Niels Posthumus: ‘Ik wilde begrijpen wat de onderliggende oorzaken zijn van het geweld, het racisme, de discriminatie en de apartheid'. Beeld Joris van Gennip
Niels Posthumus: ‘Ik wilde begrijpen wat de onderliggende oorzaken zijn van het geweld, het racisme, de discriminatie en de apartheid'.Beeld Joris van Gennip

InterviewZuid-Afrika

‘Afrikaanders zijn het slachtoffer geworden van hun eigen apartheid’

In de aanloop naar zijn afscheid als Trouw-correspondent in Zuid-Afrika schreef Niels Posthumus een boek waarin hij de rol van de Nederlanders in dat land onderzocht.

‘Johannesburg lijkt op New York na armageddon, schreef ik naar mijn ouders in Nederland, meteen toen ik er voor het eerst arriveerde in 2008. Ik dacht: moet ik hier gaan wonen tussen de betonnen flats en al die rotzooi? Het was mijn eerste stap op het Afrikaanse continent.”

Aan het woord is Niels Posthumus. Hij was vanaf 2012 correspondent voor Trouw en Het Financieele Dagblad in Zuid-Afrika. Die tijd zit erop. Hij blikt terug met een nieuw boek: Alle problemen begonnen met Van Riebeeck. Het is een roadtrip door het land en tevens een tocht door de koloniale geschiedenis en de apartheid. Posthumus ging vooral op zoek naar de rol van de Nederlanders door de eeuwen heen.

In 2008 maakte hij kennis met Zuid-Afrika toen hij een jaar een werkervaringsplaats kreeg bij de grote krant The Star op de redactie in ­Johannesburg.

Hoe is het die eerste afschuw van Johannesburg vergaan?

“Tijdens mijn eerste rit door het centrum van de stad, die een slechte reputatie had, zag ik een harde en ruwe metropool. Toen kwam ik in contact met de mensen daar. Ze zijn luidruchtig, druk, maar ook vrolijk, sociaal en warm. Als stugge Nederlander en Groninger was dat wennen, maar het gaf een prettig gevoel. Zo ontwikkelde zich een haat-liefde- verhouding met het land.”

Waar schreef je in 2008 over voor The Star?

“Net als nu waren er toen grote rellen in het land. De gewelddadige protesten richtten zich tegen buitenlandse migranten uit Zimbabwe en Mozambique. Er vielen tientallen doden en tienduizenden sloegen op de vlucht. Ik bezocht hen in de provisorisch ingerichte vluchtelingenkampen buiten Johannesburg en schreef daar over. Het xenofobische geweld raakte me.”

Na een jaar ging je terug naar Nederland. Drie jaar later vroeg Trouw of je in Zuid-Afrika correspondent wilde worden. Waarom ging je terug naar een land met zoveel geweld?

“Ik wilde begrijpen wat de onderliggende oorzaken zijn van dat geweld, het racisme, de discriminatie en de apartheid. In mijn boek onderzoek ik de rol die Nederlanders speelden sinds de aankomst van Jan van Riebeeck, de VOC-koopman die 1652 in Kaapstad een fort moest bouwen voor de VOC, als tussenstation voor schepen om verse groenten en vlees in te slaan op hun lange tocht naar de Oost.”

Je concentreert je op de rol van de Afrikaanders, de van oorsprong Nederlandse protestante migranten. Waarom niet de geschiedenis vanuit de zwarte bewoners verteld?

“Ik wilde een nieuw perspectief. Ik ga met veel zwarte Afrikanen uit de middenklasse om, daar heb ik de meeste vrienden. Ik woon in Johannesburg, dat is een Engelstalige stad met veel zwarte mensen, expats en van oudsher Engelsen die hier al generaties lang wonen. In Pretoria ontmoet je meer Afrikaanders. De rol van de Nederlanders, de latere Afrikaanders, was toch een beetje een blinde vlek voor mij, die ik wilde onderzoeken.”

Je schrijft uitgebreid over die rol van Nederland, Nederlanders en Afrikaanders door de eeuwen heen. Is het samen te vatten?

“Er zijn diverse periodes. Het begint met het VOC-tijdperk tot 1795 en dat heeft bij zwarte mensen een hele slechte bijsmaak, net als de naam Van Riebeeck. Daarna namen de Engelsen in 1806 het bestuur over. Dan zie je vooral een grote rol voor de Nederduitse Gereformeerde Kerk, die veel predikanten uit Nederland haalde. Zij waren heel bepalend voor de rassenscheiding en het idee van suprematie van de witte mens: de Afrikaander. Rond het begin van de 20ste eeuw speelt de Nederlandse theoloog, predikant en minister-president Abraham Kuyper een grote rol met zijn filosofie van soevereiniteit in eigen kring met zo min mogelijk overheidsbemoeienis. Hij wordt nogal eens neergezet als de godfather van de apartheid. Maar de Zuid-Afrikaanse predikanten gingen met zijn ideeën aan de haal. Zij vertaalden de soevereiniteit in eigen kring naar etniciteit waarbij de Afrikaanders het uitverkoren volk waren en God een rangorde aanbracht onder mensen. God zou het mengen van rassen en culturen niet toestaan. Soevereiniteit in eigen kring werd in Zuid-Afrika misbruikt om rassenscheiding te rechtvaardigen. Het werd de basis voor apartheid.”

Zo ontstond de godvrezende, racistische Afrikaander door de eeuwen. In je boek heb jij ook reserves bij de huidige generatie Afrikaanders die je ontmoet. Hou je niet te veel afstand?

“Om over de historie tot nu te schrijven, heb ik ook enige distantie nodig. Er zitten ook leuke mensen onder Afrikaanders, met wie je kunt lachen, zoals een vroegere buurman in Johannesburg met wie ik biertjes dronk. Dat zijn progressieve, stadse Afrikaanders. De klassieke boeren- Afrikaanders sluiten zich van elke vernieuwing en ontwikkeling af, daar kan ik slecht mee overweg. Ik voel me bij hen ongemakkelijk. Het probleem is dat Afrikaanders ons Nederlanders zien als een tak van dezelfde stam. We hebben dezelfde voorouders. Als ze horen dat je een Nederlander bent, word je meteen omarmd. Ik heb dan zoiets van: rustig aan alstublieft. Tegelijkertijd heb ik meer mededogen met ze gekregen. In zekere zin zijn ze ook slachtoffer geworden van hun eigen apartheid. Het is een heel benauwend systeem geweest, waarbij Afrikaanders niet eens een eigen mening mochten ontwikkelen. Afrikaanders hebben veel trauma’s opgelopen door het apartheidsregime, dat niet alleen aan rassensegregatie deed, maar de samenleving in al zijn vezels controleerde, net als communistische overheden deden. Ze zaten in een knellend keurslijf. Nu de apartheid sinds de eerste vrije verkiezingen in Zuid-Afrika in 1994 voorbij is, hebben veel Afrikaanders het gevoel dat er voor hen geen plek meer is in dit land. Ze voelen zich achtergesteld, hoewel ze veel rijker zijn en het veel beter hebben dan de overgrote meerderheid van de zwarte bevolking.”

Zorgde het einde van de apartheid in 1994 ervoor dat Zuid-Afrika veranderde voor zwarte mensen?

“Het werd niet veel beter. De corruptie begon al met Van Riebeeck in 1652 en Zuid-Afrika onder het ANC-bestuur is nog steeds corrupt. Het lijkt moeilijk oplosbaar. Het ANC nam een corrupt land over en is erin meegegaan, vooral onder de vorige president Jacob Zuma, die in 2018 is afgezet en nu in de cel zit. Ook de uitbuiting is nog steeds enorm. De witte top van het bedrijfsleven profiteert economisch van goedkope zwarte arbeidskrachten. De zwarte politieke elite vult zijn zakken met overheidsgeld ten koste van zwarte arme mensen. “Maar er is wel wat veranderd. Er is een middenklasse ontstaan die bestaat uit twintig procent van de bevolking en die is half wit en half zwart. De zwarte middenklasse is sinds 1994 flink gegroeid. Racisme wordt inmiddels vervangen door economische ongelijkheid. Voorbeeld: witte mensen betalen hun werkster een hongerloontje. De zwarte middenklasse betaalt de werksters nu ook zo slecht.”

Je maakte per auto een laatste tocht door Zuid-Afrika op zoek naar de wortels van dat afschuwelijke racisme. Zag je onderweg ook nog mooie dingen?

Het valt stil. Posthumus moet even nadenken. “Ik werkte al zo lang in Zuid-Afrika, dan vergeet je soms het prachtige landschap of die python van vier meter die ik op een pad bij het plaatsje Nylstroom zag toen ik dit boek schreef. De schoonheid in Zuid-Afrika zit in de mensen en dat je als pers hier gewoon je werk kan doen, wat in veel landen erg moeilijk is.”

Over een paar maanden ga je voor Trouw als correspondent naar Londen. Al een nieuw boek in gedachten?

“King Billy”, zegt hij lachend. “Een boek over Koning Willem III van Engeland, die ook stadhouder Willem III van de Nederlandse provinciën was. Zijn bijnaam was King Billy. Leuke titel voor een boek. Nu de inhoud nog.”

null Beeld

Niels Posthumus
Alle problemen begonnen met Van Riebeeck
uitgeverij Podium, 432 blz. €22,50

Lees ook:

Bij zijn afscheid als correspondent concludeert Niels Posthumus: Zuid-Afrika kan niet zonder zijn vrouwen

Zuid-Afrika is niet zuinig op zijn vrouwen, merkte Niels Posthumus toen hij in 2008 in het land kwam. Bij zijn afscheid als correspondent concludeert hij: juist zij zijn het die Zuid-Afrika draaiende houden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden