De politiek is diep corrupt; veel muurschilderingen geven uiting aan het ongenoegen daarover. Hier zien we (vlnr)  Walid Jumblatt (hoofd van de socialistische partij ), Fouad Siniora (voormalig premier), Gebran Bassil (als minister van energie beloofde hij 24/7 elektriciteit voor alle Libanezen) en Saad Hariri (voormalig premier).

ReportageNa de ontploffing

Beiroet, een jaar na de explosie: ‘De situatie hier is absurd’

De politiek is diep corrupt; veel muurschilderingen geven uiting aan het ongenoegen daarover. Hier zien we (vlnr) Walid Jumblatt (hoofd van de socialistische partij ), Fouad Siniora (voormalig premier), Gebran Bassil (als minister van energie beloofde hij 24/7 elektriciteit voor alle Libanezen) en Saad Hariri (voormalig premier).Beeld René Clement

De explosie op 4 augustus 2020 staat in het collectieve geheugen van Libanon gegrift. Het herstel aan gebouwen is op gang, maar de psychische wond is nog lang niet genezen.

In Beiroet heerst een bedrukte sfeer. De stad die normaal gesproken bruist en in het Midden-Oosten bekend staat om haar vele uitgaansgelegenheden en hoge mate van vrijheid, is verzonken in gelatenheid. Een conflict zijn ze hier wel gewend, maar de huidige economische situatie, die door de Wereldbank wordt omschreven als ‘een van de zwaarste in de moderne geschiedenis’, brengt zelfs de Libanezen tot wanhoop.

De Libanese lira is 90 procent in waarde gedaald, veel Libanezen kunnen niet bij hun spaargeld in waardevolle dollars. 55 procent van de bevolking leeft onder de armoedegrens; het kleine land is voor een groot deel afhankelijk van de import van goederen en voedsel.

Met de explosie in de haven van een jaar geleden, ontplofte ook het onhoudbare politieke systeem van machthebbers die zichzelf al decennialang verrijken. De grote middenklasse is bijna helemaal verarmd en daarmee zo goed als verdwenen als economische factor van belang. Hoe leef je verder in een stad die zo ongekend hard geraakt is?

Libanezen zijn trouwens wel wat gewend. Iedereen is opgegroeid met oorlog en conflict. Tussen 1975 en 1990 woedde er een slepende burgeroorlog en in 2006 viel Israël het land binnen in de strijd tegen Hezbollah en voerde bombardementen uit in heel het land. Tel daar nog tal van politieke moordaanslagen bij op. Stabiliteit heeft hier nooit lang geduurd. “Wij hebben als Libanezen manieren geleerd om ermee om te gaan. We zijn ertegen opgewassen”, vertelt psychotherapeut Dana Sarhan.

De verwoesting in de haven van Beiroet is een jaar na de explosie nog steeds goed zichtbaar .
 Beeld René Clement
De verwoesting in de haven van Beiroet is een jaar na de explosie nog steeds goed zichtbaar .Beeld René Clement

De 36-jarige Melissa Ajamian weet er alles van. “Op 4 augustus lag mijn appartement in puin, ik ging meteen aan de slag en op 10 augustus zag alles er weer uit als normaal”. Als ze erover vertelt, lijkt ze zelf nog niet helemaal te beseffen hoe ze dat voor elkaar heeft gekregen.

Prozac is niet te krijgen

Ajamian was thuis tijdens de explosie en kwam er wonderbaarlijk genoeg zonder kleerscheuren van af. Een jaar later is ze nog steeds elke dag met de explosie bezig. “Er is niks veranderd. Geen gerechtigheid voor de slachtoffers. Ik voel het noodlot nog elke dag.” Als overlever van de ramp merkte ze wel hoe die invloed op haar had. Ze zocht hulp, en werd gediagnosticeerd met PTSS. Maar omdat er geen geld meer is om producten te importeren, zijn apotheken niet voldoende bevoorraad en kan ze niet aan haar prozac komen.

“De situatie in het land is zo absurd geworden. Je probeert je gedachten erover te onderdrukken en te doen alsof er niets aan de hand is, maar je ontkomt er niet aan. Je zit er middenin, met iedereen praat je er constant over.”

In de Sint Nicolaaskerk in Beiroet werd afgelopen zondag een herdenkingsdienst gehouden voor Joe Andoun. Hij werkte als elektricien in de graansilo naast de beruchte hangar 12 waar het ammoniumnitraat lag opgeslagen. De graansilo werd met de enorme knal voor de helft weggeblazen. Het is een klein wonder dat het lichaam van Joe in zijn geheel na drie dagen onder puin vandaan werd gehaald. De andere helft van de silo is nog altijd een stille getuige van de ramp.

Onderstaande video's zijn gemaakt door Joe Andoun en kort voor de ontploffing naar zijn familie doorgestuurd.

Bij Joe’s één jaar oudere broer Elie Andoun overheerst een jaar later de woede: “Ik wil wraak nemen”, is het enige wat hij kortaf briest wanneer hij de kerk uitloopt. De spanning die de herdenkingsdienst in hem heeft losgemaakt, is duidelijk aan zijn lichaamstaal te zien. Met een strak gezicht en ogen die vuur spuwen doet hij denken aan een bokser die de ring in loopt. “Ik hoop dat er een oorlog uitbreekt, ik wil ze (die corrupte politici, red.) doodmaken”, zegt hij even later in de auto onderweg naar het huis van zijn ouders. Langzaamaan wordt hij iets kalmer. “Ik ben mijn broer verloren, er was niemand die mij zo begreep als hij.”

Elie is bij lange na niet de enige die zo vasthoudt aan zijn woede, legt Sarhan uit. “Mensen houden vast aan hun woede en rouw. Zeker zolang er geen gerechtigheid is voor de slachtoffers, blijven mensen zich zo voelen.” Zonder gerechtigheid in het vooruitzicht en met een leven dat gewoon doorgaat, moeten de Libanezen zich hier overheen zien te zetten, “maar mensen kunnen alleen met hun trauma geholpen worden als ze eraan kunnen werken.”

Een muurschildering (boven) schreeuwt ‘hoop’, maar die is in Libanon heel schaars. Beeld René Clement
Een muurschildering (boven) schreeuwt ‘hoop’, maar die is in Libanon heel schaars.Beeld René Clement

De toch al wankele situatie in het kleine land ging na de explosie hard achteruit. Problemen met de stroomvoorziening waren er altijd al. Wie het zich kan veroorloven heeft een generator, want het stroomnet van de overheid geeft op veel plekken maar een paar uur stroom per dag. Dat is in het belang van de politieke elite, die veel geld verdient aan de verkoop van generatoren. Het gemis van een functionerende overheid is te zien in de poort van Beiroet waar het havengebied nog in puin ligt, maar vlak ernaast zijn appartementsgebouwen met privaat geld alweer grotendeels opgebouwd.

Land zonder hoop

Tal van Libanezen met twee paspoorten hebben het land al verlaten of zullen dat binnenkort doen om zich bij de miljoenen Libanezen in diaspora te voegen. Ajamian beschikt over een Canadees paspoort, maar wil haar Beiroet niet verlaten. “Ik heb mijn ouders hier en studenten op de universiteit. Ik leef voor andere mensen, niet meer voor mijzelf.” Ze vertelt het op een opgewekte toon alsof het de gewoonste zaak van de wereld is. “Ik heb geen dag niet gelachen, ben hyperactief en laat dit land mijn geest niet breken.”

Om dat dagelijks op te brengen is niet gemakkelijk, zeker niet in de aanloop naar 4 augustus. Ajamian is daarom de stad ontvlucht om niet aan de traumatische gebeurtenis herinnerd te worden. “Op 4 augustus houd ik mijn telefoon uit en wil ver weg van Beiroet zijn.” Het is haar manier van overleven in een land zonder hoop. “Ik ga veel zwemmen. Onder water hoor je het geluid van alle onrust niet.”

Dana Sarhan is een psychotherapeut, ze heeft meer werk dan ooit. Beeld René Clement
Dana Sarhan is een psychotherapeut, ze heeft meer werk dan ooit.Beeld René Clement

De explosie heeft invloed gehad op miljoenen Libanezen en voor veel trauma’s gezorgd. “Je loopt een trauma op als de grond onder je voeten vandaan wordt gehaald, als je realiteit wordt veranderd”, vertelt Sarhan. Maar praten over mentale gezondheid is moeilijk in het Midden-Oosten. “We zijn hier opgevoed met het idee dat het tonen van emoties een teken van zwakte is.” Sarhan straalt kracht en rust uit terwijl ze het vertelt. Dat is ook nodig om haar werk in Libanon te kunnen doen, waar een taboe heerst op psychiatrische problematiek en trauma. “Al wordt er de afgelopen maanden wel iets opener over gesproken.”

Om die openheid te creëren, maakte Sarhan met collega’s vlak na de ramp een video waarin ze vertelden over hun eigen trauma. Ze vertelt erover in haar praktijk na weer een lange werkdag. “De afgelopen periode richting 4 augustus was het extreem druk”, vertelt ze. Op het moment van de explosie zat Sarhan in deze stoel voor een sessie met een cliënt. Ze dacht in eerste instantie aan een bombardement en had nog geen idee dat ze later in haar praktijk getraumatiseerde Libanezen zou ontvangen. De stoelen in de wachtkamer hebben krassen van het glas dat rondvloog na de explosie.

Het is geen gemakkelijke taak om getraumatiseerden te helpen na een ramp die jou ook hard heeft getroffen. “Ik raakte mijn huis kwijt en woonde tijdelijk bij een bekende en even bij mijn ouders.” Voor de explosie werkte Sarhan als relatietherapeut, seksuoloog en met slachtoffers van seksueel geweld. “Daar dook ik in, nu zit ik zelf in het onderwerp van mijn sessies, we zitten er met zijn allen in. Je ontkomt er niet aan als je hier woont.” Dat ze juist de afgelopen periode in de aanloop naar vandaag meer cliënten heeft gehad, verbaast haar niet. “Het lichaam onthoudt je trauma’s en wordt daar nu aan herinnerd. Je moet door die emoties gaan en opnieuw verbinding maken met jezelf, daar help ik de mensen bij.” Al is dat niet voor alle Libanezen weggelegd: de privépraktijken zijn niet altijd betaalbaar.

Groeien in traumaverwerking

Sarhan kijkt met een peinzende blik als ze het onderwerp geld aansnijdt. “Het is lastig. Ik wil mensen helpen, maar moet ook een inkomen verdienen.” Haar ogen stralen als ze vertelt over haar werk. “Het zijn de kleine momenten: als je ziet dat mensen groeien in het proces van traumaverwerking, daar haal ik mijn voldoening uit.” Dat dient voor Sarhan een hoger doel. Met een trotse blik: “Als je iemand er weer bovenop kan helpen, is diegene weer in staat om anderen om zich heen bij te staan. Zo bereik ik veel mensen.”

Vandaag is een herdenking georganiseerd door nabestaanden van de slachtoffers van de explosie. Ook zijn er meerdere demonstraties gepland tegen het beleid van de regering. Andoun zal erbij zijn in zijn strijd voor gerechtigheid voor de dood van zijn broer. Ajamian heeft de hoop op verandering al langer verloren. “Ik ben bezig met overleven, dat is het enige wat telt.” Ajamian’s vriendengroep houdt haar op de been. “Iedereen is extra aardig voor elkaar sinds de explosie. Niet zozeer voor psychische of emotionele ondersteuning, dat kunnen we niet opbrengen. Maar gewoon als vrienden.”

Melissa Ajamian: “Er is niks veranderd. Geen gerechtigheid voor de slachtoffers. Ik voel het noodlot nog elke dag.” Beeld Melissa Ajamian
Melissa Ajamian: “Er is niks veranderd. Geen gerechtigheid voor de slachtoffers. Ik voel het noodlot nog elke dag.”Beeld Melissa Ajamian

De ramp van 4 augustus 2020 kostte 218 levens

Bij de explosie in de haven van Beiroet op 4 augustus 2020 kwamen 218 mensen om het leven en raakten 6500 mensen gewond. Een wonder dat deze aantallen niet veel groter zijn, gezien de omvang van de vernietiging. Door corona werkten veel mensen thuis en was het op de snelweg naast de haven relatief rustig.

Het schip met aan boord 2.754 ton ammoniumnitraat lag al sinds 2013 in de haven van Beiroet. De havenautoriteiten hadden het schip, dat een tussenstop maakte, niet in staat geacht om verder te varen en de eigenaar betaalde geen liggeld aan de haven, waardoor de Libanese autoriteiten schip met inhoud in beslag namen.

Saillant detail is dat onderzoek, op verzoek van de Libanezen uitgevoerd door de FBI, uitwijst dat op het moment van de explosie nog ‘slechts’ 552 van de oorspronkelijke 2.754 ton ammoniumnitraat aanwezig was. Waarschijnlijk is de rest in de loop der jaren gestolen. Maar zelfs een vijfde van de oorspronkelijke lading zorgde voor een materiële schade aan de stad Beiroet die geschat wordt op 15 miljard dollar.

Met de huidige disfunctionerende overheid gaat de volledige opbouw nog lang duren. Net als de erkenning van gerechtigheid voor de slachtoffers. Mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch bracht gisteren een 700 pagina’s tellend rapport uit waarin zij vaststellen dat de Libanese politiek en het juridische systeem de verantwoordelijke functionarissen de hand boven het hoofd houden, zodat ze niet hoeven terechtstaan.

Lees ook:

De ontplofte haven van Beiroet staat symbool voor de zieke Libanese politiek

Na de ramp in de haven van Beiroet is voor veel Libanezen de maat vol. Het aftreden van de regering de week na de ramp is nog lang niet genoeg. Na jaren van nepotisme, corruptie en wanbeleid willen zij dat het hele politieke systeem op de schop gaat. ‘Het zijn geen rotte appels, het is de hele boomgaard.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden