NaschriftBert Beekman (1952-2020)

Bert Beekman stond altijd op de bres voor de verre boer

Bert Beekman met zijn zoon BasBeeld Jeanette Vos

Met overtuiging adviseerde Bert Beekman arme boeren in Midden-Amerika over de teelt van hun producten. Voor zijn werk betaalde hij waarschijnlijk een hoge prijs.

Bert was een heel slimme jongen, kwam op z’n zestiende al in de zesde klas van het gymnasium en ging in dat jaar letterlijk als broekie naar de open dag van wat toen nog de Landbouwhogeschool heette. Hij viel op in zijn korte broek en met zijn zelfverzekerde houding: Bert kondigde aan dat hij actief zou worden in de studentenvereniging Ceres en als geoefend violist mee ging spelen in het studentenorkest Malac Banda. Zo zou het ook gebeuren. Hij was pas 17 jaar toen hij het ouderlijk huis verliet om in Wageningen bodemkunde te gaan studeren.

Dat huis stond in Den Helder, maar hij werd geboren in Culemborg, als vierde van zes kinderen. Zijn vader was internist en wisselde regelmatig van ziekenhuis, wat steeds weer een verhuizing betekende. Zijn moeder was verpleegkundige van beroep. Zij vond de kleuterschool niet goed genoeg voor haar  ­kinderen en gaf Bert thuis les waardoor hij op de lagere school een voorsprong had op zijn klasgenoten.

Het was een harmonieus gezin waarin hij opgroeide, hij had een zorgeloze jeugd. Van jongs af aan kregen de kinderen liefde voor planten en bomen bijgebracht, al was het vooral hard werken in het stukje bos op de Utrechtse Heuvelrug dat hun ouders voor hun oude dag hadden gekocht.

Een aantrekkelijke promotieplaats

Berts keus voor de studie bodemkunde was dus niet zo vreemd, het ging hem ook makkelijk af. Hij voelde zich senang in Wageningen en kreeg na zijn afstuderen kans op een aantrekkelijke promotieplaats in de VS. Het had hem een mooie loopbaan kunnen opleveren, maar hij besloot het niet te doen; Bert was niet zo’n carrièreman.

De drang om de wereld te ontdekken was groter. Met zijn vrouw Adeline, die hij tijdens zijn studie had leren kennen, vertrok Bert naar Honduras, waar ze allebei aan de slag konden. Hij werd aanvankelijk docent aardrijkskunde op een landbouwschool, daarna landbouwadviseur. In korte tijd leerde hij vloeiend Spaans spreken, bloemrijk met mooie volzinnen, al slaagde hij er niet in de rollende r onder de knie te krijgen.

Bert Beekman aan het werk in Honduras, 1980

Bert was niet zozeer om politieke redenen naar Midden-Amerika getrokken, maar hij zag in Honduras al snel hoe scheef de verhoudingen waren, hoe boeren werden uitgebuit door grootgrondbezitters en hoe rechteloos ze waren. In veel Midden-Amerikaanse landen waren eind jaren zeventig revolutionaire bewegingen actief, boeren kwamen in opstand.

In het vizier van de geheime dienst

Vooral in El Salvador trad het regime daar met harde hand tegen op, talloze mensen sloegen op de vlucht en weken uit naar buurland Honduras. Daar hoorde Bert hun verhalen aan, hij kreeg begrip voor de vluchtelingen die huis en haard hadden verlaten en kwam in contact met mensen van de verzetsbeweging FMLN, bood ze onderdak.

Dat zinde de Hondurese autoriteiten allerminst. De Nederlanders kregen de waarschuwing dat de geheime dienst ze in het vizier had en wisten op het nippertje het land te verlaten, met hun twee kinderen die in Honduras waren geboren, en kwamen terecht in Costa Rica.

Na een klein jaar verhuisden ze naar Nicaragua, waar Bert eveneens landbouwadviseur werd. Daar waren de Sandinisten, een bevrijdingsbeweging, er uiteindelijk in geslaagd dictator Somoza te verdrijven. Zij moesten hun belofte van landhervorming nu in de praktijk brengen. Bert gaf boeren advies welke producten ze het beste konden telen, en wat de beste productiemethoden waren. Hij dacht mee over hoe ze hun bedrijf rendabel konden maken, hoe ze zich moesten organiseren en hoe ze gezamenlijk een goede prijs voor hun producten konden krijgen.

Gedreven bruggenbouwer

Hij wist de mensen snel voor zich te winnen. Bert was aimabel, een bruggenbouwer, gedreven, iemand die goed kon luisteren, die graag anderen hielp. Ook in Nicaragua voelde Bert zich als een vis in het water. Hij hield van het warme klimaat, van de weelderige natuur, en vooral van de mensen die veel vrijer door het leven gingen dan de georganiseerde Europeanen, ondanks de problemen die ze dagelijks ondervonden.

Want in Nicaragua bleef het onrustig. De Contra’s, vooral voormalige aanhangers van de verjaagde dictator Somoza, legden zich niet bij hun nederlaag neer en voerden jarenlang met steun van de Verenigde Staten een strijd tegen het nieuwe bewind. De situatie werd steeds grimmiger en gevaarlijker, ook voor Bert en Adeline en hun (inmiddels drie) kinderen.

In zijn tijd bij Max Havelaar fairtradekoffie.Beeld rv

Begin 1987 keerde het gezin na elf jaar Midden-Amerika met gemengde gevoelens terug naar Nederland. Bert was teleurgesteld dat er per saldo weinig ten goede was gekeerd en verdrietig over het verlies van vrienden die in de strijd waren omgekomen. Maar het was ook scherp tot hem doorgedrongen dat ontwikkelingshulp natuurlijk prima is, maar dat het uiteindelijk draait om een goede prijs voor boeren, om eerlijke verhoudingen. Je kunt de mensen wel leren hoe ze citrus- en koffieplantages kunnen aanleggen en onderhouden, maar als ze te weinig voor hun producten krijgen, schieten ze er nog niks mee op.

De beginjaren van fair trade

Dat inzicht kwam hem goed van pas in zijn werkkring in Nederland. Na korte tijd op de afdeling Latijns-Amerika van Oxfam Novib te hebben gewerkt, kreeg hij een baan die hem op het lijf geschreven was. Bert werd de eerste directeur van Max Havelaar – een initiatief van de hulporganisatie Solidaridad – die het keurmerk van duurzaamheid voor koffie ontwikkelde; later kwamen daar andere producten bij, zoals bananen, noten en cacao. Hij overlegde met koffieboeren en hun organisaties in Midden-Amerika, bouwde daar z’n netwerk verder uit en onderhandelde met supermarkten in Nederland en andere Europese landen. 

Aanvankelijk ging het om een heel kleine niche, en lag de prijs van duurzaam geproduceerde koffie een stuk hoger dan gewone koffie. Maar het project breidde zich als een olievlek uit: inmiddels zijn fairtradeproducten een bekend verschijnsel en door de grotere omzet ook niet meer zo duur. Voor een belangrijk deel is het succes van de eerste jaren op het conto van Bert Beekman te schrijven.

Na zo’n zeven jaar verliet hij Max Havelaar; met een collega richtte hij een adviesbureau op dat hem in staat stelde zijn kennis en ervaring breder te delen. Later kwam hij weer terecht bij Oxfam Novib waar hij de campagne ‘Make Trade Fair’ op touw zette.

Fysieke haperingen

Privé ging het minder voorspoedig. Bert en Adeline groeiden uit elkaar, ze besloten te scheiden. Bert werd verliefd op Monique, met wie hij nog had samengewerkt bij Max Havelaar. Met haar kreeg hij twee kinderen.

Zo rond de eeuwwisseling begonnen dierbaren, vrienden en collega’s op te merken dat de altijd energieke Bert z’n alertheid verloor en last van fysieke haperingen had. Hij was nog geen 50. Begin 2003 kreeg hij de diagnose: hij had de ziekte van Parkinson. Hij bleef nog een paar jaar werken, maar z’n hoofd en lichaam lieten hem steeds meer in de steek. Noodgedwongen stootte hij taken af en in 2007 moest hij erkennen dat het niet meer ging.

Bert Beekman in 2003

De gedachten gingen naar Honduras en ­Nicaragua, waar werd en nog steeds wordt gewerkt met zware pesticiden, vaak op onverantwoorde wijze. Bert was daar uit hoofde van zijn functie veel op het land geweest. Onderzoek heeft een verband aangetoond tussen deze bestrijdingsmiddelen en parkinson.

Gevoel voor humor tot op het laatst

Bert raakte steeds meer aangewezen op Monique, die zijn mantelzorger werd. Na een lelijke val een kleine vier jaar geleden, was thuis wonen niet meer mogelijk. Hij verhuisde naar een verzorgingshuis in Wageningen. Zijn vele vrienden en oud-collega’s, uit alle delen van de wereld, zochten hem op en wandelden met Bert uiteindelijk in een rolstoel naar de Rijn. Zich verstaanbaar maken kon hij op den duur ook nauwelijks meer, maar als er een glimlach om zijn lippen verscheen, wisten ze dat hun grappen over waren gekomen. Zijn gevoel voor humor behield hij tot op het allerlaatst.

Ook met Monique ging hij meerdere keren in de week naar buiten, door de parken en straten van de stad waar hij gestudeerd had. Steevast kwamen ze uit op de Markt bij Bagels and Beans, waar ze een kop koffie dronken. Duurzaam geteeld, uit Panama, Midden-Amerika. Koffie, dat was de rode draad in z’n leven.

Bert Beekman werd op 17 april 1952 geboren in Culemborg; hij stierf op 23 maart 2020 in Wageningen.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Lees ook: Boeren vrezen het handelsakkoord met Zuid-Amerika met grote vreze

Na twintig jaar onderhandelen is een handelsakkoord tussen de Europese Unie en Zuid-Amerikaanse landen nabij. Niet iedereen is enthousiast. De Partij voor de Dieren en boeren vinden elkaar in het verzet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden