneemt tegen een ‘onzichtbare vijand’. Niets minder dan een ‘totale overwinning’ is zijn doel. Dat staat allemaal ver af van de adviezen en het taalgebruik van de WHO, die vooral draaien om gepaste maatregelen, hygiëne en het afremmen van de overdracht. Oorlogstaal, zeker tussen landen die druk bezig zijn met hun eigen gezondheidsproblemen, helpt daar weinig bij.

Landen die nu kampen met een stilvallende economie en een overvolle ziekenboeg, hebben bovendien wel andere zorgen. Een van de belangrijkste: hoe komen we aan voldoende experts, beademingsmachines, medicijnen en mondkapjes. De wereldmacht die daarbij kan helpen, heeft al snel een streepje voor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden