Zakir Hossain.

ReportageDe slaven van Qatar

Zakir wil terug naar Qatar, ondanks de uitbuiting

Zakir Hossain.Beeld Patrick Post

Zakir Hossain reisde via een Bengaals uitzendbureau richting Qatar. Hij werkte onder erbarmelijke omstandigheden, maar wil desondanks terug.

Matthijs van Dam

Vijftien jaar geleden vertrok Zakir Hossain naar Qatar zonder dat hij een letter kon lezen. “School? Ik ben nooit op school geweest. Ik kan alleen mijn eigen naam schrijven.” Hij werd geronseld door een voormalig buurman, die hem naar een uitzendbureau in Motijheel stuurde, de migratiewijk in Dhaka waar de meeste uitzendbureaus voor arbeidsmigranten zijn gevestigd.

Hossain reisde naar Qatar in een periode waarin trainingen nog niet vereist waren. Zakir was bouwvakker, schilder, metselaar en kabeltrekker bij Tadmur, een van de bekendste bedrijven in de Qatarese bouwsector. Tijdens de coronapandemie moest hij gedwongen terug, waarop Qatar zijn werkvergunning annuleerde.

Hij woont nu weer in het bos tussen Aggapur en Jambari, twee van de tienduizenden kansarme dorpen in de oostelijke Chittagong-provincie van Bangladesh. Zakir slaapt op de betonnen vloer in het golfplaten opslaghok van zijn broer, dat vol staat met bamboemanden en zakken stro. Naast zijn opslaghok komt er rook uit een tent van afgedankt zeil. Daar heeft de familie een kuil gegraven die als oven dient, waar rijst wordt gekookt.

Het laagst mogelijke salaris

Ooit vertelde een oude buurman dat Zakir in Qatar 100 euro per maand kon verdienen. Dat bleek uiteindelijk zes euro per maand, het laagst mogelijke salaris. Zakir had er geen problemen mee. Hij werkte in Bangladesh op een rijstveld waar hij zo weinig verdiende dat hij geen exact bedrag kan noemen. Zakir zag aan het eind van de dag wel wat de baas over had voor het werk dat hij deed. Afhankelijk van dat bedrag, berekende hij wat hij op de markt kon kopen.

Zakir werkte tussen december 2016 en februari 2017 in het Khalifa International Stadium, waar mensenrechtenorganisatie Amnesty ‘systematische uitbuiting’ vaststelde. Als hij foto’s van de stadions ziet, herkent hij het stadion waar Nederland de tweede poulewedstrijd tegen Ecuador speelt. Zakir wijst naar het dak. “Ik maakte de lichten die op het veld schijnen.” In die periode werd inderdaad het dak gebouwd waaraan de veldverlichting bevestigd is. De hypermoderne LED-verlichting is geleverd door de Eindhovense lampenfabrikant Signify. In die tijd heette Signify nog Philips Lighting en was het een dochterbedrijf van elektronicaconcern Philips. Inmiddels is het een zelfstandig bedrijf.

Een neefje en nichtje van Zakir voor hun onderkomens. Beeld Patrick Post
Een neefje en nichtje van Zakir voor hun onderkomens.Beeld Patrick Post

Zakir trok de elektriciteitskabels door de muren en onder het dak door. De kabels waren zo zwaar en groot dat ze het met vier man tegelijk moesten doen. Erger was de verzengende hitte waarin hij werkte. Zakirs zware veiligheidsschoenen waren drijfnat van het zweet, net als zijn kleding.

Brein uitgeschakeld

Op een dag ging het mis. Volgens Zakir voelde het ‘alsof zijn brein uitschakelde’. Zijn baas schrikt zo van zijn toestand dat hij twee uur op een bed mag liggen in een gekoelde kamer. Daarna moet hij weer werken. Dat was een uitzondering. “Normaal kreeg je alleen vijf minuten pauze en een koud drankje als je onwel werd.”

Dat arbeiders slechts vijf minuten rust krijgen als zij onwel worden, is een schending van de Qatarese arbeidswet. De arbeidswet uit 2016 schrijft voor dat werkgevers ‘alle mogelijke voorzorgsmaatregelen moeten nemen om de werknemer tijdens het werk te beschermen tegen letsel of ziekte’. Ook stelt die wet dat arbeiders maximaal 40 uur per week mogen werken, plus maximaal tien overuren. Zakir maakte echter werkweken van minimaal 62 tot soms wel 70 uur per week. Hij had bijna nooit een dag vrij. Ook op vrijdagen – een wettelijke rustdag in Qatar – werkte hij te veel.

Signify zegt in een reactie ‘ontsteld’ te zijn over de werkomstandigheden van Zakir. Het bedrijf hanteert naar eigen zeggen strikte normen als het gaat om gezondheid, veiligheid en een correcte betaling voor werknemers. Het bedrijf heeft geen formele klachten ontvangen met betrekking tot de stadions in Qatar. In dit geval verkocht Signify de verlichting in 2015 aan de klant voor het Khalifa International Stadium. “Tadmur was niet onze klant, dus we hadden geen contractuele relatie of andere betrokkenheid met Tadmur voor dit project.”

Dat Zakir zes euro per maand verdiende, was op dat moment geen schending van de arbeidswet. Qatar stelde pas in oktober 2017 een minimumloon in. Wel ging de werkgever van Zakir zijn boekje op een ander vlak te buiten. Het paspoort van de arbeidsmigrant werd bij aankomst in Qatar ingenomen. Dat mag niet, maar Zakir was zich daar niet van bewust. Hij ging ervan uit dat Tadmur zijn identiteitsbewijs met goede bedoelingen wilde bewaren. Dan kon hij hem zelf niet kwijtraken.

Pijn in zijn hart

Behalve aan de voetbalstadions werkte Zakir ook in Ras Laffan, de grootste haven voor vloeibaar gas (lng) ter wereld. Hij verrichtte boorwerk in de haven, waarbij de drilboor zo hard trilde dat hij pijn in zijn hart en borststreek kreeg. Zijn handen trilden vaak nog lang na. Maar Zakir stopte nooit, want hij dacht dat het erbij hoorde.

Het was er zo warm dat hij na elk gewerkt uur een half uur pauze kreeg. Om de tien minuten moest hij drinken om niet uit te drogen, in totaal tien liter per dag. Plassen hoefde hij niet vaak. De hitte was zo verzengend dat het vocht al als zweet zijn poriën had verlaten voor het bij de blaas was aangekomen.

Al die jaren sliep Zakir met 7000 arbeiders in een gebouw in het beruchte huisvestingskamp Abu Nakhla. Het is een enorm, zanderig complex in de woestijn ten oosten van Doha. Zakirs kamer was zo’n tien vierkante meter. Hij deelde die met zeven anderen. De stapelbedden hadden geen trapjes. Voor bovenslapers was het daarom moeilijk op hun stapelbed te kruipen. Van het kamp is nauwelijks bruikbaar beeldmateriaal. Maar op aan Trouw doorgestuurde filmpjes van een Afrikaanse bewoner is te zien hoe krap die kamers inderdaad zijn.

Zakirs kleinkind Aonne doet de was. Beeld Patrick Post
Zakirs kleinkind Aonne doet de was.Beeld Patrick Post

Goedgekeurde medische verklaring

Ver weg van Dhaka in zijn dorpje trekt Zakir voor het bezoek uit Nederland zijn blauwe werkoverall uit Qatar aan. Alleen de laatste drie letters van ‘Tadmur’, zijn oude werkgever, zijn op de achterkant nog niet weggesleten. Ondanks alles wil hij het liefst terug naar Qatar. ’s Nachts als bewaker van een marktplaats en overdag als landbewerker, verdient hij nu, in Bangladesh, 65 euro per maand. Meer dan in Qatar. Hij is ervan overtuigd dat een tweede poging in Qatar succesvoller zal zijn.

Maar het zware werk houdt Zakir voor gezien, hij wil terugkeren als schoonmaker. Want twee maanden na terugkomst uit Qatar kreeg Zakir een beroerte. Hij denkt niet dat het door de ontberingen in Qatar komt. Zwaar werk kan hij daardoor niet meer doen, geeft hij zelf toe. Ook heeft hij nog steeds pijn op zijn borst. De treurige waarheid is dat Zakir kansloos is voor een goedgekeurde medische verklaring. Wil hij naar Qatar, dan zal hij zich moeten wenden tot het illegale circuit.

Lees ook:
Deze ronselaar stuurde Bengaalse gastarbeiders naar Qatar

Meer dan een half miljoen gastarbeiders uit Bangladesh zitten op dit moment in Qatar, velen als dwangarbeider. Wie stuurt hen daar naartoe? Een portret van Tipu Sultan, directeur van een uitzendbureau voor arbeidsmigranten.

Lees hier alles over het WK in het dossier: WK 2022 Qatar

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden