InterviewLevenseinde

Albert Heringa (78), die zijn moeder hielp te sterven, vecht door tot zijn laatste snik

Albert Heringa (1942): ‘De kans op een onvoorwaardelijke veroordeling was aanwezig. Dat heb ik voor lief genomen.’ Beeld Hanne van der Woude
Albert Heringa (1942): ‘De kans op een onvoorwaardelijke veroordeling was aanwezig. Dat heb ik voor lief genomen.’Beeld Hanne van der Woude

Hij vertelde hoe hij zijn moeder hielp te sterven. De rechtsgang kostte Albert Heringa uiteindelijk zijn gezondheid, denkt hij. Maar hij heeft geen greintje spijt.

Albert Heringa (1942) zit met een stapel papieren naast zich klaar in zijn woonkamer in Bennekom. Zijn ogen staan vriendelijk maar vastberaden. Heringa is strijdbaar als het gaat over het zelfgekozen levenseinde. Hij schrijft regelmatig ingezonden brieven en artikelen over het onderwerp. Soms worden ze geplaatst.

In 2008 hielp Heringa zijn moeder te sterven door een dodelijke hoeveelheid pillen door haar yoghurt te mengen. Ze leed aan osteoporose, nierfalen en zag weinig door maculadegeneratie. Heringa bracht de hulp die hij zijn moeder bood anderhalf jaar later naar buiten in de tv-documentaire De laatste wens van Moek, en werd uiteindelijk tot zes maanden voorwaardelijk veroordeeld.

De Hoge Raad bevestigde dat oordeel precies twee jaar geleden, op 16 april 2019. Maar de rechtsgang is nog niet helemaal voorbij, onthult Heringa tijdens het gesprek: in stilte stapte hij met zijn advocaten naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.

Drie jaar geleden kreeg hij een herseninfarct. Heringa articuleert moeilijker, maar formuleert verzorgd. Hij lag drie dagen in het ziekenhuis, en moest daarna enkele maanden herstellen. “Mentaal was ik gelukkig heel goed bij”, zegt Heringa.

Hoe gaat het nu met u?

“Heel goed. Het enige dat me dwarszit, is dat ik niet meer zo goed praat. Het is jammer dat ik geen lezingen meer kan geven. Dat deed ik voorheen regelmatig, aan juridische en medische faculteiten en bij levensbeschouwelijke organisaties, naar aanleiding van de hulp aan mijn moeder. Ik vind het wel fijn om voorlichting en mijn visie te geven. Ik ben langzamerhand een beetje expert geworden.”

Hoe kijkt u terug op uw proces?

“Het was een jojo-proces. Ik werd door de rechtbank veroordeeld zonder strafoplegging, daarna door het gerechtshof in Arnhem ontslagen van rechtsvervolging. Toen werd de zaak door de Hoge Raad naar het gerechtshof in Den Bosch terugverwezen. Dat was wel teleurstellend, maar ik was erop voorbereid dat dat zou kunnen gebeuren.

“Wat het hof in Den Bosch heeft gedaan is in mijn ogen meer dan schandelijk. Wat mij bijvoorbeeld heel boos heeft gemaakt is deze zinsnede uit het arrest.”

Heringa zoekt een printje van de uitspraak uit de bundel naast zich, en leest voor: “‘De verdachte heeft zich bij dat handelen enkel laten leiden door zijn wens om zijn stiefmoeder te helpen en zijn eigen overtuiging dat de bestaande wetgeving aangepast zou moeten worden.’ Ik was volstrekt niet bezig met de wet! Ik wilde alleen mijn moeder helpen. Ze wou het zelf doen, met haar medicijnen. Toen ik dat in de gaten kreeg, en me realiseerde dat die medicijnen niet geschikt waren, ben ik haar gaan helpen.”

U kreeg van het hof het verwijt dat u uw moeder die nacht alleen hebt gelaten.

“Ik heb mijn moeder niet alleen gelaten ‘om te gaan slapen’, zoals het hof zegt. Ik ben anderhalf uur bij haar gebleven, en dat weten ze. Toen zij nog niet overleden was, stond ik voor een dilemma. Het was niet gebruikelijk dat ik bij haar in het tehuis zou blijven slapen. Ik kon niet blijven zonder argwaan te wekken. En als ik bij het tehuis had gemeld wat er gebeurd was, hadden ze daar iets mee moeten doen. Waarschijnlijk hadden ze geprobeerd mijn moeder in leven te houden. Ik zag dat mijn moeder rustig sliep. Ik vond het natuurlijk niet leuk, maar toen heb ik gedacht: laat ik toch maar gaan. Iets over elven in de avond heeft de nachtzuster de deur voor me opengemaakt zodat ik naar huis kon.

“Het hele oordeel van dit hof is doordesemd van kwader trouw. Alleen al het feit dat het hof stelselmatig spreekt over mijn moeder als mijn ‘stiefmoeder’. Dat was ze natuurlijk wel, maar ik kende haar als mijn moeder. Ze kwam in ons huis toen ik drie was. Juridisch was ze ook mijn moeder. Iedereen sprak over ‘moeder’, zelfs het OM.”

Waarom bent u niet meteen open geweest over haar dood?

“Toen de arts van de huisartsenpost geconstateerd had dat het een natuurlijke dood was, heb ik daar niets aan veranderd. Wat zou dat hebben opgeleverd? Ik zou mezelf strafbaar hebben gemaakt, en die arts in een lastige situatie hebben gebracht. Als ik er echt op uit was geweest de wet te veranderen, dan had ik natuurlijk wel meteen duidelijk gemaakt dat het geen natuurlijke dood was. Dit toont al aan dat ik toen niet op publiciteit uit was.

“Twee jaar later was de NVVE bezig aandacht te vragen voor gevallen die uitgesloten waren van de euthanasiewet. Nan Rosens maakte de documentaire Voor ik vergeet, over mensen met dementie. En toen stond in het krantje van de NVVE dat Nan een documentaire voorbereidde over voltooid leven. Mijn reactie was: mijn moeder zou een mooi voorbeeld zijn.”

Na de uitzending van de documentaire, in 2010, stelde het OM een onderzoek in. Het zal dan nog negen jaar duren voor de Hoge Raad arrest wijst in Heringa’s zaak. Maar dat heeft niet op zijn leven gedrukt, zegt hij. “Ik heb gedaan wat moest gebeuren. Mijn moeder was heel erg gedetermineerd, maar haar manier was tot mislukken gedoemd. Ik moest haar een veilig alternatief bieden. Ik heb zelf nooit het gevoel gehad dat ik iets immoreels deed.

Albert Heringa: ‘Ik heb zelf nooit het gevoel gehad dat ik iets immoreels deed’. Beeld Hanne van der Woude
Albert Heringa: ‘Ik heb zelf nooit het gevoel gehad dat ik iets immoreels deed’.Beeld Hanne van der Woude

“De kans op een onvoorwaardelijke veroordeling was aanwezig. Dat heb ik voor lief genomen. De enige mensen die hier ooit voor gezeten hebben, zaten altijd maar een paar maanden. Dat had ik er wel voor over. Het OM eiste in veruit de meeste zaken drie maanden voorwaardelijk, of mensen werden niet vervolgd.”

“De juridische gang van zaken hoort erbij, daar heb ik nooit een probleem mee gehad. Maar het hof in Den Bosch heeft zijn werk gewoon slecht gedaan. Toen ik dat arrest in detail las, ben ik heel boos geworden. Daar staan dingen die niet kloppen. Je kunt het nooit bewijzen, maar ik denk dat die emotie me dat infarct heeft opgeleverd. Ik was zó verontwaardigd. Des duivels. Veel mensen zeiden: laat het maar liggen. Maar zo zit ik niet in elkaar.”

Hebt u achteraf spijt dat u naar buiten bent gekomen, als u terugkijkt op wat het u allemaal gekost heeft - inclusief een infarct?

Heringa lacht. “Als dat al zo is, hè. Nee, ik heb volstrekt geen spijt. Het heeft me ook veel inzicht opgeleverd. Ik heb ook het gevoel dat ik iets heb kunnen betekenen, zeker voor mensen die, zoals dat heet, een voltooid leven hebben. Ik heb veel steun gehad uit de samenleving. Maurice de Hond heeft na mijn veroordeling een enquête gedaan, waaruit bleek dat 84 procent van de Nederlanders het niet eens was met de veroordeling of de hoogte van de straf. Dat heeft me wel gesterkt.”

Waarom vindt u dit thema zo belangrijk?

“Dat is niet zo makkelijk uit te leggen.” Heringa denkt even na. “Ik heb dat zelf wel eens geanalyseerd. De dood is voor mij altijd iets geweest waar je mee te leven hebt. Ik ben hem vele malen tegengekomen. Mijn biologische moeder werd in de oorlog opgepakt toen ik 1,5 was, omdat ze onderduikers had opgevangen. Ze stierf binnen een jaar in een kamp. Mijn zusje overleed toen ik 4 was. Mijn vader toen ik 29 was.

“Ik heb na het oppakken van mijn moeder anderhalf jaar bij pleegouders gewoond. Daar was ik helemaal alleen, terwijl ik eerder, in het pension van mijn moeder, altijd veel mensen om me heen had. Dat heeft ertoe geleid dat ik graag mensen om me heen heb, maar ik observeer meer dan dat ik gemakkelijk contact maak. Ik ben door de ervaringen in mijn jeugd altijd een heel serieus mens geweest. Mijn ouders hebben mij vrijzinnig opgevoed, en gestimuleerd om over dingen na te denken. En ik ben niet religieus. Ik noem mij humanist.”

Hoe denkt u over uw eigen einde?

“De kwaliteit van leven is voor mij van belang. Ik heb het gevoel dat er voor mij ooit een moment kan komen dat het genoeg is. Ik heb respect voor mijn arts, ik denk niet dat die zich zal terugtrekken als ik om euthanasie vraag. Toch is dit iets wat ik het liefste in eigen regie zou willen kunnen doen. Ik sta achter het idee van Drion: dat je over een middel moet kunnen beschikken, en dat dat rust geeft. Die rust heb ik.

“Dat artsen een doorslaggevende rol spelen in de euthanasiewet, vind ik heel erg verkeerd. Doodgaan is iets lichamelijks. Sterven omvat veel meer, ook existentiële vragen. Daar zijn artsen niet voor opgeleid. Het gaat om het belang van de burger, de mens. De euthanasiewet is er nu op gericht de arts vrij te houden van vervolging. We moeten naar een euthanasiewet die de wens van de burger centraal zet.”

Wat vindt u van het initiatief van D66 voor een voltooid-levenwet?

“Sympathiek bedoeld, maar problematisch. Die initiatiefwet zoekt alleen een oplossing voor dat ene stukje, dat dan voltooid leven heet, en wil daar een aparte wet van maken, naast de euthanasiewet. Dat is niet handig en niet logisch. Ook het noemen van een leeftijdsgrens van 75 jaar is onwenselijk, omdat dit verschijnsel niet leeftijdsgebonden is.

“De Zwitserse wet heeft maar één voorwaarde voor hulp bij zelfdoding. Weet u wat die is? Hulp geven bij zelfdoding mag, als het niet uit zelfzuchtige motieven is. Ik vind dat zo’n mooi, duidelijk, positief uitgangspunt. Als je dat gebruikt, vallen alle ingewikkelde regelingen weg.

“Ik stel een euthanasiewet voor die uitgaat van vertrouwen, zoals de Zwitserse, en waarin de criteria niet medisch zijn. Eventueel kunnen getrainde stervensbegeleiders een rol spelen. Dat kunnen speciaal opge­leide artsen zijn, maar ook anderen. Zo ­kunnen we een aparte voltooid-leven-wet vermijden, en ook de huidige medische willekeur. Dat je met die burger in gesprek gaat, onderzoekt of er niet een andere mogelijkheid is: dat zijn allemaal goede dingen. Maar uiteindelijk is de overweging aan de mens zelf. Hulp bij zelfdoding zou niet strafbaar moeten zijn. Ook dan is misbruik nog steeds strafbaar, want daar zijn voldoende andere wetten voor. Het aanzetten tot zelfdoding is dan bijvoorbeeld nog steeds verboden.”

Een doodswens is vaak veranderlijk, blijkt uit onderzoek van Els van Wijngaarden.

“Natuurlijk! Mensen komen niet zo snel tot een conclusie. Anders hadden ze dat al wel gedaan. Aarzelen hoort erbij, maar besluiten moet ook kunnen.”

Hoe zie je er dan op toe dat iemand uit vrije wil kiest om te sterven?

“Iemand die die wens heeft en hulp nodig heeft, kan in zijn eentje bij de notaris verklaren dat dat zo is. Die zekerheid zou je kunnen inbouwen en daarmee misbruik van hulp uitsluiten.”

Weet je dan zeker dat er geen sprake is van druk op de achtergrond?

“Ja, hoeveel zekerheid wil je hebben? Als iemand zelfs in zijn eentje niet zichzelf kan zijn... Je kunt dit soort dingen wel eindeloos proberen veilig te stellen, maar er zijn grenzen.”

U heeft in uw zaak beroep aangetekend bij het Europees Hof voor de rechten van de mens. Dat betekent dat de zaak nog langer voortsleept voor u.

“In principe wel. We weten nog niet of we ontvankelijk worden verklaard. Ik heb sowieso weinig illusies dat ik dit nog mee ga maken, ik denk niet dat ik 85 of 90 ga worden. Als ik dood ga, stopt het.”

Dus u moet nog even volhouden.

Heringa lacht. “Ja, dat is nu mijn taak.”

Het hof in Den Bosch is om een reactie gevraagd op de kritiek van Heringa. Het hof reageert niet inhoudelijk, maar verwijst naar zijn arrest. Ook wijst het erop dat de Hoge Raad het beroep van Heringa heeft verworpen.

Curriculum vitae Albert Carel Heringa

1942: geboren in Amsterdam

1960: studie bosbouw in Wageningen

1969: docent biologie vwo in Ede

1973: werk als docent aan het Institut National d’Agronomie in Algerije

1977: woont met zijn gezin eerst in Mali, later in Burkina Faso. Werkt onder andere in natuurbeschermingsprojecten met de lokale bevolking.

1990: werkt in Nederland als freelance consultant en bij ontwikkelingsorganisatie SNV, een dochter van het ministerie van buitenlandse zaken.

2001: gepensioneerd

Lees ook:

Verbazing alom: Heringa krijgt zes maanden voorwaardelijk voor hulp bij zelfdoding

Als de rechter de straf heeft uitgesproken, kijkt Albert Heringa even naar zijn advocaat Willem Anker. “Nou”, zegt hij, en pakt zijn oranje rugzak die naast hem op de grond ligt. De volle zaal reageert ontzet. Iemand met een vlaggetje ‘Ik steun Heringa’ zegt: “Sodeknetter.”

Marinou Arends werd aangeklaagd voor euthanasie: ‘Hier zit een arts die rotsvast overtuigd is van haar beslissing’

Arts Marinou Arends werd vervolgd voor euthanasie bij een patiënte met vergevorderde dementie. Ze is ontslagen van rechtsvervolging, maar de zaak nam een hap van vier jaar uit haar leven. ‘Ik zag mezelf als verdediger van een stuk van de euthanasiewet. Ik moest mijn rug rechten.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden