Mensenrechten

Voetballers zouden niet naar Qatar moeten gaan, vinden deze gevluchte activisten

De Azerbeidzjaanse mensenrechtenactivisten Arif en Leyla Yunus in hun flat in Leiden. Ze vluchtten naar Nederland nadat ze om hun activisme waren opgesloten en gemarteld. Beeld Olaf Kraak
De Azerbeidzjaanse mensenrechtenactivisten Arif en Leyla Yunus in hun flat in Leiden. Ze vluchtten naar Nederland nadat ze om hun activisme waren opgesloten en gemarteld.Beeld Olaf Kraak

Moet je een sportevenement in een land met een repressief regime boycotten of niet? Activisten uit die landen zelf vinden vaak van wel. Deel twee van een serie over sport en mensenrechten in aanloop naar het WK in Qatar.

Arend Hulshof

In haar cel even buiten de Azerbeidzjaanse hoofdstad Bakoe kijkt mensenrechtenverdediger Leyla Yunus (66) op tv naar de openingsceremonie van de Europese Spelen. Het is juni 2015, en het is de eerste keer ooit dat het sportevenement wordt gehouden.

Gastland Azerbeidzjan heeft uitgepakt. Op tv ziet Yunus hoe Lady Gaga in het stadion Imagine van John Lennon zingt. Het regime betaalde haar naar verluidt 1,8 miljoen euro voor dat ene liedje.

Met het sportfeest bedrijft het dictatoriale bewind propaganda en hoopt het mensenrechtenschendingen te verhullen. Jaarlijks is er daarom ook een Formule 1-race. In 2019 werd de finale van de Europa League er gespeeld en vorig jaar waren er in hetzelfde stadion wedstrijden van het EK voetbal. Ook zette het regime zichzelf in de kijker als shirtsponsor van topvoetbalclubs. Zo liepen spelers van Atletico Madrid rond met de tekst Azerbaijan Land of Fire op hun buik.

Ontvoerd en gemarteld

En in 2015 de eerste Europese Spelen ooit dus. Leyla Yunus bekijkt die vanuit de gevangenis. Het is de eerste keer dat ze gevangen zit. Al sinds de jaren zeventig, toen Azerbeidzjan nog bij de Sovjet-Unie hoorde, komt ze met haar man Arif op voor mensenrechten. Nooit kwamen ze echt in de problemen. In 2014 werden ze echter opgepakt nadat zij had opgeroepen tot een boycot van de Spelen vanwege mensenrechtenschendingen. Met name Arif werd flink gemarteld. Pas maanden na het evenement kwamen ze vrij en vluchtten ze naar Nederland.

De Chinese mensenrechtenadvocaat Teng Biao (49) heeft een vergelijkbare ervaring. Een jaar voor de Zomerspelen van Peking 2008 schreef hij mee aan een kritisch stuk over het sportfestijn. Aanvankelijk werd alleen zijn advocatenlicentie daarop ingetrokken. Later werd hij alsnog door agenten in burgerkleding ontvoerd en gemarteld. Nadat Teng in 2011 nog eens ruim twee maanden had vastgezeten en opnieuw was gemarteld, vluchtte hij het land uit.

Inmiddels woont hij in de VS en laat hij nog altijd van zich horen. In The Washington Post stelde hij vorig jaar voor om begin 2022 ‘Schone Winterspelen’ te organiseren buiten China, dat opnieuw als gastland was aangewezen. “Natuurlijk zou dat niet gebeuren", zegt hij glimlachend. “Ik snap ook best dat het voor sporters een moeilijk besluit is om niet naar een toernooi te gaan waar ze zo lang voor hebben getraind. Maar dat kun je ook omdraaien. Waarom staan we toe dat sporters, na jaren van noeste arbeid, voor propagandadoeleinden worden misbruikt?”

‘Boycot leidt tot twijfel’

Dat is precies wat Teng het IOC verwijt. “Het comité bood China twee keer de mogelijkheid zich te presenteren als harmonieus land. Alle gruwelmisdrijven kon het regime verdoezelen. Een sportboycot had alle leugens hard onderuit kunnen halen", zegt hij. “Amerikaanse politici weigerden naar die Winterspelen te gaan vanwege mensenrechtenschendingen. China reageerde woedend. Kan je nagaan wat de reactie was geweest als ook sporters waren thuisgebleven.”

Ook Leyla en Arif Yunus geloven nog altijd in het effect van de boycot. Aan de eettafel van hun flat in Leiden, waar ze inmiddels wonen, memoreren ze de Zomerspelen van 1980 in Moskou. “Westerse sporters gingen daar niet heen vanwege de inval van de Sovjets in Afghanistan”, vertelt Arif. “Net als Poetin nu, verdedigden zij die oorlog met het valse argument dat Afghanen van onderdrukkers werden bevrijd. Veel Russen trapten daarin, maar na de westerse sportboycot begonnen sommigen te twijfelen.”

Dat was een kleine groep, geeft hij toe. “Toch had die boycot grote betekenis. Het was ook een belangrijk signaal geweest als in 2015 atleten niet naar de Europese Spelen waren gegaan. Het Azerbeidzjaanse regime doet buitenlandse kritiek af als leugens van enkele westerse ngo’s. Met een massale sportboycot zou dat verhaal gaan wankelen.”

Waarom kunnen China en Azerbeidzjan hun imago oppoetsen met sportevenementen terwijl andere landen daar niet in slagen? Wit-Rusland was in 2019 gastland van de Europese Spelen. Europa ziet dat land wel vooral als dictatuur. En aan het WK in Qatar kleven de verhalen van dode arbeidsmigranten. Wat zijn de verschillen?

“Olie en gas”, zegt Arif resoluut. “Wit-Rusland heeft nauwelijks grondstoffen en Azerbeidzjan wel. Daarom zien westerse leiders Azerbeidzjan als betrouwbare handelspartner en kan ‘sportswashing’ goed uitpakken. Qatar is weliswaar grondstofrijk, maar heeft als Arabisch land een imago-achterstand die met een WK niet is in te lopen. Maar het is inderdaad opvallend dat het Westen de ene dictator omarmt terwijl het de andere afbrandt.”

Morele verplichting

Teng noemt China’s ‘sportswashing’ ook succesvol, en dat komt volgens hem doordat het regime die vakkundig weet te combineren met pr in het buitenland. “Daar steekt China miljarden in. Westerse denktanks, media en wetenschappers krijgen betaald om mooie verhalen te verspreiden. Soms kiezen die zelf voor zelfcensuur uit vrees anders China niet meer in te komen.”

Hoewel de Qatarese ‘sportswashing’ minder succesvol is, vinden Teng en het echtpaar Yunus dat voetballers eigenlijk niet naar het WK zouden moeten gaan. “Op zijn minst moeten ze zich uitspreken. Dat zijn ze moreel verplicht", zegt Teng. Leyla Yunus: “Als Formule 1-coureurs per se door de straten van Bakoe willen racen, zouden ze foto’s van politieke gevangenen op hun auto’s moeten plakken. U2 riep in 2015 op tot onze vrijlating, waarom zouden sporters zoiets niet kunnen? In Qatar zouden voetballers de namen moeten noemen van de omgekomen arbeidsmigranten. Als eerbetoon.”

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, www.fondsbjp.nl.

Lees ook:

Sport en politiek: een gedwongen huwelijk, of strikt gescheiden?

Een WK in Qatar? Waarom niet? Sport en politiek zijn immers strikt gescheiden zaken, vinden velen. Is dat wel zo? Deel één van een serie over sport en mensenrechten in aanloop naar het WK in de woestijn.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden