null

InterviewFC Sapiens

Wat de evolutie ons leert over de voetballende mens

Beeld Getty Images

Waarom trekt voetbal zoveel mensen aan? En wat zegt dat over ons? Het boek FC Sapiens beantwoordt deze vragen vanuit een opvallende invalshoek: de evolutie.

John Graat

Schrijver Kees Opmeer stond vroeger vaak in het oude Zuiderpark, als supporter van ADO Den Haag. “Ik heb de legendarische Theo van der Burch nog zien spelen.” Zijn liefde voor voetbal ging nooit over. Maar hij bleef zich ook altijd verwonderen. Waarom hebben voetballers de neiging hun shirtje uit te trekken en ontbloten ook supporters vaak hun bovenlichaam? Waarom wordt er zo extreem gejuicht? “Ik was in het ziekenhuis toen mijn kleinkind werd geboren. Ik heb mijn schoonzoon niet juichend en brullend zien rondrennen na de bevalling, terwijl dat toch belangrijker is dan een doelpunt?”

“Ik had zoveel vragen. Voetballers verdienen exorbitant veel geld. Wat ik vooral vreemd vind is dat mensen dat zo gemakkelijk accepteren. Als een bankdirecteur met een bonus vertrekt of een tv-presentator blijkt een hoog inkomen te hebben dan zijn de rapen gaar. Maar, Frenkie de Jong verdient zestig keer zoveel als de president van de Verenigde Staten, om tegen een bal te trappen. Waarom is daar nooit ophef over?”

Kees Opmeer Beeld
Kees Opmeer

Opmeer zocht contact met Mark van Vugt, hoogleraar evolutionaire psychologie aan de Vrije Universiteit en tevens publicist. Van Vugt is ook voetballiefhebber, met een voorkeur voor FC Twente. Hij bestudeert vooral gedrag van mensen in organisaties. Ze besloten samen een boek te schrijven. Dat is deze week verschenen: FC Sapiens, wat voetbal zegt over menselijk gedrag.

“De acceptatie van die enorme salarissen in het voetbal kun je zien als een uiting van een oerprincipe: wij geven de leider die voor ons de strijd moet winnen genoeg zodat hij voor genoeg voedsel voor de hele stam kan zorgen”, zegt Van Vugt.

Elke stam had zijn ‘clubkleuren’

Voetbal bundelt alle principes die sinds onze prehistorische voorouders diep in ons verankerd zitten, is de theorie in FC Sapiens. Ooit leefden we op de savanne in stammen die jaagden, verzamelden en met andere stammen de strijd aangingen. Diep vanbinnen zijn we nog altijd zo. Dat zie je zeker terug in voetbal. Elke stam had zijn ‘clubkleuren’. De stamleden hadden ieder hun eigen taak en specifieke kwaliteiten. Ze werkten samen volgens een strategie, en ontwikkelden vaardigheden die bij voetbal essentieel zijn: sprinten, kilometers kunnen lopen en goed kunnen mikken en samenwerken.

Mark van Vugt Beeld Eric Fecken
Mark van VugtBeeld Eric Fecken

Van Vugt: “In de evolutie heeft de homo sapiens eigenschappen gekregen die nodig zijn om te overleven. Om te jagen, om te vechten. Ons lichaam en brein zijn gevormd door dat oerverleden. Het voetbal appelleert aan ons jachtinstinct. Je hebt een prooi en moet in fysieke samenwerking met anderen een doel bereiken. Het raakt ook aan onze tribale instincten, de ene stam tegen de andere, met alle emoties die erbij komen en de hormonen die opspelen. Het had trouwens ook rugby kunnen zijn.”

In moderne tijden zonder stammenstrijd kunnen mannen hun oerdrift om te jagen en te strijden moeilijk kwijt. Onze hersenen zijn weinig veranderd, ons leven wel. Veel testosteron verdampt in kantoortuinen, of leidt soms tot een oorlog. FC Sapiens draait om de vraag die schrijver W.F. Hermans in de jaren tachtig opwierp: kan het spel de oorlog vervangen? Bij de Papoea’s op Nieuw-Guinea werd de dreigende bloedige strijd tussen twee stammen ooit voorkomen omdat een missionaris een potje voetbal organiseerde.

Oorlog vervangen door voetbal

Hermans leek ook in die kracht van voetbal te geloven. Op een symposium over ons onverwerkte oorlogsverleden zei hij dat het voeren van oorlog het best vervangen kan worden door het spelen van voetbalwed­strijden, ‘en dus de oorlogsliteratuur door sportjournalistiek’.

Hij kreeg de lachers in de zaal op zijn hand, maar volgens Van Vugt en Opmeer bedoelde hij het serieus. Ze leggen in hun boek uit dat autoritair geleide landen vaak niet zo goed zijn in voetbal, omdat het feitelijk een heel egalitaire, democratische sport is. Een goed team is een mix van allerlei kwaliteiten, van ‘straatvegers en violisten’ en spelers moeten zelf nadenken – het adagium van Johan Cruijff.

null Beeld Levi Jacobs
Beeld Levi Jacobs

Landen die niet zo goed zijn in een teamsport als voetbal zijn eerder geneigd om oorlog te gaan voeren, stellen Van Vugt en Opmeer op basis van een historische schets. Ze werpen zelfs de vraag op of Hitler wel ooit de Tweede Wereldoorlog was begonnen als Duitsland er in de jaren dertig al heel goed in was geweest én hij van voetbal had gehouden.

Gaat dat niet wat ver?

Opmeer: “Het is prikkelend bedoeld, maar als je kijkt naar de geschiedenis dan zit er een kern van waarheid in”.

Van Vugt: “Voetbal kanaliseert de instincten en alle onwenselijke gedragingen die voortkomen uit die primitieve stammenstrijd, van de amateurvelden tot de goed gevulde stadions. Voetbal komt tegemoet aan de behoefte van dorpen, steden of landen om zich met elkaar te vergelijken. Kunnen wij een sterke coalitie op de been brengen? Je zou het nu niet zeggen, maar de afgelopen eeuwen is de wereld steeds vreedzamer geworden terwijl voetbal steeds populairder werd. Met voetbal kun je een klassement opbouwen zonder bloedvergieten. Investeren in voetbal zou ertoe kunnen leiden dat landen er zo goed in worden dat ze de strijd niet meer op andere manieren hoeven aan te gaan.”

Rusland is onder Poetin oorlogszuchtig omdat het niet zo goed is in voetbal?

Van Vugt: “Natuurlijk kunnen wij geen antwoord geven op de vraag waarom Poetin oorlog gaat voeren. Maar Rusland is Oekraïne binnengevallen na een periode van – in eigen ogen – stelselmatige uitsluiting, het imago van Poetin was aangetast. Gekrenkte trots kan ertoe leiden dat men naar wapens teruggrijpt om het blazoen op te poetsen.”

Als je die theorie volgt, moeten we dus snel stoppen met die sportboycot van Rusland?

Van Vugt: “Nu nog niet, er vallen nog steeds doden. Maar op termijn zeker. Sportboycots vind ik wel vaker niet zo’n goed idee. Neem het WK in Qatar. Daar zit een regime dat wij ook niet leuk vinden. Veel mensen zijn door heel slechte arbeidsomstandigheden omgekomen. Dat is allemaal waar, maar je moet het niet boycotten. Voetbal kan juist een heel pacificerende werking hebben. Het is een onschuldige manier om krachten te meten die veel rechtvaardiger is dan oorlog. Wat deden de soldaten tijdens de kerstdagen van 1914, terwijl ze bezig waren met de Eerste Wereldoorlog, toen ze even uit het gezichtsveld van de generaals waren? Ze verlieten hun loopgraven en gingen voetballen, Engeland tegen Duitsland.

“Nee, dat heeft niet tot het einde van de oorlog geleid. Maar dat kwam alleen omdat de politiek en legerleiding er niet van gediend waren.”

Voetbal appelleert volgens jullie aan het wij-zij-denken uit de stammenstrijd. Dat zorgt niet zelden voor uitwassen, zoals racisme.

Van Vugt: “Het Nederlands elftal onder 17 jaar bestaat voornamelijk uit kinderen met een niet-westerse migratieachtergrond. Dan is zwart, wit of kleur helemaal niet van belang. Wat telt is de kleur van het shirt. Is dat oranje, dan hoort-ie bij ons.

“Dat wij-zij-denken is veel ouder dan racisme. Onze voorouders waren allemaal zwart van kleur. Het is wel een feit dat in de stammenstrijd alles geoorloofd was, inclusief het zwartmaken van de tegenstander.”

Maar de oerwoudgeluiden in stadions dan, zoals recent tegen Brian Brobbey van Ajax bij FC Utrecht?

Van Vugt: “Dat doen supporters niet naar eigen spelers met een donkere huidskleur. Het is een manier om de tegenstander zwak te maken en daarbij zijn alle middelen geoorloofd, vinden de fans. Dat is schandelijk, maar het komt voort uit een heel diepgeworteld tribaal denken. Gaat Brian Brobbey bij FC Utrecht spelen, dan doen de supporters het niet meer.”

Voetbal maakt oerdriften los. Dat blijkt ook een hormonale kwestie. Voor het aangaan van de strijd maakt het lichaam cortisol, testosteron en adrenaline aan. Die hormonen blijven na een overwinning langer aanwezig in het lichaam. Dat winnaarseffect leidt er bij sport toe dat voetballers na een wedstrijd meer zin hebben in seks. Bij supporters vertaalt het zich in relatief veel bezoek aan pornowebsites, bleek uit een Duits onderzoek.

Al die behoeftes zitten dus heel diep in ons, zeggen jullie. Maar er zijn ook veel mensen die niet van sport of voetbal houden. Zijn die te ver afgedreven van de oerdriften?

Opmeer: “Ook die mensen zullen een zekere territoriumdrift herkennen. De irritatie over een overhangende tak van de buren in de tuin. De Rijdende Rechter leeft ervan. Het wij-zij-denken zit diep in ons. Voetbal is een uitingsvorm daarvan. Mijn vrouw heeft een bloedhekel aan voetbal maar als de buurman de schutting verzet wordt ze ook boos.”

Van Vugt: “Iedereen voelt zich aangetrokken tot het verdedigen van het eigen territorium maar niet tot de agressie om een ander aan te vallen, zoals in Oekraïne is gebeurd. Vroeger vocht ook niet iedere man van de stam actief mee. Je had een groepje mannen die dat deden. Je had ook mannen die thuis bleven. Die hadden een andere rol.”

Jullie hebben een erg mannelijk perspectief op voetbal. Hoe zit dat dan met vrouwenvoetbal? Dat komt wereldwijd sterk op.

Van Vugt: “Dat is een gevoelig thema. De jacht en de strijd zijn traditioneel wel puur mannenkwesties. Dat is misschien de reden dat vrouwenvoetbal op een heel andere manier wordt beleefd. De speelsters lijken het meer als spel dan als strijd te beleven. Ze gedragen zich minder tribaal, er zijn minder negatieve sentimenten, minder nare overtredingen.

“Of dat zo blijft, is nog de vraag. Wat gebeurt er als de belangen daar groter worden? Ga je dan ook tackles van achteren op achillespezen zien, en gezeik op de scheids? Ik betwijfel dat. Je ziet die andere beleving ook op de tribunes. Daar is geen hooliganisme.”

Kopiëren vrouwen dan het mannenvoetbal?

Van Vugt: “Dat niet. Een collega van mij aan de VU heeft onder meer bij SC Buitenveldert het meisjesvoetbal onderzocht. Als meisjes een blessure bij de tegenstander zien, dan gaan ze die echt helpen. Dat is geen kopiëren van de jongens, die doen dat namelijk niet. Dat duidt op een andere beleving.”

In FC Sapiens worden constant parallellen getrokken. Bijvoorbeeld: een hedendaagse voetbalselectie bestaat inclusief begeleiding uit ongeveer veertig mensen, dezelfde grootte als een stam destijds. Of: vissersdorpen als Urk, Volendam en Spakenburg zijn relatief goed in voetbal omdat vissers nog jagers zijn die dicht bij de natuur leven en het tribale denken in die hechte gemeenschappen nog wat sterker is dan elders.

En: voetballers leggen per wedstrijd ongeveer 11 kilometer af, net zoveel als een jager op een jaagdag. Ook in het boek: de geur van gemaaid gras brengt ons in verrukking, een herkenning van ons verleden; vandaar dat binnensporten nooit zo populair zijn geworden. Nog eentje: de leiders van de stam waren net zo populair bij vrouwen als profvoetballers nu.

Van Vugt: “Evolutionair gezien is het voor vrouwen interessant om te gaan met mannen met een hogere status. Voetballers zijn vaak niet moeders mooiste, maar hebben wel bijna altijd mooie vrouwen.”

Opmeer: “Kijk naar Wesley Sneijder”.

Van Vugt: “Als hij geen voetballer was geweest had Yolanthe hem nooit een blik waardig gekeurd”.

Redeneren jullie niet heel veel naar de eigen theorie toe? Een vorm van wat de Duitsers ‘hineininterpretieren’ noemen?

Van Vugt: “Het is een theorie. Het is aan anderen om er gaten in te schieten.”

Waarom leidt Louis van Gaal Oranje naar de wereldtitel?

Opmeer: “Hij snapt het teambelang volledig. Zoals vroeger jagers elkaar aanvulden, stelt hij zijn teams samen.”

Van Vugt: “Bij een sterke competitie tussen groepen moet je de meest coöperatieve individuen selecteren. Biologen hebben dat met onderzoek in een legbatterij laten zien. Als je kippen bij elkaar zet die de meeste eieren leggen, gaat dat niet goed. Dat zijn meestal ook de agressiefste. Dat mondt uit in een enorme strijd. Eind van het liedje: geen eieren meer.”

“Daarom zal Paris Saint Germain met al die sterren ook nooit wat winnen. Je moet selecteren op kippen die elkaar maximaal verdragen. Zo creëer je het ideale klimaat. Louis van Gaal begrijpt dat. Hij past alle evolutionair psychologische principes toe om een zo sterk mogelijke stam te creëren. Ik heb het volste vertrouwen in hem.”

null Beeld

Kees Opmeer & Mark van Vugt. FC Sapiens. Wat voetbal ons vertelt over menselijk gedrag. Lev; 224 blz. € 22,99

Lees ook:

‘Gastarbeider’ in Qatar

‘Ik dacht dat ik ging sterven

Column John Graat

Waarom ik wél naar het WK in Qatar ga

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden