Sport en mensenrechten

Sport als bijdrage aan een betere wereld: De loze beloftes van de sportbobo’s

Ondanks de kritiek op onder andere de behandeling van Oeigoeren in China, kreeg het land van het IOC toch de Olympische Winterspelen van 2022 toegewezen. Beeld EPA
Ondanks de kritiek op onder andere de behandeling van Oeigoeren in China, kreeg het land van het IOC toch de Olympische Winterspelen van 2022 toegewezen.Beeld EPA

Niet alleen het WK voetbal in Qatar, ook de Winterspelen in Peking, volgend voorjaar, zijn omstreden. Het IOC heeft beloofd voortaan mensenrechten mee te wegen bij de toewijzing van olympische speelsteden. Dat heeft journalist Arend Hulshof vaker gehoord.

Fifa-baas Gianni Infantino gaat er half oktober 2019 goed voor zitten. Vlak na de bekendmaking dat China twee jaar later het (inmiddels verplaatste) WK voetbal voor clubteams zal organiseren, geeft hij een persconferentie in Shanghai. Halverwege vraagt een Amerikaanse journalist of de wereld voetbalbond heeft meegewogen dat er ruim een miljoen Oeigoeren in Chinese werkkampen vastzitten.

Die vraag komt niet uit het niets. Al langer zit Fifa in zijn maag met het WK van 2022 in Qatar. Slecht betaalde arbeidsmigranten stampen er onder bloedhete omstandigheden stadions uit de woestijngrond, waarbij vele doden zijn gevallen. En in 2015 kondigde Fifa aan een mensenrechtenbeleid te ontwikkelen, en voortaan verantwoording af te leggen over eventuele misstanden rondom hun evenementen.

In Shanghai zegt Infantino het officiële antwoord te kunnen geven op de vraag, zoals communicatieadviseurs hem dat hebben ingefluisterd. Hij kijkt even opzij naar zijn persvoorlichter. Maar liever vertelt hij wat hij er echt van vindt. Er volgt een wollig verhaal over hoe voetbal leidt tot plezier. Een paar dagen ervoor was Infantino nog in Noord-Korea. Het land met honderdduizenden burgers in strafkampen, maar de Fifa-baas vertelt dat hij er kinderen vrolijk had zien voetballen. Hij zegt ook dat de situatie in Qatar inmiddels is verbeterd. En verder benadrukt hij dat het geen zin heeft om vanuit zijn kantoor in Zurich landen te bekritiseren, omdat overal wel wat mis is. In zijn antwoord van bijna negen minuten gaat Infantino niet in op de situatie in China. De volgende vraag gaat weer gewoon over voetbal.

Fifia-voorzitter Gianni Infantino. Beeld AFP
Fifia-voorzitter Gianni Infantino.Beeld AFP

Zouden sportbonden toernooien überhaupt moeten organiseren in landen met repressieve regimes? En moet je daar als sporter wel aan mee willen doen? Na jaren afwezigheid werden die vragen in aanloop naar de Olympische Zomerspelen van 2008 weer actueel. Peking was gaststad en de Chinezen hadden de discussie zelf aangezwengeld. Voordat het land zeven jaar eerder het evenement kreeg toegewezen deed het een belofte. Als Peking de Spelen mocht organiseren dan zou de Chinese mensenrechtensituatie verbeteren, zeiden de autoriteiten toe. IOC-voorzitter Jacques Rogge zei hard te zullen optreden als China zich er niet aan zou houden.

Maar Peking noch Rogge kwam deze beloftes na. De Spelen gingen door terwijl de mensenrechtensituatie in China verslechterde. Om ruimte te maken voor olympische faciliteiten werden duizenden mensen hun huis uitgezet. Wie protesteerde werd gearresteerd, en soms gemarteld. Ook mensenrechtenverdedigers, advocaten, journalisten, drugsgebruikers, daklozen en alle anderen die in de ogen van de autoriteiten niet in Pekings straatbeeld pasten of die het feestje weleens zouden kunnen verpesten, verdwenen in de cel of in een heropvoedingskamp. Zo kon China in de zomer van 2008 over de ruggen van vele burgers schitteren en zich aan de wereld tonen als moderne wereldmacht.

Sportbobo’s wuifden intussen alle kritiek weg. Een jaar voor de Spelen interviewde ik Erica Terpstra, destijds voorzitter van NOC-NSF. Ze vond dat het niet de verantwoordelijkheid is ‘van het IOC of van ons’ om iets te doen tegen mensenrechtenschendingen. Van een Chinese belofte was volgens haar geen sprake. China zou slechts ‘de verwachting’ hebben uitgesproken dat door de Spelen de mensenrechtensituatie zou verbeteren. Alsof de autoriteiten daarop net zo weinig invloed hebben als Gerrit Hiemstra op het weer. Prominent IOC-lid Hein Verbruggen ging later nog een stap verder. In de Volkskrant zei hij dat het wel meeviel met die mensenrechtenschendingen en dat Amnesty leugens verspreidde over China.

Xi: Geen medelijden voor Oeigoeren

Inmiddels zijn we veertien jaar verder en staan we opnieuw aan de vooravond van een Olympiade in Peking. Deze keer zijn het de Winterspelen, februari volgend jaar. In het land regeert Xi Jinping met een nog veel straffere hand dan zijn voorganger in 2008. Met name de Oeigoeren in Xinjiang hebben het onder zijn leiding te verduren. Uit aan The New York Times gelekte documenten bleek Xi al in 2014, een jaar voordat Peking de Winterspelen toegewezen kreeg, te hebben verklaard dat in de strijd tegen de Oeigoeren ‘alle dictatoriale middelen’ ingezet mochten worden. En er mocht ‘absoluut geen medelijden’ worden getoond. Schaats in zo’n land maar eens zonder schroom een 1500 meter.

Afgelopen weken laaide de roep om sportboycots weer op. ChristenUnie vindt dat Nederland niet aan het WK Voetbal in Qatar zou moeten meedoen. D66 volgde al snel, en eerder riep die partij ook al op tot een boycot van de Winterspelen volgend jaar. Australische, Britse en Canadese politici zinspeelden eveneens al op een olympische boycot. En begin februari zeiden honderdtachtig mensenrechtenorganisaties dat wintersporters niet naar Peking moeten gaan. China dreigde met represailles voor landen die er gehoor aan zouden geven.

De olympische schaatsbaan in Peking. Beeld Getty Images
De olympische schaatsbaan in Peking.Beeld Getty Images

Waarschijnlijk hoeft China zich geen zorgen te maken. Geen enkele sporter zal zo’n evenement, waar ze al hun leven dag in dag uit voor getraind hebben, willen laten schieten. En toch zullen die oproepen als een grauwe sluier over zowel de Winterspelen als het WK hangen. Fifa noch het IOC kan de commotie meer negeren. Dat zulke evenementen bijdragen aan een betere wereld, zoals sportbobo’s vaak beweren, valt niet meer geloofwaardig te verdedigen. En ook het argument dat sport en politiek gescheiden zaken zouden zijn lijkt te zijn uitgewerkt. Alleen al omdat machthebbers die grootse sportevenementen inzetten als propagandamiddel.

Regenbooghandschoen als protest tegen antihomowet

Toch is er een – zij het kleine – verandering gaande binnen de sportwereld. Dat begon in aanloop naar de Winterspelen van het Russische Sotsji begin 2014. Ook toen vroegen opiniemakers zich af of sporters wel mee moesten doen aan het feestje van Poetin. Met name de antihomowet die het Kremlin een jaar eerder had aangenomen was omstreden. Hoewel geen enkele atleet afzegde en Nederland er een recordaantal medailles won, waren er in Sotsji wel staatshoofden die de openingsceremonie weigerden bij te wonen. En de Nederlandse snowboardster Cheryl Maas toonde na een run opzichtig haar regenbooghandschoenen uit protest tegen de antihomowet.

De druk op het IOC groeide en drie jaar na die Winterspelen besloot het comité voortaan strengere eisen te stellen aan olympische steden. In het standaardcontract dat het IOC vooraf met die steden afsluit werd de voorwaarde opgenomen dat mensenrechten beschermd moeten worden. En als het dan toch misgaat zouden eventuele slachtoffers gecompenseerd moeten worden in lijn met internationale mensenrechtenstandaarden.

Voor de Winterspelen van 2022 geldt die eis nog niet. Peking had het contract immers al in 2015 getekend. Toch had het IOC alle reden om opnieuw de onderhandelingen aan te gaan. Maar het IOC wil de Volksrepubliek duidelijk geen strobreed in de weg leggen. We zullen daarom nog maar moeten zien of journalisten volgend jaar volledige persvrijheid hebben en we weten evenmin wat er zal gebeuren als sporters of fans openlijke kritiek uiten richting de Chinese overheid, die daar doorgaans niet van houdt.

Zo zal ook in Qatar nog moeten blijken in hoeverre het land de strenge homowetgeving zal handhaven tijdens het WK, en of homoseksuele voetballers en supporters er met rust worden gelaten. Toch is Fifa een stuk verder in de mensenrechtendiscussie dan het IOC. De wereldvoetbalbond ging in 2015 overstag toen Sepp Blatter in zijn nadagen besloot de Mensenrechtenrichtlijnen te omarmen die de VN voor het bedrijfsleven heeft opgesteld. Daarmee zei Fifa voortaan verantwoordelijkheid te zullen nemen voor mensenrechtenschendingen die worden gepleegd als gevolg van haar activiteiten. Eventuele slachtoffers zullen gecompenseerd moeten worden.

Corruptieschandalen

Hoogstwaarschijnlijk zette Blatter deze stap vooral om de aandacht af te leiden van de corruptieschandalen waarbij hij betrokken was. Maar ook na zijn vertrek ging Fifa door op de ingeslagen weg. De bond nam mensenrechten op in de statuten, er kwam een mensenrechtenbeleid en er werd iemand aangesteld die er werk van zou maken.

We moeten niet gek opkijken als het IOC deze VN-richtlijnen over een paar jaar ook omarmt. Soms houdt het comité zich daar al aan. Toen Human Rights Watch in aanloop naar Sotsji onthulde dat bouwvakkers van olympische faciliteiten zwaar onderbetaald kregen, zette het IOC druk op de Russen die erna alsnog fatsoenlijke lonen uitkeerden aan 6175 arbeidsmigranten. Dat kostte hen in totaal 8 miljoen dollar.

De praktijk leert echter dat de Spelen vaker mensenrechtenschendingen veroorzaken en dat IOC-leden zich dan graag met een kluitje in het riet laten sturen. Zo stelden ze voor Sotsji weliswaar kritische vragen over de antihomowet aan het Kremlin, maar toen de Russische minister van sport vervolgens verklaarde dat de wet niet discriminerend was omdat die ook voor heteroseksuelen gold, was de kous af.

Loekasjenko geschorst

Minder machtige regimes worden inmiddels wel soms aangepakt. Zo werd de Wit-Russische dictator Loekasjenko onlangs geschorst als voorzitter van het Nationale Olympische Comité van zijn land, ook was hij niet meer welkom op de Zomerspelen van Tokio. In de maanden ervoor had Loekasjenko massale protesten tegen zijn regime onderdrukt.

Het olympische schaatsstadion ‘The Ice Ribbon’ in Peking Beeld AFP
Het olympische schaatsstadion ‘The Ice Ribbon’ in PekingBeeld AFP

Maar voor landen als China gelden andere normen. Ook als het IOC na de Winterspelen volgend jaar alsnog de VN-richtlijnen omarmt, betekent dat zeker niet dat er dan nooit meer Olympiades zullen zijn in de Volksrepubliek. Zo moeten we niet gek opkijken als de Zomerspelen van 2032 opnieuw naar een Chinese stad gaan. Onder andere Shanghai heeft al interesse getoond. Voorspelling: het contract met de voorwaarde dat mensenrechten gerespecteerd moeten worden, zullen de Chinese autoriteiten blind tekenen en vervolgens weten te omzeilen. Alleen al omdat in de kleine lettertjes van het contract staat dat de internationale mensenrechtenstandaarden die gerespecteerd moeten worden, wel van toepassing moeten zijn in het gastland. Die subtiele toevoeging biedt een hoop ruimte voor vrije interpretatie.

Het enige wat we daarom kunnen hopen is dat sporters solidariteit zullen tonen. Nee natuurlijk hoeven zij niet een evenement te laten schieten waar ze al zo lang naar uit hebben gekeken. Maar een gebaar maken naar Oeigoeren of andere onderdrukte minderheden is toch wel het minste. Een T-shirt met opzichtige foto’s van politieke gevangenen zou fraai zijn. Of misschien kunnen ze leuzen die de Oeigoeren of de demonstranten in Hongkong ondersteunen, afdrukken op de schaatspakken of bobsledes. China is vast niet heel gevoelig voor zulke acties, al zullen ze het niet leuk vinden. Maar het IOC en de Fifa staan waarschijnlijk wel open voor de meningen van hun topatleten. Wellicht inspireert het hen om in de toekomst wel met de vuist op tafel te slaan als ze met onderdrukkers in gesprek zijn.

Arend Hulshof (1981) is schrijver en journalist. Acht jaar lang was hij hoofdredacteur van mensenrechtenmagazine Wordt Vervolgd van Amnesty. Met Daan Bronkhorst schreef hij in 2007 De Andere Kant van de Medaille, een journalistieke gids voor China, in de aanloop naar de Zomerspelen van 2008. Hulshof volgt het debat over sport en mensenrechten nu zo’n vijftien jaar.

Lees ook:

Alle ballen op Qatar, heeft een boycot van het WK voetbal zin?

Deze maand begint Oranje aan de kwalificatiewedstrijden voor het WK voetbal in Qatar, eind volgend jaar. Maar het feestje lijkt al bij voorbaat besmet door de recente roep om een boycot. En ja, er zijn veel argumenten om weg te blijven. Of zou sport een land toch kunnen veranderen?

Moet Oranje wegblijven uit Qatar? De meningen onder sporters zijn verdeeld

Moeten sporters wegblijven van toernooien die worden georganiseerd door landen waar de mensenrechten in het geding zijn? Trouw vroeg het enkele (oud)sporters. ‘Voetbal draait nu eenmaal om poen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden