Nederlands voetbal bestaat al veel langer dan gedacht

Leerlingen en leraren voetballen op de speelweide van Noorthey. De foto is uit circa 1895-1897. Bijna een halve eeuw eerder werd hier voetbal in Nederland geïntroduceerd.Beeld Nationaal Archief, Noorthey-Genootschap

Voetbal werd eerder in Nederland geïntroduceerd dan tot nu toe gedacht. Dankzij ‘teamsport-protestantisme’ op een kostschool in Veur, blijkt uit dissertatie.

Het klassieke verhaal dat sportpionier Pim Mulier rond 1882-1883 de basis legde voor het voetbal in Nederland moet worden bijgesteld. Op een protestants-christelijke kostschool in Veur (Zuid-Holland) werden cricket, hockey en voetbal al sinds de jaren veertig en vijftig van de negentiende eeuw beoefend.

Dat ontdekte Jan Luitzen die maandag aan de Radbouduniversiteit in Nijmegen promoveert op zijn cultuurhistorisch onderzoek naar de introductie van Engelse sporten in Nederland. De elitaire kostschool Noorthey speelde daarin een cruciale rol. In het Nationaal Archief vond Luitzen het vrijwel complete, nog onaangeroerde archief van die school.

“Op Noorthey waren ze hun tijd ver vooruit”, zegt Luitzen. Op het instituut zaten jonge graven en baronnen en andere kinderen uit de gefortuneerde bovenlaag. Voor de oprichting van Noorthey in 1820 had grondlegger Petrus de Raadt eerst door Europa gereisd om te kijken hoe ze daar de kinderen van de elite onderwezen.

Sport bleek een wezenlijk onderdeel te zijn. Daarom mochten de leerlingen op Noorthey ook twee keer per dag een uur naar buiten om op het landgoed vooral gymoefeningen te doen. Dat veranderde rond 1845. Op de school werkten inmiddels buitenlandse docenten, zodat de jongens les kregen van native speakers. De Engelse leraren namen vanuit hun vaderland materiaal mee om in de pauzes cricket, hockey en vanaf 1854 ook voetbal te spelen.

Dat paste bij de levensbeschouwelijke grondslag van Noorthey. “Tussen 1830 en 1840 waren veldsporten op Engelse kostscholen onderdeel van het lesprogramma geworden omdat het een disciplinerende functie zou hebben. De jongens konden hun energie kwijt, vochten minder en men kweekte robuuste mannelijkheid en een deugdzaam karakter. Het voorkwam ook masturbatie en homoseksualiteit, dacht men. Dit werd later muscular christianity genoemd.” 

Voor het Nederlandse equivalent ervan op Noorthey bedacht Luitzen het woord ‘teamsport-protestantisme’. “Op weg naar een ascetisch bewustzijn was volgens de katholieken het lichaam echt ondergeschikt aan de geest. Bij de protestanten waren lichaam en geest toen al gelijkwaardiger. Onder invloed van de Engelse leraren kwam dat teamsport-protestantisme op Noorthey tot bloei.”

Luitzen vond een brief die de twaalfjarige Cornelis Gülcher in oktober 1864 naar zijn ouders stuurde: ‘Nu zal ik u eens vertellen wat er op maandag geschied is. Toen in het begin van het eerste speeluur kwam de Engelsche meester naar mij toe en zeide: We play foot-ball today.’ Over voetbal schreef hij: ‘Dit spel is heel goed als het koud is, daar men een groote gommelestieke bal die met leder omwonden is en bijna 3 palm middenlijn (ongeveer 30 cm, red) heeft moet voortschoppen.’

Cornelis Gülcher in circa 1868, dan 18 jaar oud en alumnus van Noorthey.Beeld Fotocollectie RKD, Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, Den Haag.

Oud-leerlingen van Noorthey werden later in tal van steden ambassadeurs van de Engelse veldsporten. Het leidde vanaf 1871 tot de oprichting van in eerste instantie vooral cricketverenigingen. De winterse variant werd voetbal, vanaf de winter van 1882-1883. “Mijn onderzoek laat zien dat het teamsport-protestantisme aan de wieg staat van de grootste sport van Nederland”, zegt Luitzen (60), docent sportkunde aan de Hogeschool van Amsterdam en schrijver. “Ook nu wordt gediscussieerd over gym en veldsporten als onderdelen van de lesprogramma’s. Hier zie je dat het leidde tot de opbloei van Nederland en een generatie gezonde mannen aan de macht bracht.”

Jan Luitzen, Vivat! Vivat Noorthey! Een cultuurhistorisch onderzoek naar de introductie van cricket, voetbal en lawntennis in Nederland, Nederlandse Sportliteratuur Uitgeverij, €19,95.

Leraren en leerlingen van het jongensinstituut Noorthey, nadat ze samen hebben gevoetbald.Beeld Nationaal Archief in Den Haag, Noorthey-Genootschap (3.22.14).

Lees ook: 

Deze historici zochten uit hoe het voetbal in Nederland verscheen

De historici Jan Luitzen en Wim Zonneveld vinden in hun bescheiden monnikenwerk de eerste Nederlandse beschrijvingen van het woord ‘voetbal’. Hun boek daarover verscheen begin 2019. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden