null

EssayRetorica

Vrouwelijke leiders spreken niet over ik, maar over ons

Beeld Brechtje Rood

Wie zich verdiept in de retorica van sterke vrouwelijke politici, schrijft Hans de Bruijn, ziet dat zij ‘ons’ stellen tegenover de platte ik-gerichtheid van geweldenaars als Trump en Bolsonaro.

Hans de Bruijn

Dit essay gaat over de grote toespraken van vier invloedrijke vrouwelijke politici. Vrouwen die weten hoe je verkiezingen wint en die hun toehoorders inspireren en raken. Waarom vraag ik daar aandacht voor? We leven in tijden van strongman politics, de politiek van de sterke man. In democratieën: Trump, Orban, Bolsonaro, Modi. In autocratieën zijn Xi en Poetin de lijstaanvoerders.

De politiek van de sterke man kan een hele cultuur beïnvloeden: vijanddenken, nationalisme, lompheid, dedain voor democratische instituties, voor kennis en wetenschap, een schaamteloos misbruik van de geschiedenis. Sterke mannen zijn dol op menigten, die ze ophitsen met hun toespraken.

Wat is de kracht van toespraken van sterke vrouwen? Ik las en analyseerde toespraken van Alexandria Ocasio-Cortez uit de VS, Jacinda Ardern uit Nieuw-Zeeland, Kaja Kallas uit Estland en Angela Merkel uit Duitsland. Ze hebben heel verschillende politieke opvattingen, maar hun toespraken hebben ook veel gemeen. Wat onderscheidt de toespraken van die van de sterke mannen?

I Vriendelijkheid

Het eerste wat opvalt: woorden als vriendelijkheid, ­mededogen, liefde en trouw worden veel gebruikt en hebben een natuurlijke plaats in de toespraken. ‘Wees sterk. Wees vriendelijk’, is de bekende oneliner van Jacinda ­Ardern. Ze legt uit wat ze ermee bedoelt:

We leggen zoveel nadruk
op assertiviteit en kracht,
dat we daardoor zijn gaan denken
dat vriendelijkheid en empathie
er níet toe doen.

We leven in een gepolariseerde wereld, zegt Ardern. ­Mensen verliezen het vermogen om elkaars standpunt te zien. Ze hoopt dat Nieuw-Zeeland anders is, zich ­kenmerkt door mededogen, vriendelijkheid, een aangeboren gevoel van verbondenheid met elkaar.

Angela Merkel heeft het over het ‘vriendelijke gezicht’ van Duitsland, over ‘vriendschappelijk samenleven’. Kaja Kallas roept de Estlanders op tot wederzijds respect en citeert een Estlandse dichter:

Ik zou liefde nemen,
ik zou trouw nemen,
en respect,
ik zou ze aan u binden,
mijn dierbaar vaderland.

Er is opnieuw een schietpartij in Amerika door een witte suprematist, met dodelijke slachtoffers. Alexandria Ocasio-Cortez, doorgaans kortweg AOC genoemd, is de linkse politicus van Puerto Ricaanse afkomst, door witte suprematisten ongetwijfeld gehaat. AOC doet een ontroerende oproep aan hen:

Kom terug!
Er is een moeder die op je wacht.
Ik weet dat zeker.
Ik weet dat er een leraar op je wacht,
die zich afvraagt ‘wat is er met mijn kind gebeurd?’
Wij zullen er altijd voor je zijn.
We houden een plaats voor je open.
We zullen weer van je houden.
Je bent niet te ver afgedwaald.

Ze beantwoordt de haat met ‘we will love you back’.

Terzijde, ik geef de toespraken in versvorm weer. Dat is niet voor niets. Wie een grote menigte toespreekt, ontkomt niet aan korte zinnen. Dat gaat hier niet ten koste van schoonheid, de toespraken hebben soms iets poëtisch. Dat is ook een verschillen met de sterke mannen: hun korte zinnen maken toespraken vaak heel plat.

Hans de Bruijn is hoogleraar bestuurskunde aan de TU Delft. Deze tekst is een voorpublicatie Wees sterk. Wees vriendelijk. Vier vrouwelijke politici van onze tijd: speeches en frames dat deze week verschijnt.

II Confrontatie

Voor wie dit iets te veel love, peace and understanding vindt, de vier zoeken zeker ook de confrontatie. AOC is gevaarlijk, volgens haar tegenstanders. Ze heeft immers de verkeerde, linkse opvattingen. Haar reactie:

Ik ben blij
dat ik een gevaarlijke vrouw ben.

Waarom? Omdat je gevaarlijk moet zijn voor onrecht. Voor het Capitool scheldt een Republikeins congreslid haar uit voor fucking bitch. Dat is geen incident, zegt AOC, dat overkomt veel vrouwen. Het congreslid heeft een laf verweer en presenteert zich als familieman. AOC veegt er de vloer mee aan, ze bedankt hem, zegt ze:

omdat hij de wereld heeft laten zien,
dat je een machtig man kunt zijn
en vrouwen lastigvallen.
Je kunt dochters hebben
en vrouwen lastigvallen.
Je kunt getrouwd zijn
en vrouwen lastigvallen.
Je het beeld creëren van een familieman
en vrouwen lastig vallen,
zonder wroeging
en met een gevoel van onaantastbaarheid.
Het gebeurt elke dag in dit land.

Merkel werd Mutti en Machtfrau genoemd. Ardern is ‘troost en staal’. Kallas zet Poetin compromisloos in de hoek. De Franse president Macron wil Poetin een eervolle aftocht bieden: er moet bij beëindiging van de oorlog ook voor hem winst zijn. No way, zegt Kallas, er zal een ‘dag des oordeels’ komen voor Poetin.

Poetins eerdere oorlogen laten zien
waarom hij deze oorlog niet mág winnen,
waarom Moskou zelfs niet mag suggeréren
dat het iets gewonnen heeft.
Poetins machtshonger zou alleen maar toenemen.

Toespraak na toespraak hamert ze op die boodschap. Ze wordt Europa’s nieuwe ijzeren dame genoemd. Poetin heeft Stalin in ere hersteld. Dat is onschuldige Sovjet-nostalgie, kun je denken. Absoluut niet, benadrukt Kallas:

Als mensen dictators bewonderen,
is er geen morele belemmering
om een dictator te worden.
Of om je aan een dictator te onderwerpen.

Niets toegeven dus. Kallas vat haar standpunt samen met een citaat van Garri Kasparov:

De prijs om een dictator te stoppen
stijgt met elk uitstel en elke aarzeling.
Het kwaad halverwege tegemoet treden,
is nog steeds een overwinning van het kwaad.

Sterke mannen zoeken altijd de confrontatie. De taal van vriendelijkheid, empathie en liefde die AOC, Ardern, Kallas en Merkel gebruiken, sluit de confrontatie bepaald niet uit. AOC legt uit waarom: ‘Vaak eist rechtvaardigheid dat je de boel opschudt, met de vuist op tafel slaat’.

III Empathie

Angela Merkel filosofeert over de toekomst van Duitsland, dat zou een land moeten zijn

dat ook door de ogen van anderen
naar de wereld kan kijken,
dat open, nieuwsgierig, tolerant en spannend is
en waar de scheppende kracht
van elk individu zich kan ontplooien.

Het is een oproep tot empathie. Empathie helpt om goed samen te leven. Empathie duidt op nieuwsgierigheid en is daarmee een voedingsbodem voor innovatie. Empathie is dus politieke noodzaak. We zien dat ook bij Ardern.

Als je nadenkt over alle grote uitdagingen
waar we in de wereld voor staan,
is dat waarschijnlijk de kwaliteit
die we het meest nodig hebben.
Onze leiders moeten zich kunnen inleven.

En Merkel over de grote uitdagingen van onze tijd:

We kunnen de goede antwoorden vinden
op de meest ingewikkelde vraagstukken
als door de ogen van de ander
naar de wereld te kijken.

Vrijwel alle vraagstukken in onze samenleving zijn zo ingewikkeld, dat je nooit vanuit één perspectief tot een goede oplossing komt. Je moet door de ogen van anderen kunnen kijken. Bij AOC is het ook een thema: ‘Je moet je de vraag stellen welke perspectieven niet worden gehoord en ervoor zorgen dat die op tafel komen’.

Het is Estland gelukt een samenleving te bouwen, zegt Kallas, waarin ruimte is voor pluraliteit en een variëteit aan inzichten. Poetin kan afwijkende perspectieven eenvoudigweg niet aan.

IV Democratie

De wereld wordt met de ene na de andere crisis geconfronteerd. Er is de borreltafelwijsheid dat autocratieën daar beter mee kunnen omgaan dan democratieën. Crises vergen immers snelle en ingrijpende besluitvorming en dat lukt niet in een democratie. Dus moet het in crisistijd maar een onsje minder met de democratie.

Bij Kallas hoef je daarmee niet aan te komen. We mogen niet toestaan dat crises democratische beginselen overschaduwen. Sterker, juist in tijden van crises moeten we democratische waarden koesteren.

In dit donkere uur voor Europa
is het meer dan ooit van belang
dat de democratie op orde is.
Politieke leiders moeten zorgen
voor sterke instituties.

Poetin beweert dat de Navo een bedreiging is voor Rusland. Kallas denkt daar heel anders over: niet de Navo, maar de democratie is een bedreiging voor Poetin.

Aan het begin van de coronajaren houdt Angela Merkel een toespraak. Ze legt daarin uit dat er reisbeperkingen worden opgelegd en refereert aan haar Oost-Duitse verleden:

Voor iemand als ik
voor wie de vrijheid om te reizen en te bewegen
een zwaar bevochten recht is,
zijn zulke beperkingen
alleen in een absoluut noodgeval te rechtvaardigen.
In een democratie mag daartoe nooit lichtvaardig worden besloten.

Veel politieke leiders gebruiken in die beginperiode oorlogsmetaforen voor de strijd tegen covid: ‘een oorlog met een onzichtbare vijand’, ‘een oorlogskabinet’. Merkel zet de bestrijding van covid in het frame van democratie, overtuigingskracht en vrije wilsbeschikking.

Dat hoort bij een open democratie:
dat we politieke besluiten transparant maken en uitleggen.
zodat ze navolgbaar zijn.

Je kunt dit een saaie toespraak vinden, maar het bijzondere is dat Merkel, net als Kallas, het belang benadrukt van sterke, democratische instituties, juist in het uur van diepe crisis. Duitse retorici kozen deze speech tot toespraak van het jaar. De sterke man heeft baat bij zwakke democratische instituties, Merkel en Kallas zijn sterke vrouwen en benadrukken het belang van sterke democratische instituties. Iedereen moet worden gehoord.

Ook bij Ardern en AOC gaat het daar vaak over. AOC heeft het over het bouwen van een beweging, in de traditie van Martin Luther King. Een beweging betekent dat wie niet gehoord wordt, aan tafel komt, de erkenning krijgt die iedereen toekomt. Ardern werkt aan versterking van de overheid na de jaren van privatiseren en dereguleren, ‘die ontegenzeglijk een hoge prijs hebben gehad’.

V Ons

In 2019 zijn er in Nieuw-Zeeland terroristische aanslagen op twee moskeeën, 51 mensen worden gedood. Ardern houdt de toespraak van haar leven. De familie en vrienden van de moskeeganger rouwen om hun geliefden.

Hun geliefden waren Nieuw-Zeelanders.
Het ging die dag om ons.

De aanslag was een aanslag op alle Nieuw-Zeelanders. De toespraak wordt gedragen door het beeld van Nieuw-­Zeeland als een familie:

Wij kunnen jullie verdriet niet doorvoelen.
Maar we kunnen wel met jullie oplopen,
stap voor stap.
En dat zullen we doen,
we zullen om jullie heen staan
met liefde en respect,
met alles wat ons, ons maakt.

AOC wil meer dan enkel een volksvertegenwoordiger zijn. Ze wil een beweging bouwen in de strijd tegen onrecht en spreekt Amerikanen aan op hun kracht:

Wij zijn gewoon onverbiddelijk.
Je leert hoe veerkracht eruitziet
omdat je de eerste in je familie bent die iets doet,
omdat je je weer moet oprichten,
nadat je zat opgesloten in het systeem.
Zo ziet volharding, veerkracht
en toewijding aan verandering eruit.
Die mentaliteit draagt al het beleid dat we voorstellen.

Kaja Kallas heeft het over de positie van het kleine Estland in die bedreigde hoek van Europa. Tegelijk is Estland een open-minded land:

Een land dat open is
naar de zee,
kan nooit klein zijn.

De waarden waar Estland voor staat zijn die van zijn Europese bondgenoten. Poetin wil grenzen met geweld opschuiven, zijn waarden afdwingen. Kallas wil bij de Europese waardengemeenschap behoren. Ze zegt het mooi:

De waarden
bepalen de grenzen.
De grenzen
bepalen niet de waarden.

Angela Merkel reflecteert op de positie van haar partij in de Duitse samenleving. Die wilde altijd tegenstellingen overbruggen.

Dat was een groot werk van bruggenbouw.
We zijn een volkspartij.
Ieder mens heeft waardigheid
die door God is gegeven.
Met deze waardigheid
heeft ieder mens de kans
om met ons mee te doen.

De ‘sterke man’ is ik-gericht: de wereld is gevaarlijk, anderen bedreigen ons en dus hebben jullie mij nodig. Bij deze vier politici gaat het over de familie, de beweging, de waardengemeenschap, over bruggenbouw. Niet over ik, maar over ons.

Door welke vrouwelijke spreker bent u geraakt? Reacties (max. 150 woorden) zijn welkom via tijdgeestreacties@trouw.nl. Graag naam en woonplaats vermelden.

Lees ook:

Hoe vrouwen na 1918 hun plek opeisten

Ook na de Eerste Wereldoorlog wilde mannen vrouwen nog weren van vergadertafels, maar die lieten zich niet niet meer aan de kant zetten, schrijft de Amerikaanse historica Mona Siegel.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden