Sport in de oorlog

Voetbal als diplomatiek instrument

Voorzitters van beide landen bij de voetbalinterland Nederland-België in Londen, Groot Brittannië, 1943. Vlnr: J. Nieuwenhuis, voorzitter van de Belgische Voetbalbond in Engeland, Albert Milhado, voorzitter van de Nederlandse Sport-organisatie in Engeland en de Nederlandse premier Gerbrandy.Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Fotograaf onbekend

Interlands tussen ballingen in Londen bleken de ideale plek voor ontmoetingen tussen notabelen uit verschillende landen. In 1944 ontstond zo het plan voor sportieve samenwerking tussen Engelse en Nederlandse steden. 

De Amsterdamse sportjournalist Albert Milhado was in mei 1940 net op vakantie in Zuid-Frankrijk toen Nederland werd binnengevallen. Hij ging niet meer naar zijn huis in Amsterdam, maar reisde via Parijs naar Londen, onder meer als medewerker van Radio Oranje.

Zo werd hij onderdeel van de Nederlandse kolonie in Londen en knoopte daar contacten aan met de militaire top, de regering in ballingschap, prins Bernhard en koningin Wilhelmina. Als sportjournalist had hij ook korte lijntjes met hoge Engelse sportofficials, onder wie Stanley Rous, secretaris van de Football Association, de machtige Engelse voetbalbond.

Al snel had Milhado in de gaten dat sportwedstrijden de ideale plek waren voor informele ontmoetingen tussen notabelen uit verschillende landen, ook van andere buitenlandse ballingen die neergestreken waren in Londen. Op 1 februari 1941 organiseerde hij een officieuze interland tussen een Nederlands en Belgisch team, samengesteld uit militairen die toevallig in de buurt waren. De ereloge barstte uit zijn voegen met de officiële vertegenwoordiger van de Engelse koning, Nederlandse en Belgische ministers en de Nederlandse luitenant-generaal en generaal-majoor. Voorafgaand verzorgde Unilever een lunch voor genodigden uit verschillende landen, toegesproken door prins Bernhard. Premier Gerbrandy bedankte daar de Britten voor het verlenen van onderdak aan zijn regering in ballingschap. “Wij zullen nooit vergeten, dat de Engelschen ware wapenbroeders zijn.”

Goedgevulde ereloge

De hele oorlog door waren er tientallen van zulke wedstrijden in Londen en omgeving, vaak met een goedgevulde ereloge. Er waren complete voetbalcompetities tussen militairen uit België, Frankrijk, Groot-Brittannië, Nederland, Noorwegen, Polen en Tsjechoslowakije.

Prins Bernhard stelde een speciale prijs beschikbaar, natuurlijk werd die naar hem vernoemd. Alleen al in november 1942 speelden Nederlandse voetballers tegen een Schots legerelftal, een Engels team en een selectie van de Royal Navy. Met behulp van de gastenlijsten van deze internationale wedstrijden krijgen we zicht op het internationale netwerk, waarbinnen de Nederlandse regering in ballingschap zich bewoog.

Sport werd zo een diplomatiek instrument, de basis voor het internationale leven ná de oorlog. Milhado was daarin zeer succesvol, merkte verzetsblad Strijdend Nederland op: “Hij slaagde erin meer autoriteiten bij deze wedstrijden te verzamelen dan er ooit in Nederland bij een echten interlandwedstrijd belangstelling getoond hadden en als het aan hem gelegen had zouden alle gekroonde hoofden der in ballingschap levende regeeringen de wedstrijden hebben bijgewoond.”

Ambitieus plan

In september 1944 presenteerde Milhado een zeer ambitieus plan “ten einde na den oorlog te komen tot een grootscheepsche uitwisseling van jongelui in Nederlandsche en Engelsche steden”. In de oorlog, zo betoogde hij, waren Nederland en Engeland dichter tot elkaar gekomen en die samenwerking moest blijven bestaan.

“Engelschen en Nederlanders zullen elkaar in de toekomst veel beter dienen te begrijpen. En is de sport niet de aangewezen weg om dit te bereiken?” De bezoekers zouden gewoon logeren bij hun gasten. Hij werkte hiervoor samen met Rous en kreeg de openlijke steun van koningin Wilhelmina en generaal Bernard Montgomery.

Het leverde veertig stedenverbanden op, te beginnen met Maastricht als eerste bevrijde stad van het land. “Ik ben onmiddellijk aan den slag gegaan teneinde voor Maastricht een geschikte partner te vinden”, seinde Milhado vanuit Londen naar Limburg, “en heb het genoegen U mede te deelen, dat mij alsnog door den burgemeester van Woolwich is gezegd, dat deze graag Maastricht wil adopteeren”. Op 16 september 1945 speelde MVV tegen een stedelijk voetbalteam uit Woolwich, wat het begin van een lange traditie moest worden. Het bleef bij deze ene ontmoeting.

Mee met de vloot

Andere stedenbanden bleken veel succesvoller, zoals die tussen Amsterdam en Liverpool. Precies 75 jaar later bestaat die tussen Oxford en Leiden nog steeds, met elkaar verbonden als universiteitssteden. Tijdens de eerste uitwisselingen was er nog geen veerboot en gingen de Leidenaren mee met een vloot.

“Vooral in de jaren vijftig, zestig en zeventig waren het grote evenementen”, aldus Roelof Hol, tegenwoordig voorzitter van de Stichting Leiden – Oxford. “In de laatste jaren zijn er wat juniorenteams naar Oxford geweest, maar de regelmaat is er een beetje uit.”

In 1985 werd Rous als eregast naar Nederland gehaald om te worden herenigd met Milhado, als de twee hoofdpersonen van de sportdiplomatieke nalatenschap van de Tweede Wereldoorlog, die in Leiden nog bestaat. De ontmoetingen voor dit jaar zijn vanwege corona afgelast.

Engels-Nederlandse stedenbanden met oorsprong in de Tweede Wereldoorlog

Hull - Rotterdam, Willesden - Utrecht, Sheffield - Eindhoven, Epsom and Ewell - Hilversum, Liverpool - Amsterdam, Croyden - Arnhem, Twickenham - Venlo, Scarborough - Vlissingen, Woolwich - Maastricht, Derby - Haarlem, Mitcham - Hengelo, Walton and Waybridge - Nijmegen, Newcastle - Groningen, Cardiff - Den Bosch, Birmingham - Den Haag, Derby- Haarlem, Nottingham- Dordrecht, Slough - Deventer, Wolverhampton - Tilburg, Reading - Zaandam, Norwich - Leeuwarden, Lambeth - Kerkrade, Wandsworth- Schiedam, Boston - Bergen op Zoom, Oxford - Leiden, Bath -Alkmaar, Swindon - Venlo. 

Lees ook eerdere verhalen in serie ‘Sport en 75 jaar bevrijding’:

Sporten als opvoeding en als therapie voor Joodse patiënten

De Joodse psychiatrische instelling Het Apeldoornsche Bosch gaf sport een belangrijke rol in de behandeling van patiënten – tot de deportatie in 1943. De velden liggen er nog altijd. Deel 5 van een maandelijkse serie over de sporen van de Tweede Wereldoorlog in de Nederlandse sportwereld.

Het monument van de KNVB voor 2212 gesneuvelde leden is nu digitaal te doorzoeken

De 2212 in de oorlog omgekomen KNVB-leden zijn vereeuwigd in vijf bronzen kasten. Deel 4 van een maandelijkse serie over de sporen van de Tweede Wereldoorlog in de Nederlandse sportwereld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden