ReportageActivisme

Vlaams eredoctoraat voor twee verdoemde Amerikaanse sprinters uit 1968

Twee legendes in Leuven: de voormalige Amerikaanse atleten John Carlos (links) en Tommie Smith. Ze kregen donderdag een eredoctoraat van de universiteit in de Belgische stad.  Beeld BELGA
Twee legendes in Leuven: de voormalige Amerikaanse atleten John Carlos (links) en Tommie Smith. Ze kregen donderdag een eredoctoraat van de universiteit in de Belgische stad.Beeld BELGA

Ze werden destijds overladen met kritiek, inmiddels krijgen ze lof voor hun protestactie op het erepodium bij de Olympische Spelen van 1968 in Mexico. De Spelen zijn volgens hen nog steeds teveel een 'lollypop’. “Er aan likken en verder je mond houden”, zegt John Carlos.

Guus Mater

De een is een radicaal gebleven, de ander denkt langs wegen van geleidelijkheid. In een zaal van de Katholieke Universiteit Leuven spraken ze gisteren over sport en activisme. Twee zwarte mannen op leeftijd: die ene in een beige gestreken overhemd en de ander in een driedelig zwart pak met krijtstreep. Zo is er op het oog niet veel activisme waar te nemen. Er klinken veel welsprekende woorden.

Toch waren deze Amerikanen juist door hun activisme wereldnieuws. Op 16 oktober 1968 stapten de atleten Tommie Smith en John Carlos tijdens de Olympische Spelen in Mexico City het erepodium op met een opgeheven gehandschoende vuist.

Na de moord op Martin Luther King

Bij het volkslied gingen het gezichten van Smith en Carlos omlaag, niet naar de vlag. Zonder schoenen, op zwarte sokken als symbool voor de armoede onder zwarte Amerikanen. Het was een stil gebaar uit solidariteit met de Civil Rights Movement, zes maanden na de moord op Martin Luther King. Dat beeld is na 54 jaar nog steeds niet vergeten.

16 oktober 1968: de Amerikaanse atleten Tommie Smith (in het midden) en John Carlos ballen hun gehandschoende vuist tijdens de medailleceremonie op de Olympische Spelen van Mexico-City.  Beeld AP
16 oktober 1968: de Amerikaanse atleten Tommie Smith (in het midden) en John Carlos ballen hun gehandschoende vuist tijdens de medailleceremonie op de Olympische Spelen van Mexico-City.Beeld AP

Smith (78) en Carlos (77) ontvingen een eredoctoraat van de Katholieke Universiteit Leuven. Erg scheutig is de oudste universiteit van de Benelux (1425) niet met onderscheidingen voor vroegere sporters. De voormalige IOC-voorzitter Jacques Rogge, ooit een Belgisch olympisch zeiler, is de uitzondering. Wel kregen internationale bekendheden als Angela Merkel (2017), Christine Lagarde (2012) en Kurt Waldheim (1975) er een eredoctoraat.

De universiteit wil de twee huldigen voor de “baanbrekende bijdrage die ze geleverd hebben aan de strijd voor mensenrechten en gelijkheid en tegen racisme, onrecht en armoede in de samenleving door de kracht van sport”, zeggen drie hoogleraren eensgezind. “Hun morele moed en hun geweldloos verzet in de strijd tegen sociale onrechtvaardigheid vormt al vele jaren een voorbeeld en inspiratiebron voor velen”, vult rector Luc Sels aan.

Smith liep elf wereldrecords

Het is de zeventigers aan te zien dat ze dergelijke woorden gewend zijn. Al eerder werden ze in eigen land gelauwerd met eredoctoraten. De wereld omarmt hen. “Sporters hebben macht”, stelt Smith. “Als je wint, willen anderen met je praten. Daar ligt je podium.” Carlos: “Wie zou hebben gedacht dat het protest inspiratie zou zijn voor veel mensen om zich uit te spreken en zo veel mensen, naar wie niet wordt geluisterd, een stem zou geven.” Spijt van hun actie hebben ze nooit gehad. Met atletiek hebben ze nooit wat verdiend. Smith, die elf wereldrecords liep: “Ik kreeg een paar schoenen en spullen voor het huishouden. Als je geld kreeg, was dat illegaal.”

Carlos is de activist. Altijd geweest. Na hun actie werden ze verdoemd. Nu zijn ze iconen en noemen ze elkaar ‘brother’. In de eerste twintig jaar na 1968 was er nauwelijks contact. Smith werd al snel een succesvolle atletiekcoach in Los Angeles. Carlos werd voor allerlei baantjes geweigerd en raakte verbitterd. Beiden ontvingen na hun actie doodsbedreigingen. Het was duidelijk dat Carlos dat protest had georganiseerd. “Tommie is nooit zo met die demonstratie vereenzelvigd”, zei hij toen. Smith deed mee, maar meer ook niet. Carlos had hem zelfs verweten dat hij na afloop zijn handschoen terug wilde hebben. Bij de Spelen van 1972 had Carlos een baantje voor schoenenfirma Puma, het merk waarop hij had gelopen. “Uw domme actie in Mexico was geen reclame voor ons“, hadden ze hem toegevoegd.

Het verbod in het Olympisch handvest

Ze waren zeker niet hetzelfde type. Smith kwam uit Clarksville, een gemoedelijk provinciestadje. Carlos was geboren in de Bronx en opgegroeid in Harlem. Dat is een aanzienlijk ruigere stedelijke ambiance dan het platteland van Texas. De tijd heeft beiden weer tot elkaar gebracht. Want de tijden mochten veranderd zijn, achterstelling van zwarten in de Amerikaanse samenleving is nog steeds een feit. Dat heeft Black Lives Matter wel aangetoond. Die beweging kwam in Leuven niet echt aan de orde, omdat het thema zich tot activisme in de sport beperkte.

In een rondetafelgesprek was het Carlos die ‘rule fifty’ van het olympisch handvest aan de orde stelde. Daarin staat dat deelnemers aan de Olympische Spelen zich moeten onthouden van uitlatingen over politiek, in woord en gebaar. ,,Wanneer denkt u dat die regel in het handvest is gekomen. Bij de Nazi-Spelen van 1936. Een wanneer is ze bekrachtigd? Toen de heer Smith en ik onze hand opstaken.” Die rule is Carlos al lang een doorn in het oog. “De mensen weten wel dat de Spelen geen lollypop zijn. Er aan likken en verder je mond houden…”

Beiden vinden dat het tijd wordt om Olympische Spelen aan een Afrikaans land toe te wijzen. Ze waren verrast toen in 2010 het wereldkampioenschap voetbal wel in Zuid-Afrika werd gehouden. “Misschien is dat nog wel een groter evenement dan de Spelen”, taxeerde Carlos met een fijn gevoel voor de commerciële mogelijkheden van die sport.

En dan is het tijd voor de laureaten om het podium in Leuven op te stappen.

Lees ook: Grote sportorganisaties worstelen met het opbloeiende activisme van topsporters

Topsporters spreken zich dit jaar meer dan ooit uit over maatschappelijke thema’s, vooral racisme. Diverse grote sportorganisaties worstelen met dat opgebloeide engagement.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden