Het Al-Thumama stadion in de Qatarese hoofdstad Doha, een van de locaties waar het WK voetbal wordt gehouden.

AnalyseWK 2022

Sport en politiek: een gedwongen huwelijk, of strikt gescheiden?

Het Al-Thumama stadion in de Qatarese hoofdstad Doha, een van de locaties waar het WK voetbal wordt gehouden.Beeld AFP

Een WK in Qatar? Waarom niet? Sport en politiek zijn immers strikt gescheiden zaken, vinden velen. Is dat wel zo? Deel één van een serie over sport en mensenrechten in aanloop naar het WK in de woestijn.

Arend Hulshof

‘Belachelijk!’, reageerde Louis van Gaal in een persconferentie op de vraag wat hij vond van een WK in Qatar. Het was najaar 2013. Toen al maakte de bondscoach zich kwaad over het toernooi in dat ‘verkeerde landje’.

Van Gaal had het niet over de bloedhete omstandigheden waaronder arbeidsmigranten in Qatar voetbalstadions uit de woestijngrond stampten. Daar waren zelfs doden bij gevallen, bleek uit recente onthullingen. Van Gaal trok toen in twijfel of dat allemaal wel bewezen was.

Boos maakte hij zich over de hitte waarmee spelers te maken zouden krijgen. “In de zomer is het daar 40 graden of meer, dan kun je niet voetballen.” Het WK moest in zijn ogen worden verplaatst. Dat gebeurde ook: naar november en december.

Sven Kramer en Max Verstappen

Het moge duidelijk zijn: Van Gaal, die toen nog niet kon vermoeden dat hij er in 2022 opnieuw bij zou zijn als bondscoach, vond toen al dat sport om sport moest draaien, en niet om iets anders. En hij is lang niet de enige. Vraag topsporters naar mensenrechtenschendingen in het gastland van een toernooi, en het antwoord luidt steevast dat ze ‘niets met politiek’ hebben en alleen gaan om te presteren. Sven Kramer zei zoiets voor de Winterspelen van 2014 in Rusland, Max Verstappen reageerde vorig jaar hetzelfde rond de Formule 1-race in Saudi-Arabië, en toenmalig NOC-NSF-voorzitter Erica Terpstra ging in 2008 met vergelijkbare argumenten voor de Nederlandse atleten staan die meededen aan de Zomerspelen in China. Ook zij vond dat sport en politiek strikt gescheiden moesten blijven.

Wat kun je verwachten van atleten die hun hele leven dag in dag uit hebben getraind voor dat ene toernooi? Moeten we sport vervuilen met kwesties die er ogenschijnlijk niets mee te maken hebben? Als China ruim een miljoen Oeigoeren in strafkampen vastzet, waarom zou er dan aan de andere kant van het land geen Winterspelen kunnen worden gehouden?

Minky Worden van Human Rights Watch slaakt een diepe zucht. “Zijn er werkelijk nog mensen die durven te beweren dat sport op een eiland staat?” Wie zich ook maar een klein beetje in de geschiedenis verdiept, kan die stelling niet serieus verdedigen, zegt ze.

De Misha-beer was de mascotte van de Zomerspelen in Moskou in 1980. Hier te zien tijdens de openingsceremonie in het Lenin-stadion.  Beeld ANP / AFP
De Misha-beer was de mascotte van de Zomerspelen in Moskou in 1980. Hier te zien tijdens de openingsceremonie in het Lenin-stadion.Beeld ANP / AFP

Daar zit wat in. Al in 1920 werden Duitsland, Oostenrijk, Hongarije en Turkije uitgesloten van deelname aan de Zomerspelen in Antwerpen, vanwege hun rol in de ‘Grote Oorlog’. In de ruim honderd jaar erna kregen meer sportevenementen een politiek tintje. Bij de inmiddels omstreden Zomerspelen van 1936 in nazi-Duitsland, was de heersende opinie vooraf dat sport niets met politiek te maken had. Atleten moesten gewoon meedoen. Slechts enkele sporters deden dat principieel niet. Zo bleven de Joodse bokser Ben Bril en de socialistische hardloopster Tollien Schuurman die zomer thuis in Nederland. Die laatste werd vooraf nog wel onder druk gezet door de atletiekunie, en kreeg zelfs anonieme scheldbrieven thuisgestuurd.

Erica Terpstra wisselde van standpunt

Twaalf jaar later was de scheiding minder vanzelfsprekend: aan de Spelen in Londen mochten Duitse en Japanse atleten niet meedoen vanwege de oorlog. Bij het WK Voetbal van 1978 in het dictatoriale Argentinië zei de KNVB echter weer dat voetbal niets met politiek te maken had. De bond was daarom tegen een boycot. Ook aan de Zomerspelen van 1980 in Moskou deed Nederland gewoon mee. De VS en andere westerse landen dachten daar anders over. Zij stuurden geen atleten naar de Sovjet-Unie omdat het land Afghanistan was binnengevallen. Ook Erica Terpstra, destijds VVD-Kamerlid, was in 1980 voor een sportboycot. Terwijl ze in 2008 dus weer een ander standpunt had.

Maar waren het niet Chinezen zelf geweest die de Zomerspelen van 2008 een politiek tintje hadden gegeven? Om het sportfestijn te krijgen, hadden ze beloofd dat de Chinese mensenrechtensituatie zou verbeteren.

Daar kwam niets van terecht. Sterker: in veel opzichten trokken de machthebbers de touwtjes juist strakker aan. En dus deden bobo’s er alles aan om sport weer op een eiland te plaatsen. IOC-lid Hein Verbruggen zei dat Amnesty leugens verspreidde over China. Erica Terpstra ontkende zelfs dat er sprake was van een Chinese belofte. Er zou volgens haar alleen een verwachting zijn uitgesproken.

‘Geen kanonschoten meer’

Intussen kon China de Zomerspelen gebruiken voor politiek doeleinden. Vakkundig zette het regime het sportfeest in om zijn internationale imago op te poetsen; ook wel bekend als sportswashing. Zoals staten in het verleden vaker sport gebruikten als propagandamiddel. De Sovjets hoopten zichzelf in 1980 met de Spelen in een beter daglicht te zetten. Het was belangrijk, verklaarden ze, dat er ‘geen kanonschoten meer zouden klinken’, maar alleen nog ‘de vrolijke schoten van startpistolen’. Daar prikten westerse landen toen doorheen.

Ook nu kan het Kremlin wandaden niet meer wegpoetsen met sport. Neem Formule 1. Terwijl dictatoriale en oorlogvoerende landen als Azerbeidzjan en Saudi-Arabië jaarlijks een Grand Prix hebben, werd die van Rusland dit jaar geschrapt. Even leek het erop dat er een vervangende race zou komen in... Qatar. Alleen om financiële redenen ging dat toch niet door.

Want anders dan Rusland mag Qatar wel volop aan sportswashing doen. Al lukt dat niet helemaal, zegt Floor Beuming van Amnesty. “Waar een jaar of tien geleden vrijwel niemand wist van mensenrechtenschendingen in Qatar, weet door het WK bijna iedereen ervan. Dat kunnen ze niet zomaar meer wegvegen.”

Ook Louis van Gaal en zijn selectie kunnen niet meer om alle bewijzen over mensenrechtenschendingen heen. Ze steunen Amnesty’s oproep aan de Fifa een slachtofferfonds op te zetten en gaan in gesprek met arbeiders die in Qatar werken. De aanvoerder van Oranje zal bovendien een regenbooghartje dragen voor homorechten. Meer dan dat zit er voorlopig niet in. “De spelers moeten gaan voetballen en geen politiek bedrijven", zei Van Gaal vorige week. “Daarvoor zijn ze niet opgeleid.”

null Beeld

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, www.fondsbjp.nl.

Lees ook:

Wie gaat de ‘ziekenhuisrekening’ van het WK in Qatar betalen? De KNVB niet

Het Nederlands elftal gaat in Qatar in gesprek met arbeidsmigranten, bleek tijdens een debat in Zeist. ‘Waarom zegt de KNVB niet: we willen geen euro aan dit WK verdienen?’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden